سەمەي قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن, ابايدىڭ جيدەبايى مەن قارۋالىندا ەر جەتكەن ونىڭ ءتىكەلەي اتالارى ابايعا اراشا ءتۇسكەن پۇشارباي باتىر مەن قارەكە «اباي جولى» رومانىندا كەلىستى جازىلعان. روللاننىڭ شىعارماشىلىعىنا توقتالار الدىندا ونىڭ وسكەن ورتاسى, ەمگەن قۇنارلى ۋىزى مەن ەستىگەن شەجىرە تاريحي جايىندا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.
اكەسى شاكەن اعامىز ءۇشىنشى بەلارۋس مايدانىنىڭ ەرجۇرەك دەسانتنيگى بولعان. جاۋ تىلىنا 165 رەت پاراشيۋتپەن سەكىرگەن. «داڭق» وردەنىنىڭ كاۆالەرى. سوعىستان سوڭ ماسكەۋدىڭ ەكى ينستيتۋتىن بىتىرگەن اسا ءبىلىمدى, ادال ادام بولىپتى. ورىس, نەمىس ءتىلدەرىن جەتىك بىلگەن. سەمەي وبلىسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ قىزمەت اتقارعان. اۋەزوۆتىڭ شىڭعىستاۋداعى الپىس جاسقا تولۋ مەرەيتويىن باسقارعان. كەڭەس وداعىنىڭ مايتالمان جازۋشىلارى راسۋل عامزاتوۆ, مۇستاي كارىم, ۆيكتور استافەۆ, قايسىن قۇليەۆتەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان. بار-جوعى 58 جاسىندا ومىردەن ەرتە كەتكەن. سەمەيدەگى الاپات اشتىق تۋرالى كىتاپ تا جازا باستاعان ەكەن.
شەشەسى ءراشيدا اپاي بيىلعى مامىر ايىندا 94 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. كەڭگىرباي بيمەن ۇزەڭگىلەس اتاقتى كوبەي بيدىڭ ۇرپاعى. اتالارى ەرتىس بويىن بيلەگەن اتاقتى بولىستار ەكەن. بۇل كىسى دە كىتاپتى كوپ وقىعان, شەشەن ادام بولعان. ۇلكەن اعاسى قازاق اسسر-ءنىڭ تۇڭعىش ىشكى ىستەر ءمينيسترى, ەكونوميكا ءمينيسترى بولىپ قىزمەت اتقارعان. ەكىنشى اعاسى, سەمەيدەگى «ەكپىندى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولعان. ەكى اعاسى دا «حالىق جاۋى» رەتىندە 1937 جىلى كولىمادا اتىلعان.
روللاننىڭ ۇيىندەگى كلارا كەلىن قۇران اۋدارعان ادام. ابايدىڭ قاراسوزىن, شاھكارىمنىڭ فيلوسوفيالىق تولعاۋلارىن, ءال-ءفارابيدىڭ, الاشتىڭ اسىلدارىنىڭ شىعارمالارىن ورىسشاعا اۋدارىپ, ءار جىلدارى ماسكەۋدە كىتاپ ەتىپ شىعارعان. ءازيز نەسيننىڭ, قوجاناسىردىڭ حيكايالارىن تۇرىك تىلىنەن قازاقشاعا اۋدارعان. جەتى ءتىل بىلەدى. سونىڭ ءتورتەۋىندە ەركىن جازادى. «Amanat» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى.
1
روللان سەمەيدە جيىرما جەتى جاسىنا دەيىن جۋرناليست, ينجەنەر-ەكونوميست, وبلىستىق ستۋدەنتتىك قۇرىلىس وتريادىنىڭ كومانديرى, قالالىق سوۆەت باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان. بىرەۋ بىلەدى, بىرەۋ بىلمەيدى, ونىڭ سپورتتا جەتكەن جەتىستىكتەرى دە ايرىقشا. قازاق كۇرەسىنەن رەسپۋبليكا چەمپيونى, ەركىن كۇرەستەن رەسپۋبليكاداعى ۇزدىك جىگىتتىڭ بىرەۋى, سامبودان ستۋدەنتتەر اراسىندا كەڭەس وداعىنىڭ چەمپيونى. روللاننىڭ جاتتىقتىرۋشىلارى دا الەمگە ايگىلى پالۋاندار امانگەلدى عابساتتاروۆ, ابىلسەيىت ايقانوۆ, لەۆ موسكالەۆ بولعان.
