بايمۇرات باتىر ەسىمى حالىق اراسىندا باي ۇلى بىرلەستىگىندەگى التىن جاپپاس رۋىنىڭ ۇرانى رەتىندە بەلگىلى. بۇل تۇلعانىڭ تاريح ساحناسىنا كوتەرىلىپ, ساياسي بەلسەندىلىگىمەن كوزگە ءتۇسۋى XVIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنا سايكەس كەلەدى. بۇل كەزەڭ حالقىمىزدىڭ سىرتقى جاۋلارعا قارسى كۇرەسىمەن ەرەكشەلەنەدى. شىعىستا جوڭعارلار, باتىستا ەدىل قالماقتارى قازاققا ايرىقشا قاۋىپ ءتوندىردى. مىنە, وسى سوعىستا بايمۇرات باتىر ەرەن ەرلىكتەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ءباھادۇر بولمىسىمەن تانىلدى.
بايمۇرات باتىردىڭ شىققان تەگى جاپپاستىڭ قالقامان تارماعىنان. شەجىرە بويىنشا جاپپاس – تانكە – قالقامان – ەسەنباي – ءاجىم – ءبايبورى – بايمۇرات بولىپ جىكتەلەدى.
ءاز-تاۋكەنىڭ بيلىگى كەزىندە دۇنيە ەسىگىن اشقان بايمۇراتتىڭ جاستىق شاعى سول تۇستاعى قاتال جاۋگەرشىلىك زامانعا ساي قالىپتاسىپ جەتىلدى. ەل ىرگەسىنە زوبالاڭ سالعان قالماق شاپقىنشىلىعىن كورىپ ءوسكەن بالا جاستايىنان قۇبا قالماققا قارسى كۇرەستە كوزگە ءتۇسىپ, ەرلىگىمەن تانىلا باستاعان. ول جوڭعارعا قارسى سوعىستا حالىقتىڭ كۇشىن بىرىكتىرىپ, جۇدىرىقشا جۇمىلدىرۋدى كوزدەگەن 1710 جىلعى قاراقۇم جيىنىنا, تاۋكەدەن كەيىن ەل تىزگىنىن ۇستاعان قايىپ حان تۇسىنداعى قازاق-قالماق شايقاستارىنا دا قاتىسقان بولۋى كەرەك. شاكارىم ايتقانداي, حالقىمىزدىڭ ۇشتەن ەكىسىن قۇربان ەتكەن «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامادان» دا تىس قالا المادى. ياعني, ەل باسىنا كۇن تۋعان سىن ساتىندە حالقىنىڭ قامال, قورعانى بولا ءبىلدى.
ەل اۋزىنان جەتكەن اڭگىمەلەرگە سۇيەنسەك, بايمۇرات بايبورى ۇلى قازاق باتىرلارى ساپىندا بۇلانتى-بىلەۋتى, اڭىراقاي شايقاستارىندا اتويلاپ اتقا قونىپ, جاپپاس رۋىنىڭ ستارشىنى دارەجەسىنە جەتىپتى. بىراق باتىر بابامىز ابىلقايىر حاننىڭ ورىس بوداندىعىن قابىلداۋىنا قارسا بولىپتى. ا.تەۆكەلەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 1731 جىلى 22 قازان كۇنى كەشكى ساعات 6-نىڭ شاماسىندا ابىلقايىر حاننىڭ ءبىر قىزمەتشىسى تىلماشقا سول ءتۇنى جاپپاس ستارشىنى بايمۇرات قالىڭ قولمەن ورىس ەلشىسىنە شابۋىل جاساپ, اسىرەسە ونىڭ اربالى كەرۋەنىنىڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ, ءوزىن ءولتىرۋدى كوزدەۋدە دەگەن حابار جەتكىزەدى.
