وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءونىم 2017 جىلى 1,478 ملرد تەڭگەگە جەتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ كولەمى 2,1 ملرد اقش دوللارىن كۇرادى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 300 ملرد دوللارعا كوپ. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى ەلباسىمىزدىڭ اوك دامۋىنا دەگەن قامقورلىعىنىڭ, مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان كولداۋدىڭ جانە اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ نەگىزىنەن ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدىڭ اوك دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدى جوسپارىنىڭ قارجىلىق وپەراتورى ەسەبىندە اشىلعان «قازاگرو» ۇلتتىق حولدينگى» اق ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋدا. «قازاگرو» ۇلتتىق حولدينگى» مەملەكەت باسشىسى مىندەتتەگەن, ستراتەگيالىق جəنە باعدارلامالىق قۇجاتتاردا جوسپارلانعان اگرارلىق باعىتتى بەرىك ۇستانىپ, اوك-ءىنىڭ ءوندىرىستىك, اقپاراتتىق جانە سەرۆيستىك ينفراقۇرىلىمىن ودان ءارى دامۋىن جۇزەگە اسىرۋمەن بىرگە, مەملەكەتتىڭ جانە سالاعا تارتىلعان قارجىلىق رەسۋرستاردى قول جەتەرلىك, ماقساتتى جانە ءتيىمدى پايدالانۋىن قامتاماسىز ەتۋگە كۇش جۇمساپ كەلەدى.
2017 جىلى «قازاگرو» ۇلتتىق حولدينگى» اق نەسيەلىك پورتفەلى 622 ملرد تەڭگەگە ءوسىپ, قارىز الۋشىلار سانى 58 مىڭعا كوبەيدى. بۇل ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار ءوندىرۋشىلەرىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى. حولدينگ 2017 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىن قولداۋعا 267 ملرد تەڭگە جۇمساسا, 2018 جىلى ول 400 ملرد تەڭگەدەن اسىپ, 149%-عا ءوستى. اوك قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى كوزى حولدينگتىڭ جەكە جانە تارتىلعان قاراجاتتارى بولىپ وتىر. ونىڭ جيىنتىق ۇلەسى 60%-دى قۇرايدى. وتكەن جىلى «قازاگرونىڭ» ەنشىلەس كومپانيالارى نەسيەنىڭ ورتاشا سوماسى 11 ملن تەڭگەدەن كەلەتىن 22 مىڭ نەسيە بەردى. بۇل 52 مىڭنان استام ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى. اۋىلدىق جەرلەردەگى شاعىن بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن قارجىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە جەكەمەنشىك قارجىلىق ۇيىمداردى اگروسەكتورعا نەسيە بەرۋگە تارتۋ ماقساتىندا حولدينگ ولاردىڭ قورلاندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋدا. سوڭعى ەكى جىلدا نەسيەلىك سەرىكتەستىكتەر, ميكروقارجىلىق ۇيىمدار, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر جانە ليزينگتىك كومپانيالاردى قورلاندىرۋ ارقىلى نەسيە بەرۋ كولەمى 21%-دان 60%-عا دەيىن ءوستى. حولدينگ اۋىلداعى كەدەيشىلىكتى ازايتۋ مەن شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالعان 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان نəتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جəنە جاپپاي كəسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسىن تياناقتى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. 2017 جىلى حولدينگتىڭ ەنشىلەس كəسىپورىندارى وسى ماقساتقا 28,8 ميلليارد تەڭگەنىڭ شاعىن نەسيەسىن بەرگەن بولسا, 2018 جىلى 11 مىڭ 155 ادامعا 44,7 ميلليارد تەڭگە نەسيە بەردى. بۇل باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى قارجى وپەراتورىنىڭ ءبىرى – حولدينگتىڭ «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق كومپانياسى. بۇل كومپانيا اۋىلدىڭ شاعىن نەسيەلەۋ نارىعىندا 20 جىلدان استام جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قوردىڭ بەرەتىن نەسيەلەرى اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن قولايلى, قولجەتىمدى, نەسيەلەندىرۋ شارتىنىڭ مەرزىمى 6 جىلدان 10 جىلعا دەيىن, («سىباعا» نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا 15 جىلعا دەيىن) پايىزدىق مولشەرلەمەلەرى تومەن, جىلدىق مولشەرلەمەسى – 4-6%, جەڭىلدىك كەزەڭى 2 جىلعا دەيىن جانە كەپىلدىك ساياساتى وتە يكەمدى. وسى جىلدارى قور اۋىل تۇرعىندارىنا 250 ملرد تەڭگەدەن اساتىن كولەمدە نەسيە بەردى. كومپانيا ەت, ءسۇت, كوكونىس, جەمىس-جيدەك, مال ازىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ, وتباسىلىق بورداقىلاۋ الاڭدارى مەن تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىن قۇرۋ, ءمۇيىزدى ءىرى قارا مەن قوي ساتىپ الۋ باعىتتارى بويىنشا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, تەك وتكەن جىلى 14 مىڭنان استام اۋىل تۇرعىنى جۇمىسپەن قامتىلدى.