جيىرما جەتى جاسىندا ماسكەۋدە وتكەن جاس جازۋشىلاردىڭ VI كەڭەسىندە ونىڭ شىعارمالارىن اتاقتى كەڭەس جازۋشىلارى جوعارى باعالايدى. ۆاسيلي شۋكشين روللاننىڭ اڭگىمەلەرىن وقىعان سوڭ, ءبىر بەت پىكىر جازىپتى. ءبىر كۇن ءۇيىندە قوناق ەتىپ, اشىق پىكىرلەسىپتى. قوشتاساردا: «روللان, سەنىڭ جازۋعا تولىق قاقىڭ بار! العا, ساتيريك!» دەپ ءبىر-اق اۋىز ءسوز ايتىپتى. ەكەۋى قايتىپ كەزدەسپەگەن. سول كەزدە ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى ۆاسيلي ماكاروۆيچ شۋكشين تۋرالى روللان بىلاي دەيدى: «ۇلكەن جازۋشىنىڭ سول ءبىر اۋىز ءسوز-تىلەگى ماعان عاجايىپ قانات بىتىرگەنىن مەن ەش ۋاقىتتا ۇمىتپايمىن. ءار جاس جازۋشىنىڭ الدىنان شۋكشيندەي ادال كەمەڭگەر جازۋشى شىعىپ باتا بەرىپ تۇرسا, ءبىزدىڭ ونەرىمىز كەمەلدەنىپ, شارىقتاي بەرەدى. بيىككە ۇمتىلادى. مەن جاس جازۋشىنى كورسەم, قولداعىم كەلىپ, جاس قاناتىنا قۋات بەرگىم كەلىپ تۇرادى».
روللان جاسىنان ماسكەۋدە ءومىر ءسۇردى, ماسكەۋدە تولىستى, ماسكەۋدەن اتاعى الەمگە تانىلدى.
مەن ونى بەرتىندە توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا عانا كوردىم. جازعاندارىن الىدە تولىق وقىپ, تەرەڭ زەردەلەمەگەن كەز ەدى. تاعدىر ەكەۋمىزدى كەش كەزدەستىرگەن ەكەن.
مەن جاس كەزىمنەن روللاننىڭ اتالاس اعالارى ءابىش جيرەنشيننىڭ, عايسا ءسارمۋرزيننىڭ قولىندا تاربيەلەندىم دەۋگە بولادى. عايسا اعانىڭ قىزى ماسكەن ء(ماستۋرا) سارمۋرزينا اپامىزبەن كوپ جىل قىزمەتتەس بولدىم. ول كىسى مەنىڭ قامقورشىم بولدى. ماسكەن اپاي ايگىلى اۋەزوۆتىڭ شاكىرتى بولاتىن. ءابىش اعا دا, عايسا اعا دا اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنان تىرىدەي تۇسە قالعان توبىقتىلار سياقتى كورىنەتىن. نەسىن ايتايىن, ول كىسىلەر ەرەن ادامدار ەدى. عايسا اعا مەن مۇقاڭ جاقىن دوس بولاتىن. مۇقاڭدى مەن عايسا اعانىڭ ۇيىندە ءجيى كورۋشى ەدىم. سوندا مۇقاڭ اعىلىپ كول-كوسىر اڭگىمە ايتۋشى ەدى. ول كىسىنى تىڭداعان سايىن مەن ۇلى دالا ۋنيۆەرسيتەتىنەن ءدارىس, ءتالىم العانداي بولۋشى ەدىم. ولاردى ناعىز عۇلامالار ەدى دەسە دە جاراسادى.