وسى سەبەپتى ابىلقايىر حان بايمۇراتتىڭ ەكى ادامىن ۇستاپ الىپ, ۇرىپ-سوعىپ, كىسەندە ۇستاعان. بۇل ەل ىشىندە بەدەلى زور بايمۇرات باتىردىڭ اشۋىن تۋعىزىپ, ونىڭ ارتى حان مەن ورىس ەلشىسىنە سوققى بەرۋگە الىپ كەلەدى. كوپ كەشىكپەي ابىلقايىردىڭ ءوزى اقىلداسۋ ءۇشىن ا.تەۆكەلەۆكە جەتكەن. جانى قىسىلىپ, زارەسى ۇشقان ءتىلماش حاننان حابار جىبەرۋ ءۇشىن بوكەنباي باتىردىڭ ۇلىسى شالعايدا ما دەپ سۇرايدى. وعان ءۇش كۇندەي ۋاقىت كەرەكتىگىن ايتىپ, حابارشى جونەلتكەنىمەن الىستاعى باتىردىڭ كەلىپ ءۇلگەرمەيتىنىن تىلگە تيەك ەتكەنمەن ءتىلماش حاندى حابارشى جىبەرۋگە ءماجبۇر ەتەدى.
سول كۇنى كەشكى ساعات 9-دىڭ شاماسىندا بايمۇرات ستارشىن باستاعان قالىڭ قول ا.تەۆكەلەۆكە شابۋىلدى باستايدى. ابىلقايىر حان ءتىلماش توبىمەن قوسىلىپ ۇلگەرە الماعان. ال بايمۇرات باتىر ورىس ەلشىسىنە سوققى بەرۋگە ۇمتىلعان. وزىنە تونگەلى تۇرعان قاۋىپتى كورگەن ءتىلماش بۇكىل گەودەزيستەرىن, دۆورياندارىن, اتتى كازاكتارىن, سولداتتارىن, باشقۇرتتارىن, ياعني ءوز ادامدارىنىڭ ءبارىن شاقىرىپ الىپ رەسەي يمپەرياسىنا ادالدىق تانىتىپ, قازاقتار قولىنا تىرىدەي بەرىلمەۋگە شاقىردى. بايمۇرات باتىر ءتۇن ورتاسىنا دەيىن ا.تەۆكەلەۆ وتريادىنا اۋىر سوققى بەرىپ, ودان ءارى مۇمكىن ەمەس بولعان سوڭ, تۇتقىنداعى ەكى ادامىن قايتارۋدى سۇراعان. وسىدان سوڭ ابىلقايىر حان بايمۇراتقا ەكى جىگىتىن قايتارعان. سول ساتتە-اق باتىر كەرى قايتقان. تەك كەتەرىندە ەلشىنىڭ 15 جىلقىسىن ايداپ كەتكەن.
سونىمەن وزىنە سەنىم ارتقان حالقى ءۇشىن حان مەن ا.تەۆكەلەۆكە قارسى شىعۋىنىڭ ءوزى بايمۇرات بويىنداعى باتىرلىق بولمىستى, سىن ساعاتىندا ەلى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋگە دايىن تۇلعا ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل ارادا بايمۇرات پەن ابىلقايىردىڭ اراسىندا ورىن العان شيەلەنىستى جايتتى ايتۋلى ازاماتتار اراسىنداعى جەكە باستىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنداعى ارازدىق دەي المايمىز. زامانىندا ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن جەردىڭ تۇتاستىعىن قورعاۋ جولىندا سىرتقى جاۋعا قارسى كۇرەستە تىزە قوسىپ, بىرلەسە قيمىلداعان قوس قايراتكەردىڭ سول تۇستاعى ساياسي كوزقاراستارىنداعى الشاقتىقتى ورىس ەلشىسى كەلگەن كەزدەگى قازاق-ورىس قاتىناسىنىڭ تالقىعا تۇسكەن ساتىنەن ىزدەگەنىمىز ءجون.
بايمۇراتپەن بىرگە شەكتىنىڭ سىرلىباي, ءبابي, ءباتجان, جانتۋما, ەسمامبەت, وتەعۇل, بايجان, مالىباي دەگەن بەلگىلى بيلەرى مەن وتەپ, اقشا, سارتاي سەكىلدى باتىرلارى دا ورىس ەلشىسىنىڭ كەلۋىنە قارسىلىق ءبىلدىردى. اسىرەسە ءبابي ءبيدىڭ بايقارا دەگەن باۋىرىنىڭ ءتىلماش توبىنداعى باشقۇرت قولىنان وققا ۇشۋى ارا-جىكتى ودان سايىن ۋشىقتىردى. شەكتىنىڭ ۇرانى باقتىباي باتىر دا ورىس ەلشىسىنىڭ كەلۋىنە قارسى ەدى. ول 1732 جىلى ناۋرىزدا تۇرىكمەنگە اتتانعان پولكوۆنيك گاربەر باستاعان ورىس كەرۋەنىن 12 كۇن بويىنا قورشاۋعا الادى. بۇل جونىندە ا.تەۆكەلەۆ «29 ناۋرىز كۇنى باقتىباي كەرۋەننەن تارتىپ العان تاۋارلارىمەن ماعان جاقىن ماڭنان وتە قۋانىشتى كوڭىل كۇيمەن: «جاقىن ارادا تەۆكەلەۆتىڭ دە كوزىن جويامىز» دەگەندى ايتىپ, ءوتىپ كەتتى» دەپ جازادى. قالاي دەسەك تە, ورىس ەلشىسىنىڭ جازبالارى سول تۇستاعى ەل يگىلەرىنىڭ ورىس بوداندىعىنا دەگەن كوزقاراستارىن بارىنشا اشا ءتۇسەدى.