سوڭعى جىلدارى «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق ەلىمىزدە اسىل تۇقىمدى ءمۇيىزدى ءىرى قارا انالىق مال باسى مەن قوي سانىن كوبەيتۋگە بايلانىستى «سىباعا» ەتتى مال باعدارلاماسى بويىنشا كولجەتىمدى نەسيە بەرىپ كەلەدى. اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن قولجەتىمدى نەسيەلەۋ باعدارلاماسى بولعان بۇل باعدارلاما ءىرى قارانىڭ سانىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزۋدە. قوردىڭ مەنشىكتى قاراجاتى ەسەبىنەن ءبولىنگەن قارجىعا «سىباعا» نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا ەتتى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالدىڭ انالىق باسىن ساتىپ الۋ ءۇشىن نەسيە شارتىنىڭ مەرزىمى 15 جىل, ال ۇساق مال ساتىپ الۋ ءۇشىن 10 جىل, سىياقى ۇستەمەسى – 4%, جەڭىلدەتىلگەن مەرزىم 30 ايعا دەيىن, كەپىلدىكتىڭ 75 پايىزىنا نەسيە ەسەبىنەن ساتىپ الىناتىن تەحنيكا مەن اسىل تۇقىمدى مالدى قويۋعا بولادى. بۇل قولدارىندا كەپىلدىككە قوياتىن مۇلكى جەتپەيتىن اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن ۇلكەن جەڭىلدىك. شەتەلدەن ساتىپ الىنعان ءىرى قارانىڭ انالىعىن ءار باسىنا مەملەكەت 225 مىڭ تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەيدى. ءتول ەسەبىنەن ءوسىرىلىپ, بورداقىلاۋ الاڭىنا وتكىزىلگەن بۇقاشىقتىڭ ءتىرى سالماعىنىڭ ءار كيلوگرامىنا مەملەكەت تاراپىنان 200 تەڭگە سۋبسيديا بەرىلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مال وسىرەم دەگەن شارۋاعا مەملەكەت تاراپىنان بارلىق جاعداي جاسالعان. بىرىنشىدەن, ۇزاق مەرزىمگە ارزان, جەڭىلدەتىلگەن, ءىرى كولەمدە كولجەتىمدى نەسيە بەرىلەدى.