جيرەنشە شەشەننىڭ نەمەرەسى ەمەس پە, ءابىش اعا قابات-قابات ويلارعا تولى شەشەن سوزبەن اڭگىمە باستاعاندا, تاڭقالماسقا بولماۋشى ەدى. قۇداي-اۋ, نەدەگەن شەشەندىك دەپ تاڭدانۋشى ەدىم. تەلەگەي-تەڭىز اباي تۋرالى ايتقاندارى قانداي ەدى؟! ءابىش اعانىڭ اناسى – جيرەنشە شەشەننىڭ بەل كەلىنى. اپامىز دا اقىلدى, اڭگىمەشىل كىسى ەدى. ءبىز ءابىش اعامەن كورشىلەس بولدىق. مەنىڭ انام ءابىش اعانىڭ اناسىمەن ءجيى ارالاسىپ تۇردى. انام دۇنيەدەن وتكەندە, سۇيەگىنە سالعان بۇلعىن ىشىكتى اكەلىپ ءابىش اعانىڭ اناسىنىڭ يىعىنا جاپقان ەدىك.
2
1992 جىلدىڭ كوكتەمىندە روللان ماسكەۋدى تاستاپ, اقتاۋعا ۇشىپ كەلەدى. تۋعان جەرگە تابانى تيىسىمەن, ول كولدەنەڭ كولىكتەرگە ءمىنىپ, قازاق ەلىن ەمىن-ەركىن ارالايدى. ەلدە تاماق جوق. كيىم جوق. اقشا جوق. بيلىكتىڭ قاۋقارى جوق. ءتۇسىنىكسىز كۇندەر مەن تۇندەردى باسىنان كەشىرەدى.
اش-جالاڭاش قازاق دالاسىن روللان ماڭعىستاۋدان-التايعا, جايىقتان-ەرتىسكە دەيىن ەكى جىل جاياۋ كەزەدى. سول ساپارىندا ول ونداعان جازبا ءداپتەرلەردى, جۇزدەگەن ماگنيتوفون لەنتالارىن تولتىرادى. سول ساپاردان ول ەكى ءۇلكەن كىتاپ جازادى. بىرەۋى – «قازاق ەلى نەمەسە دەربەستىك پەن دارالىق ءۇشىن جانتالاس», ەكىنشىسى – «اڭىرا, دالام, اڭىرا». سوڭعىسى ءالى وقۋشىنىڭ قولىنا تيە قويعان جوق. ەكى كىتاپ تا – دەشتى-قىپشاق دالاسىن جايلاعان قازاقتىڭ ارى مەن ۇياتى تۋرالى رەكۆيەم. وندا اسىرەلەۋ, جاننان شىعارعان قوسپا سوزدەر جوق. ءومىردىڭ وزىنەن ويىپ العان الۋان سۋرەتتەرگە جازۋشى جان بىتىرەدى. كىتاپ بەتتەرىنەن كادىمگى ادامداردىڭ تىرلىگىن, تىلەگىن, ويى-ءسوزىن, تاڭدانۋىن, كۇلۋىن, كۇيرەۋىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا قازاقيانى كورەسىز. بۇل – قازاق دالاسى تۋرالى رەكۆيەم.
تاعى ءبىر تاڭ قالاتىنىم, روللان, قازاق جامان, قازاقستان جامان, باسشىلار, ەل اعالارى وتانىمىزدى توناپ جاتىر, دەپ بايبالام سالمايدى. ول تۋعان دالاسىن, تۋعان ەلىن ورتاسىنان قاق ءبولىپ جاياۋلاتىپ, كەزىپ كەلە جاتىپ وقىرمانعا ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان زاماندى, قوعامدى, ادامدى كورسەتەدى. وقيسىڭ دا ويلاناسىڭ, ويلاناسىڭ دا تولعاناسىڭ, تەبىرەنەسىڭ.
3
روللان تۋرالى تەرەڭىرەك دەن قويعاندا بايقاعانىم, قازاقتىڭ بىردە-ءبىر عالىمى, ياكي سىنشىسى روللاننىڭ شىعارماشىلىعى تۇگىلى, شىققان كىتاپتارى تۋرالى دا جاق اشپاپتى... ال ماسكەۋدىڭ, شەت ەلدەردىڭ ادەبيەتشىلەرى سوناۋ 80-جىلدارى الەم ادەبيەتىنە روللان سەيسەنباەۆ شىعارمالارى دەگەن قۇبىلىس كەلدى دەپ جار سالىپتى.