بىراق ارتىنان بايمۇرات ابىلقايىر جانىنان تابىلا ءبىلدى. وعان اعىلشىن سۋرەتشىسى دجون كەستلدىڭ قازاق دالاسىنداعى ساپارى بارىسىندا جازعان كۇندەلىك جازباسى دالەل. ءابىلقايىر حانمەن بىرگە جۇرگەن سۋرەتشى 1736 جىلى 23 ماۋسىم كۇنگى جولجازباسىندا «وسى جەردە بىزگە بايمۇرات باتىر ەسىمدى ءبىر قارت كىسى (ورىس تىلىندە «نەمولودوي ۋجە چەلوۆەك» دەلىنگەن – ج.ا.) كەلىپ, مەملەكەتتىك كەڭەسشى ءامىر بەرەتىن بولسا, ورىنبورعا 1000 قوي ايدايتىنىن نىق سەنىممەن ايتتى» دەلىنسە, تاريحشى ك.ەسماعامبەتوۆ, بايمۇرات باتىر جاپپاس رۋىنىڭ ستارشىنى ابىلقايىر حاننىڭ رەسەي بوداندىعىن قابىلداۋ ساياساتىنا قارسى بولدى. كەيىن بۇل باعىتىنان اينىپ, ابىلقايىرمەن ءبىتىسۋ جولدارىن ىزدەستىردى, دەپتى.
كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ سول تۇستاعى ورىس بوداندارى قالماق, باشقۇرت باعىتىنداعى بەلسەندى ءىس-قيمىلدارى ورىنبور باسشىسى ۆ.تاتيششەۆتى ءابىلقايىر حاننان قايتادان ەكىنشى رەت انت الۋعا ماجبۇرلەدى. ابىلقايىر مەن ۆ.تاتيششەۆ كەزدەسۋى 1738 جىلى تامىزدىڭ باسىندا ورىنبوردا ءوتتى. قازاق-ورىس قاتىناسى قارالعان كەلىسسوزدە ابىلقايىر حان, نۇرالى, ەرالى سۇلتاندار, كىشى ءجۇز بەن ورتا ءجۇزدىڭ بەلگىلى دەگەن 56 بي, باتىر, ستارشىندارى انت قابىلدادى.
سول تۇستا جوڭعار بيلەۋشىسى دە قازاق دالاسىنا ءوز ۇستەمدىگىن جۇرگىزۋگە ۇمتىلدى. 1742 جىلى قاڭتاردىڭ باسىندا حيۋا يەلىگىنە قاراستى امۋدارياعا جاقىن جەردە قىستاعان ابىلقايىر حانعا جوڭعار ەلشىلەرى قاشقا مەن بارانگ نوياندار ارنايى كەلىپ, قالدان تسەرەن اتىنان قازاقتاردان امانات تالاپ ەتىپ, ابىلقايىردان ۇلى ايشۋاق سۇلتاندى جاس جۇبايىمەن جانە ەڭ بەدەلدى دەگەن ستارشىنداردىڭ بالالارىنان اماناتقا سۇراعان. وعان قوسا ءاربىر ءجۇز تۇتىننەن ءبىر قارساق تولەۋدى, ءوزى بەلگىلەگەن جەردە كوشىپ-قونۋدى بۇيىرىپ, ەگەر دە مۇنى ورىنداماسا سوعىس اشامىن دەپ قاھارىن توككەن. مىنە, وسى قونتايشى تالاپ ەتكەن تانىمال توعىز ستارشىننىڭ بالالارى اراسىندا بايمۇرات ءبيدىڭ وتە دەگەن ۇلى بولعان. ءسويتىپ قالدان تسەرەننىڭ تورتقارا قاراتوقا, شومەكەي جايىلعان, شەكتى مويناق, الاشا بايسەۋ بيلەرمەن بىرگە بايمۇرات بالاسىن سۇراۋىنىڭ ءوزى باتىردىڭ ەل ىشىندەگى ابىروي-بەدەلىنەن حابار بەرەدى.