ەكىنشىدەن, مەملەكەت ساتىپ الىناتىن مال باعاسىنىڭ 30-40%-ىنا سۋبسيديا تولەيدى. ءۇشىنشىدەن, بورداقىلاۋ الاڭىنا وتكىزگەن بۇقاشىقتىڭ ءتىرى سالماعىنىڭ ءار كيلوسىنا تاعى دا سۋبسيديا بەرەدى. مىسالى, ءسىز بۇقاشىقتى بورداقىلاۋ الاڭىنا 150 كيلوگرامم كۇيىندە وتكىزىپ, 200 مىڭ تەڭگە الاتىن بولساڭىز, مەملەكەت سىزگە تاعى دا 30 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا بەرەتىن بولادى (150 كگ*200 ت = 30 مىڭ ت). بەرىلگەن نەسيەنى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن الۋعا دا جۇمساۋعا بولادى. 2018 جىلى قور وسىنداي شارتتى كەلىسىمدەرمەن شارۋالارعا 23,8 مىڭ باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مەن 75,4 مىڭ باس ۇساق مال ساتىپ الۋعا 15,6 ملرد تەڭگە كولەمىندە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرگەن. بۇگىنگە دەيىن بۇل قارجىعا 16 مىڭ باستان اسا ءىرى قارا مەن 75 مىڭ باس قوي ساتىپ اكەلىنگەن. مال ساتىپ اكەلۋ جالعاسۋدا. بۇل جوبا ۇستىمىزدەگى جىلى دا جالعاسىن تابۋدا. اۋىلدا شاعىن بيزنەستى دامىتۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ , جۇمىسسىزدىق پەن كەدەيشىلىكتى ازايتۋعا باعىتتالعان, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەرەكشە قولداۋىنا يە بولعان بۇل جوبانىڭ ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىنا ءبىر جىلدان استى. قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى, قانداي كەمشىلىكتەر بار؟ شارۋالارعا, اۋىلعا وتە كەرەكتى جوبانىڭ تيىمدىلىگىن, قايتارىمىن قالاي ارتتىرۋعا بولادى؟ ەندى وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە وي قوزعايىق. باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى – اۋىلدا جۇمىسسىز جۇرگەن جاعدايى تومەن وتباسىلارعا قولجەتىمدى, ارزان نەسيە بەرىپ, ولاردى وقىتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىنا تارتۋ ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, جۇمىسسىزدىق پەن كەدەيشىلىكتى ازايتۋعا, شاعىن بيزنەستى دامىتۋعا باعىتتالعان. باعدارلامانى ورىنداۋ حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىمەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا; اۋىل, اۋدان, وبلىس اكىمدىكتەرىنە جۇكتەلگەن. جوبانىڭ ءتيىمدى, تابىستى ورىندالۋى وسى ورگانداردىڭ تىعىز بايلانىستا تياناقتى, كەلىسىپ, ماسەلەگە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ اتقارۋلارىنا بايلانىستى. ورتالىق اتقارۋشى ورگاندار باعدارلامانىڭ ورىندالۋىنىڭ ستراتەگيالىق ءجون-جوبالارىن جان-جاقتى ءتيىستى ورىندارمەن, وڭىرلەرمەن اقىلداسىپ, ءبىر شەشىمگە كەلىپ, ونىڭ قارجىلاي وپەراتورى ەتىپ «قازاگرو» حولدينگىنىڭ ەنشىلەس كومپانيالارىن بەكىتتى. جوعارىدا ايتىلعانداي, «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق, ونىڭ وڭىرلەردەگى فيليالدارى, وبلىستاردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ورگاندارىمەن بىرلەسىپ, بولىنگەن نەسيە قارجىلاردى ۋاقتىلى يگەرۋگە بارىنشا كۇش سالۋدا. قوردىڭ باستى مىندەتى – مەملەكەت قارجىسىن ءتيىمدى, ماقساتتى تالان-تاراجعا سالماي پايدالانىپ, ونىڭ ۋاقتىلى قايتارىمىن قامتاماسىز ەتۋ. سول سەبەپتى دە ولار نەسيەنى جاعدايى بار, ۋاقتىلى قايتارۋعا قابىلەتتى, ەتى ءتىرى, پىسىق اۋىل تۇرعىندارى اراسىنان تاڭداپ, نەسيەنى سولارعا بەرۋگە تىرىسادى. قور تاراپىنان بۇل دۇرىس تا شىعار.
وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى كورسەتكەندەي قور بۇل جۇمىستى ءوز دارەجەسىندە اتقاردى. الايدا, بۇل ارادا اۋىلدا جۇمىسسىز جۇرگەن, جاعدايى تومەن وتباسىلارىلارعا قولجەتىمدى, ارزان نەسيە بەرىپ, ولاردى وقىتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىنا تارتۋ, ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, جۇمىسسىزدىق پەن كەدەيشىلىكتى ازايتۋعا, شاعىن بيزنەستى دامىتۋعا باعىتتالعان باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى تولىق قامتىلماي قالۋدا. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ Nur Otan پارتياسىنىڭ XVIII سەزىندە كوپ بالالى وتباسىلارعا ۇيدە وتىرىپ جۇمىس ىستەۋگە جاعداي جاساۋ ءۇشىن, ارنايى گرانت پەن شاعىن نەسيە كۆوتالارىن ءبولىپ, ولاردىڭ مال ءوسىرىپ, ەگىن سالىپ, شاعىن بيزنەسپەن شۇعىلدانىپ تابىستارىن كوبەيتۋگە, بالالارىن ەڭبەككە باۋلۋعا جاعداي جاساۋ كەرەك دەگەن تاپسىرمالار بەرىلدى. بۇل ماقساتتى ءوز دارەجەسىندە ورىنداۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, اسىرەسە اۋىل, اۋدان اكىمدىكتەرىنىڭ تياناقتى ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستارىنا بايلانىستى. وتكەن جىلدىڭ تاجىريبەسى كوپتەگەن اۋىل, اۋدان اكىمشىلىكتەرى تاراپىنان جۇمىسسىز, جاعدايى تومەن وتباسىلار اراسىنان قولىنان ءىس كەلەتىن ادامداردى ىرىكتەپ, ولارعا نەسيە الۋعا كومەك بەرۋدە اتقارىلىپ جاتكان جۇيەلى جۇمىستار تومەن دارەجەدە ەكەنىن كورسەتتى. 2018 جىلى «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق تاراپىنان رەسپۋبليكا بويىنشا بولىنگەن نەسيە قارجىنىڭ الماتى وبلىسى 11%-ىن, باتىس قازاقستان وبلىسى مەن تۇركىستان وبلىسى 9%-ىن العان بولسا, ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, پاۆلودار وبلىستارى نەبارى 2-3-%-ىن عانا الدى. ال اۋداندار بويىنشا ءوز وبلىستارىنا بولىنگەن نەسيە قارجىلاردىڭ ەڭ كوپ ۇلەسىن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ مۇنايلى اۋدانى 22%-ىن, اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانى 21%-ىن, قىزىلقوعا اۋدانى 17%-ىن, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانى 20%-ىن, قوستاناي وبلىسىنىڭ قوستاناي اۋدانى 17%-ىن السا, اقمولا وبلىسىنىڭ جارقايىڭ اۋدانى 1%-ىن, شىعىس قازاقستان وبلىسى بەسقاراعاي اۋدانى 2%-ىن, قوستاناي وبلىسى قامىستى اۋدانى 2%-ىن, ۇزىنكول اۋدانى 3%-ىن عانا الىپ يگەرگەن. ال الماتى وبلىسى الاكول, تۇركىستان وبلىسى جەتىساي, قازىعۇرت, تۇلكىباس اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارى 2018 جىلى ەلباسىمىزدىڭ اۋىلدا شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, جۇمىسسىزدىق پەن كەدەيشىلىكتى ازايتۋعا ارنايى بەرىلگەن ارزانداتىلعان نەسيەسىنەن قۇر قالعان. مۇنى نەمەن تۇسىندىرۋگە بولادى؟