وتىزعا ءالى تولماعان جاپ-جاس روللان سەيسەنباەۆقا اتاقتارى جەر جارعان ورىس جازۋشىلارى دانيل گرانين, يۋري بوندارەۆ, گەورگي ماركوۆ, سەرگەي ميحالكوۆ, لەۆ اننينسكي, ۆيكتور استافەۆ, ۆالەنتين راسپۋتين, ەۆگەني سيدوروۆ, اناتولي كيم جول بولسىن تىلەپ جاتىپتى. شىعارمالارىنا جوعارى باعا بەرىپتى.
ال قازاقتان ءانۋار ءالىمجانوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, سايىن مۇراتبەكوۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ سەكىلدى ازداعان قالامگەر عانا نازار اۋدارىپتى.
سايىن مۇراتبەكوۆ: «روللان بولاشاق قازاق ادەبيەتىنىڭ, جەر تارپىعان ادۋىندى جاڭا كوشىنىڭ باسى. ول وزىنە دە, شىعارماشىلىعىنا دا بوستاندىق تاڭداعان سۋرەتكەر. بوستاندىق پەن تاۋەلسىزدىك تاڭداعان جازۋشىنى ءبىزدىڭ باسشىلار قايدان جاقسى كورسىن؟! قايدان ۇناتسىن؟! گاپ وسىندا. ابايدىڭ تەرەڭ ويلارىن, ماحامبەتتىڭ اساۋ جىرلارىن, الاش كوسەمدەرىنىڭ ارمانىن تاڭىرىدەي قۇپتاعان جاس جىگىتتىڭ تاعدىرىنا الاڭدايتىنىمدى جاسىرمايمىن», دەپ جازىپتى.
ءانۋار ءالىمجانوۆ «ليتەراتۋرنايا گازەتاعا» بەرگەن سۇحباتىندا: «كەيىنگى اسا تالانتتى جاس ويشىلدارعا بارىنشا قامقورلىق جاساۋ كەرەك. ولاردىڭ جانىن بوستاندىقپەن, شىندىقپەن تاربيەلەۋىمىز قاجەت. سول تالانتتى توپقا مەن ورالحان بوكەەۆتى, ءساتىمجان سانباەۆتى, دۋلات يسابەكوۆتى, روللان سەيسەنباەۆتى قوسامىن», دەپ اتاپ كورسەتەدى.
روللاننىڭ دارحان كوڭىلىنىڭ جاقسىلىعىن كوپ كورگەن ادامنىڭ ءبىرى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ بىلاي تولعانادى: «قازاقتىڭ ەپوس جىرلارىن بىزدەر كەزىندە پروزاعا تۇسىردىك. ماعان «قامبار باتىر» ەپوسى ءتيدى. سول ەپوستى روللان ءىنىم ورىس تىلىنە اۋداردى. روللاندى ورىسشىل دەپ جازۋشىلار ورتاسى كوپ جاقتىرمايدى. ول ءوزى جازۋشىنى عانا ەمەس, سول جازۋشىنىڭ جازعانىن سىيلايتىن بولەك ادام ەكەن. روللان ورىسشاعا اۋدارعان «قامبار باتىردى» ءبىر كەشتە وقىپ شىعىپ, تاڭ-تاماشا قالدىم. ەپوسقا دا, مەنىڭ پروزاعا تۇسىرگەن اۋدارماما دا قيانات جاساماپتى, تەك ەپوستىڭ وي بيىگىن كوتەرىپ, ءسوز كيەسىن اۋەلەتىپ باعىپتى. مەن ەپوستان پروزا جاساسام, ول ەپوستان پوەزيا جاساپتى. جاپ-جاس جىگىتتىڭ ورىس ءسوزىن وربىتۋدەگى شەبەرلىگىنە, جازۋ تەحنيكاسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە, ويعا كولەڭكە تۇسىرمەي كوركەيتۋىنە, قازاق ەپوسىنىڭ قازاقي رۋحىن