ورىنبور باسشىلىعىنا ي.نەپليۋەۆتىڭ كەلۋىمەن ءابىلقايىر حاننىڭ جاڭا گۋبەرناتورمەن اراداعى قاتىناسى شيەلەنىسىپ, ول اشىق جاۋلاسۋشىلىققا ۇلاستى. بۇل قاتىناستى رەتتەۋ ءۇشىن ا.تەۆكەلەۆ 1748 جىلى جازدا ورسك بەكىنىسىندە ابىلقايىر حانمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزەدى.
دەگەنمەن, وسى تۇستا ەل ءىشىندەگى ساياسي جاعداي شيەلەنىسىپ, ونىڭ ارتى ابىلقايىردىڭ ولىمىنە اكەلدى. كوپ ۇزاماي كىشى جۇزدە قالىپتاسقان جاعدايدى رەتتەۋ مەن جاڭا حان سايلاۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە كوتەرىلدى. ەلگە جاڭا حان سايلاۋ بارىسىندا وسى كەزگە دەيىن نۇرالى سۇلتاندى قولداپ كەلگەن باي ۇلى رۋلارى بەلسەندىلىك تانىتىپ, وعان بايمۇرات باتىر دا ارالاستى. كوپ ۇزاماي 2 قازاندا قايىڭدى وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا وتكەن حالىق كەڭەسىنە كىشى ءجۇز بەن ورتا جۇزدەن 1000-نان اسا ادام قاتىسىپ, نۇرالىنى حان سايلادى. كەڭەسكە قاتىسقان شەكتى باقتىباي, ىسىق بايتەرەك باتىرلار دا بايمۇرات سەكىلدى ءوز رۋلارىنىڭ ۇرانىنا اينالعان تۇلعالار. ال الاشا رۋىنىڭ ۇرانىنا بايسەۋ ءبيدىڭ تۋعان نەمەرە ءىنىسى بايباراق باتىر شىققان ەدى. كەيىن وسى باتىرلار 1749 جىلى شىلدە ايىندا ورىنبوردا نۇرالىنى حاندىق تاققا بەكىتكەن پاتشا گراموتاسىنا يە بولۋ سالتاناتىنا قاتىستى.
وسىدان كەيىنگى مۇراعات قۇجاتتارى اراسىندا بايمۇرات بايبورى ۇلىنا قاتىستى مالىمەتتەر كەزدەسپەگەنىمەن 1762 جىلى 19 جەلتوقسانداعى ورىنبور گۋبەرنيالىق كەڭسەسىنىڭ جازباسىنا باتىردىڭ بايتۇگەل دەگەن بالاسى تۋرالى دەرەك تۇسكەن. وندا ءار جىلدارى قازاق دالاسىندا تۇتقىنعا تۇسكەن ەدىل تورعاۋىتتارى ءسوز بولادى. ولار ورتا ءجۇزدىڭ نايمان رۋىنداعى مەدەت بي, ەستەمەس, سارتباي, كىشى ءجۇزدىڭ الشىن رۋىنداعى كۇشىك بازار ۇلى, الشىن جاپپاس رۋىنداعى بودان سەيىتقۇل ۇلى, بايتۇگەل بايمۇرات ۇلى جانە تابىن رۋىنداعى ءنادىر, قايدابول دەگەن قازاقتار قولىنان قولايلى ساتتە قاشىپ شىققان. بايتۇگەلدىڭ قولىندا باتۋ تۋگۋس دورجيپوۆ اتتى قالماق بولعان. بۇل قالماقتار شوقىنىپ, حريستيان ءدىنىن قابىلداپ, سودان سوڭ كازاك-ورىستار اراسىنداعى شوقىندى قالماق تۋىستارىنىڭ اراسىندا قالۋعا ىقىلاس تانىتقان.