ءتيىستى اكىمشىلىك باسشىلارى ەلباسى تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا نە سەبەپتى نەمقۇرايلى قارايدى؟ الدە بۇل اۋدانداردىڭ تۇرعىندارىنا ارزان, قولجەتىمدى نەسيە قاجەت ەمەس پە؟ بىزدىڭشە, بار ماسەلە اۋدان باسشىلىعىنىڭ تۇرعىنداردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا جانى اشىمايتىن نەمقۇرايلى كوزقاراسى مەن ءوز جۇمىسىنا دەگەن جاۋاپسىزدىعىندا دەپ ويلايمىز. اۋىلداعى شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ارقىلى جۇمىسسىزدىق پەن كەدەيشىلىكتى ازايتۋ تۋرالى تاپسىرماسى تىكەلەي جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورىندارعا, ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىل, اۋدان اكىمشىلىكتەرىنە باعىتتالعان. سەبەبى اۋىلداعى ءاربىر وتباسىنىڭ جاعدايىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن, كىمنىڭ قالاي نەمەن ءومىر سۇرەتىنىن, ولاردىڭ ىسكەرلىك قابىلەتىن, قولىنان نە كەلەتىنىن اۋىل اكىمىنەن ارتىق ەشكىم بىلمەيدى. اۋىل اكىمى ءوز اۋىلداستارى اراسىندا نەسيە الۋ جونىندە ءتيىستى تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە نەسيەنى جاعدايى تومەن ازاماتتارعا, كەلەسى كەزەكتە قانداي ازاماتتارعا بەرىلەتىنىن ايتىپ, اۋدان اكىمدىگى ارقىلى نەمەسە قوردىڭ وبلىستاعى تىكەلەي فيليالدارىنا شىعىپ, نەسيە الۋشىلارعا قولدان كەلەتىن كومەكتەرىن بەرىپ وتىرسا, جۇمىس ءبىر جۇيەگە تۇسكەن بولار ەدى. اۋدان اكىمدىگى اۋىل اكىمدىكتەرىنىڭ ۇسىنىسىن قورىتىندىلاپ, اۋدان كولەمىندە شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جولدارىن زەرتتەپ, وبلىس اكىمدىگىنە ءوز ۇسىنىستارىن جەتكىزىپ, مەملەكەت تاراپىنان بەرىلىپ جاتقان قامقورلىقتان ءوز سىباعالارىن بارىنشا الىپ قالۋعا جۇمىس ىستەر ەدى. ال وبلىس باسشىلىعى ءوڭىر بويىنشا جان-جاقتى زەرتتەلىپ, كورىتىندىلانعان ۇسىنىسپەن ورتالىق ورگاندارعا شىعىپ, ءتيىستى كولەمدە نەسيەلىك قارجى رەسۋرستارىن الىپ, قوردىڭ وبلىستاعى فيليالدارىمەن بىرلەسىپ, قوردىڭ جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن, جاريالىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ, نەسيە الۋشىلارعا جاعداي جاساپ, وبلىس كولەمىندە جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋعا, شاعىن بيزنەستى دامىتۋعا ىقپال ەتكەن بولار ەدى.
وبلىس باسشىلىعى اي سايىن اۋدان بويىنشا, ال اۋدان باسشىلىعى اۋىل اكىمدىكتەرى بويىنشا مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن نەسيە رەسۋرتارىنىڭ قالاي يگەرىلىپ جاتقانى تۋرالى تالداۋ جاساپ, ءتيىستى ورىنداۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرىن كوتەرىپ وتىرۋلارى كەرەك. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەملەكەت تاراپىنان ارزانداتىلعان ۇزاق مەرزىمدى نەسيە الۋشىلارعا جايىلىم ءبولۋ, مال ازىعىن جاساقتاۋ, مال دارىگەرلىك قىزمەت كورسەتۋ, سۋبسيديا الۋعا كومەكتەسۋ جانە ت.ب. ماسەلەرمەن تۇراقتى تۇردە كومەك كورسەتىپ وتىرۋلارى كەرەك. ءار اۋىل, اۋدان اكىمدىكتەرى اۋىلدىق جەرلەردە شاعىن بيزنەستى دامىتۋعا, جۇمىسسىزدىقتى جويۋعا باعىتتالعان وسىنداي تياناقتى, جان-جاقتى ويلاستىرىلعان جۇمىستار جۇرگىزسە, 3-4 جىل كولەمىندە اۋىلدا اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن ءوندىرۋ مولايىپ, شاعىن بيزنەس قانات جايىپ, جۇمىسسىزدىق پەن كەدەيشىلىك تومەندەپ, حالىقتىڭ تابىسى جاقسارعان بولار ەدى.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