ورىس سوزىمەن تاپ باسىپ جالاۋلاتۋىنا ريزا بولعانىم سونشاما, كوزىمە جاس الدىم. ورنىمنان تۇرىپ, روللاننىڭ ماسكەۋدەگى تەلەفونىنا قوڭىراۋ سوقتىم. اعالىق العىسىمدى ءبىلدىردىم. جاقسى اۋدارىپسىڭ, دەدىم. ال ول ماعان ءبىر-اق اۋىز ءسوز ايتتى: «ءسىز جاقسى جازىپسىز, ءاز اعا», دەدى. ماقتانۋ جوق, ورەكپۋ جوق, داندايسۋ جوق. مەنىڭ ەسىمە, ورىستىڭ اقىن-جازۋشىلارىنا قازاقتىڭ ۇلى اقىندارىن جولما-جول ورىسشالاپ وتىراتىن زاڭعار مۇحاڭ, ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ ءتۇستى دە, كوز الدىمنان اسقار اعانىڭ كەلبەتى كەتپەي قويعانى بار. روللان سول مۇحاڭنىڭ جوقتاۋشىسى, جالعاسى سياقتى بولىپ كورىندى ماعان».
4
بىردە روللان ماعان تۇركى ەتنوس اياسىنىڭ تراگەدياسى تۋرالى كوپ وي ايتتى, پروبلەمانى تەرەڭنەن قوزعادى. كەلەلى ءام وقىس ويلار كوتەرگەن ەدى. تۇركى ادەبيەتىن جاس كەزىمنەن كوز ىلمەي زەرتتەگەن مەن ءۇشىن ول الەمدە مەن بىلمەيتىن دۇنيە جوق بولىپ كورىنەتىن. ال روللان باۋىرىمنىڭ ايتقان ويلارى كەسەك ەدى. اسىلى روللان قاي پروبلەمانى بولسا دا وزىنشە كورەدى ەكەن. ونىڭ ويى دا, ماسەلەنى كورۋى دە بولەك. ويتكەنى ول قاي پروبلەماعا بولسىن, ءسىز كۇتپەگەن, تىپتەن توسپاعان تۇستان زەر سالادى, وي وربىتەدى, فيلوسوفيالىق تاعىلىم اياسىن بارىنشا كەڭەيتۋگە تالپىنادى. ول تەك قازاقتىڭ تاعدىرىن عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ تاعدىرىن ويلايدى. دەشتى-قىپشاقتىڭ زارىن عانا ەمەس, ءبۇتىن جۇمىر جەردىڭ زارىن ەستيدى ەكەن.
روللاندا جابىرقاۋ جوق, قىزعانىش جوق, داڭققۇمارلىق جوق. وعان كەرەگى – حالقىنا كەرەك يدەيانىڭ جۇزەگە اسقانى. استانادا رەكتورلىق قۇرعان كەزىمدە, روللان ماسكەۋدەن ارنايى كەلىپ, گۋميلەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ادەبيەت ينستيتۋتىن اشۋدى سۇرادى. ءوزى باسشىلىق جاسايتىنىن ايتتى. مەن قۋانا-قۋانا كەلىستىم. روللان ماسكەۋدىڭ ادەبيەت ينستيتۋتىندا كوپ جىل ساباق بەرگەن. سول ينستيتۋتتا ونىڭ ءوز الدىنا اشقان «روللان سەيسەنباەۆتىڭ پروزا شەبەرحاناسى» جۇمىس ىستەگەن. ءسىبىر, تۋۆا, التاي جاستارى روللاننىڭ سول شەبەرحاناسىندا ءتالىم العان. بۇنداي پروزا شەبەرحاناسىن اتاقتى جازۋشىلار اندرەي بيتوۆ, ۆاسيلي اكسەنوۆ سياقتى ايتۋلى شەبەرلەر باسقارعان.
روللان اندرەي ءبيتوۆتىڭ شەبەرحاناسىنا ايگۇل كەمەلباەۆانى تۇسىرگەن. سول شەبەرحانانى ايگۇل تاماشا ءبىتىرىپ شىقتى.