بايمۇرات باتىردىڭ ءومىرىنىڭ سوڭىنا كەلەر بولساق, بۇگىندە بارلىق زەرتتەۋشىلەر 1771 جىلعى حريستوفور باردانەستىڭ قازاق دالاسىنداعى ساپارى ناتيجەسىندە جازىپ قالدىرعان ەڭبەگىنە يەك ارتادى. وندا «بۇرماتباي مەن اقساقالباربى كولدەرى اراسىندا بايمۇرات دەگەن كىشكەنە وزەن بار. بىرنەشە جىل بۇرىن مۇندا اۋقاتتى قازاق كوشىپ-قونعان جانە ول قالماقتار بۋرۋتتار دەپ اتايتىن قىرعىزدار قولىنان قازا تاپقان. بۇل قازاق بايمۇرات دەپ اتالعان. وسىدان سوڭ وزەن سونىڭ اتىنا يە بولعان» دەپ جازىلعان.
وسى دەرەكتەن سوڭ تاريحشى ي.ەروفەەۆا: «بايمۇرات – باتىس قازاقستاندا اعىپ جاتقان وزەن. جانايشوقى تاۋىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى تالدى جانە قوعالىجار وزەندەرى توعىسىندا پايدا بولىپ, وڭتۇستىكتە ۇلكەنكول كولىنە قۇيادى (اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز اۋدانى, قوستاناي وبلىسىنىڭ جانكەلدى اۋدانى). انتروپونيم نەمەسە گەنوويكونيم XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا ءوزىنىڭ رۋلاستارىمەن وسى وزەن اڭعارىندا كوشىپ-قونعان ناقتى جەكە ادامنىڭ ەسىمىنە بايلانىستى پايدا بولدى. بۇل ادام بايمۇرات ەسىمدى كىشى ءجۇزدىڭ قانداي دا ءبىر باي قازاعى ەدى, ول تيان-شان قىرعىزدارىمەن اراداعى ءبىر قاقتىعىستا قازا تاپتى. وسى جايىلىم جەردىڭ قوجايىنىنىڭ ولىمىنەن كەيىن بايمۇراتتىڭ اعايىندارى وزدەرىنىڭ بۇرىن مەكەن ەتكەن تەرريتورياسىندا ورنالاسقان وزەندى بايمۇرات دەپ اتادى» دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى.
جالپى, بايمۇرات وزەنىنە قاتىستى ءار جىلدارى جارىق كورگەن تاريحي ەڭبەكتەردە ءبىراز مالىمەت بار. ماسەلەن, پورۋچيك ياكوۆلەۆتىڭ 1851-1852 جىلعى توپوگرافيالىق جازباسىندا جامان اقكولدىڭ باتىسىنان وڭتۇستىككە قاراي 20 شاقىرىم جەردە جاتقان اششى الاكول كولىنىڭ كوكتەمدە وڭتۇستىك جاقتان بايمۇرات جىراسى (سايى) ارقىلى كەلىپ قۇياتىن قار سۋىمەن تولاتىنى كورسەتىلسە, 1870 جىلى پەروۆسك ۋەزىنىڭ كەڭتۇپ بولىسىنا قاراستى 11 اۋىلداعى 1644 ءتۇتىن جاپپاستار مەن 432 تۇتىننەن تۇراتىن قوجالار قىستاۋداعى قونىستارىنان جازعى جايلاۋلارىنا كوشۋ كەزىندە ارىس, ءمولدىر, جىلانشىق, تۇرعان ارقىلى ءوتىپ, بايمۇرات, قاراقا, مامىت, بەستوبە دەگەن مەكەندەرگە كەلىپ ورنالاسقان.
كەڭتۇپ بولىسى بىرىڭعاي جاپپاستان قۇرالعان. سونداي-اق بۇل رۋ تسارسكايا, كونستانتينوۆسك, سۋمۇرىن, شاعان بولىستارىندا باسىمدىققا يە بولعان تسارسكايا بولىسى قازاقتارى كوشى-قون جولىندا الاباسقا قۇياتىن بايمۇرات وزەككە كەلىپ, بايمۇراتتان قىزىلجار, قۇراقباي, بوزىنگەن, بەس بيدايىق, ءۋالي تويپاق مەكەندەرى ارقىلى كوشەتىن. كەرى قايتاردا بايمۇراتتا ۇزاعىراق توقتاعان.
سونىمەن جوعارىداعى وزەن, جىرا, ساي, وزەك, مەكەندەردىڭ بارلىعى جاپپاس ۇرانىنا شىققان بايمۇرات ەسىمىمەن اتالعان قونىسقا قاتىستى ەدى. ونىڭ ۇستىنە جاپپاستار قوستاناي ۋەزىندەگى بەستوبە بولىسىنىڭ باسىم بولىگىن قۇراعان. ولار مۇندا سىرداريا وبلىسىنداعى وزدەرىنىڭ بۇرىنعى جازعى ورىندارىنان 1740 جىلداردىڭ سوڭىندا كەلگەن. بۇعان قوستاناي ۋەزىندە جىلقى وسىرۋگە قولايلى جاعدايدىڭ, ياعني جىلقى ءۇشىن جەم-ءشوپتىڭ جاقسىراق بولۋى قونىس اۋدارۋعا باستى سەبەپ بولعان.
شەجىرە بويىنشا بايمۇراتتان قارا, وتەك, باياۋ, بايتۇگەل, الاڭ, بولات, مالباسار جانە قوڭىر دەگەن بالالارى تارايدى. ولار دا اكەلەرى سەكىلدى ەلدىڭ ساياسي ومىرىنە ارالاستى. اكە بويىنداعى باتىرلىق قاسيەت, اسىرەسە بايتۇگەل, قارا جانە الاڭ اتتى ۇلدارىنا دارىعان. پولكوۆنيك بەنتامنىڭ 1789 جىلى 15 جەلتوقساندا كنياز گ.پوتەمكينگە جولداعان ءمالىمدەمەسىندە قازاقتىڭ حان, سۇلتان, بي, باتىر, ستارشىندارى جانە رۋلارىنىڭ سانى مەن مەكەندەگەن قونىستارى جايلى قۇندى قۇجاتتار كەلتىرىلگەن. قازاق دالاسىنان جينالعان مول مالىمەتتەر ىشىندە سىرداريا بويىندا, قاراقۇمدا, ياعني اۋليە پەتر بەكىنىسىنە قارسى شەپتەن 20 كۇندىك جەردە مەكەن ەتكەن 3000 ءتۇتىن جاپپاستى وتەتىلەۋ, تىلەكە, شۇكىرالى, سۋما, جارىلعاپ, قارا, بايتۇگەل, الاڭ, كۇنتۋ, جاباعى, ارال, ارىستانباي, توقىمبەت باتىرلار باسقارادى دەلىنگەن. پولكوۆنيك جازباسىندا بايتۇگەل باتىر, قارا باتىر دەپ انىق كورسەتىلگەن. مۇنىڭ ءوزى ولاردىڭ باتىرلىق بولمىسىن دالەلدەيدى. بىراق بەنتام رۋلاردى تاراتۋ بارىسىندا كەيبىر جاڭساقتىققا جول بەرگەن. وعان جاپپاس پەن الاشانى الىمگە, تاز بەن تامانى شومەنگە, شەركەش پەن ادايدى, التىندى جەتى رۋعا جاتقىزۋىن ايتا الامىز.
قالاي دەسەك تە, بۇل دەرەك بايمۇراتتىڭ ۇلدارى بايتۇگەل, الاڭ, قارالار اكە جولىن جالعاستىرىپ باتىر اتانىپ, ستارشىن رەتىندە ەل بيلەگەنىن ايقىندايدى. وسى قارا باتىردان توعىزاق, ودان المەمبەت, المەمبەتتەن كوكىر باتىر ءدۇنيەگە كەلگەن. قازىرگى اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز اۋدانىنداعى نۇرا بويىندا كوكىر باتىردىڭ اتىنداعى كوكىر سايى, كوكىر جارى جانە بايمۇراتتىڭ تاعى ءبىر شوبەرەسى ماحامبەت اتىمەن اتالاتىن مەكەندەردىڭ بارلىعى باتىر ۇرپاقتارىنىڭ قونىس ەتكەن جەرلەرى بولىپ تابىلادى.
ەل ىشىندە ساقتالعان اڭگىمەلەر بويىنشا بايمۇرات باتىردىڭ بالاسى بايتۇگەل قيان-كەسكى كۇرەس كەزىندە جاۋعا قارسى «بايمۇرات» دەپ ۇرانداپ شاۋىپ, جاۋدىڭ شەبىن بۇزىپ, جەڭىسكە جەتكەن, وسىدان سوڭ جاپپاستىڭ ۇرانى «بايمۇرات» بولسىن دەگەن ءپاتۋاعا كەلگەن.
سول سەكىلدى بايمۇراتتىڭ قالماق قىزىنان تۋعان الاڭ اتتى كەنجە بالاسى دا جاۋعا شاپقاندا «بايمۇرات» دەپ ۇرانداعان, سودان كەيىن بۇكىل جاپپاس پەن التىن ەلىنىڭ ۇرانى «بايمۇرات» بولعان دەيدى. ال ەسىمىنىڭ الاڭ دەپ اتالۋ سەبەبىن باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ر.ءىلياسوۆ بىلاي تۇسىندىرەدى: «قالماقپەن اراداعى ءبىر شايقاستا تۇتقىنعا تۇسكەن ولجانى ءبولىسۋ بارىسىندا شوقتىعى بيىك كەلىستى ءبىر قالماق قىزى ءوزىنىڭ جاعالبايلىدا ساركە باتىردى, جاپپاستا بايمۇرات باتىردى عانا قالايتىنىن ايتقان. اتى-ءجونىن سۇراعان كەزدە باتىر «بولساق بولارمىز» دەپ قىزدى اتىنا مىنگەستىرىپ الىپ كەتەدى. باتىردان جۇكتى بولعان سوڭ قالماق قىزى ەلىنە بىرنەشە رەت قاشۋعا ارەكەت ەتكەنىمەن قولعا ءتۇسىپ, ءوز ماقساتىنا جەتە المايدى. قايتا-قايتا قاشۋعا ۇمتىلا بەرگەن سوڭ بايمۇرات باتىر بۇعان ءماجبۇر ەتكەن قانداي جاعداي دەپ سۇراعان. سوندا قالماق قىزى: «مەن ەلىمدە تۋىپ, بالامدى قازاقتارعا قارسى قويىپ وسىرگىم كەلگەن» دەگەن ويىن ايتقان. بايمۇرات باتىر قالماق ايەلىنىڭ الاڭداپ كۇتىپ جۇرگەن تۋعان بالاسىنىڭ اتىن الاڭ دەپ قويادى جانە ونى بايتۇگەلمەن بىرگە, ناعاشىڭ نايمان دەپ وسىرەدى. الاڭ باتىر بولىپ وسەدى». الاڭ باتىردىڭ بەيىتى قىزىلوردا وبلىسى سىرداريا اۋدانىنىڭ مىڭشوقى دەگەن جەرىندە.
قورىتا ايتقاندا, بايمۇرات باتىر ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن-قىستاۋ زاماندا حالقىنا قورعان بولا بىلگەن ءبىرتۋار تۇلعا. وعان ەل جادىندا ساقتالىپ, بۇگىنگە جەتكەن فولكلورلىق مۇرالارىمىز بەن مۇراعاتتاعى جازبا دەرەكتەر تولىق كۋا. باتىردىڭ قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ جولىنداعى ەرلىك ىستەرى ۇرپاققا ۇلگى ءارى ونەگە بولماق. ونىڭ ۇستىنە بايمۇراتتىڭ الاڭ دەگەن ۇلىنان تارايتىن تىكەلەي ۇرپاعى ناعي ءىلياسوۆ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولۋىنىڭ ءوزى كەزدەيسوقتىق ەمەس ەدى.
بۇگىندە باتىر ۇرپاقتارى اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز اۋدانىندا (قوستاناي وبلىسىمەن شەكارالاس) بابالارى جاتقان جەرگە ەسكەرتكىش بەلگى ورناتتى. 2015 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا بايمۇرات باتىرعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-ءتاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتىپ, دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلدى. وسىنداي تاعىلىمى مول ءىس-شارالارمەن قاتار تۇلعا تاريحىن ءالى دە بولسا دايەكتى دەرەكتەر نەگىزىندە زەرتتەپ, باتىر ەسىمىن اۋىل, مەكتەپ, كوشە اتاۋلارىنا بەرىپ, كەڭىنەن ۇلىقتاۋ قاجەت. ونىڭ وسكەلەڭ ۇرپاق بويىنا ۇلتجاندىلىقتى ۇيالاتىپ, وتانسۇيگىشتىككە ءتاربيەلەۋدە ماڭىزى زور.
جانىبەك اللايار ۇلى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
ورال