ءوزى اشپاق بولعان ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ يدەياسىن, باعىت-باعدارىن فيلوسوفيالىق, ۇلتتىق بەرىك قازىعىن روللان تەز دايىندادى. كەلىستى جوبا ەدى. اتتەڭ نە كەرەك,ۇكىمەت جاعىنان قولداۋ تاپپادىق, روللاننىڭ سول ءبىر تاماشا يدەياسى, ءسويتىپ اياقسىز قالدى. وكىنىشتى-اق!..
تاعى بىردە ول ماعان «ورحون جازبالارى» دەگەن كىتاپ قۇراستىرىپ جاتىرمىن, سول كىتاپقا العى ءسوز جازىڭىز. گۋميلەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ كوشىرمەسىن اكەلىپ ورناتقان ساتتە, مەن دە «ورحون جازبالارى» كىتابىن شىعارىپ, الدىڭىزعا اكەلەمىن» دەدى. ورحون جازبالارى تۋرالى كىتاپ دايىنداۋ وڭاي ما, مەن روللاننىڭ سوزىنە اسا ءمان بەرە قويمادىم. بۇل تاعى دا روللان سەيسەنباەۆتى بىلمەگەندىكتەن, تانىماعاندىقتان تۋىنداعان ەدى. وعان بۇكىل الەمنىڭ وزىق ويلى ادامدارى سەندى, تەك قازاقتار سەنگەن جوق, ءبىز سەنگەن جوقپىز. الەمنىڭ ماڭداي الدى ۋنيۆەرسيتەتتەرى, قوعامدىق ۇيىمدارى سەندى, بىراق قازاقستان سەنگەن جوق. ال روللان سەيسەنباەۆ قازاقستانعا دا, حالقىنا دا, ۇكىمەتكە دە سەنۋىن ءبىر ساتكە دە توقتاتقان ەمەس. ءوزى ايتقان «ورحون جازبالارى» كىتابىن دۇنيەگە اكەلدى. سول كىتاپتى قازىر ىزدەسەڭ تاپپايسىڭ. وسى كىتاپ ءۇشىن لەنينگراد پەن ماسكەۋدىڭ ايتۋلى پروفەسسورلارىنىڭ ايەلدەرى مەن بالالارى روللانعا العىس حاتتارىن جاۋدىرىپ جاتتى. ول جالعىز روللانعا عانا ەمەس, بۇكىل مەيىربان قازاق حالقىنا, قازاقستان مەملەكەتىنە ارنالعان العىس بولاتىن.
روللان سىي-سىياپاتتى, بوس ماقتاندى جاقتىرمايدى. «جيىرما ءبىر عاسىر دالا جىرى» دەگەن جىراۋلار كىتابىن شىعاردى. ءبىر ەمەس, بەس رەت شىعاردى. سول كىتاپقا حالىق ءالى دە ىزدەۋ سالۋدا. تەك مادەنيەت مينيسترلىگى ىزدەۋ سالعان جوق. تاڭ قالاسىز. راسىن ايتساق, روللاننىڭ ىستەگەن ىستەرى مادەنيەت پەن ءبىلىم مينيسترلىكتەرى اتقاراتىن كەنىشتەرىمىز ەدى. سوندا دا, روللان ەشكىمگە رەنجىگەن ەمەس. ونىڭ ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ جۇرگەنىن, بىرەۋگە رەنجىگەنىن, بىرەۋگە وكپە ارتقانىن كورگەن دە, ەستىگەن دە ەمەسپىن.
روللان بىلاي دەيدى: «وتىز جاسىمدا كەڭەس وداعىنىڭ اتاقتى تۇرمەلەرىن تۇگەلدەي ارالاپ, اتاقتى باسكەسەرلەردىڭ بارىمەن سويلەسىپ بولعان سوڭ, مەن بۇل ومىرگە قايتا تۋعانداي بولدىم. كەڭەس وداعىنىڭ ساياساتى ءبىر بولەك, ويى ەكىنشى بولەك, تاربيە اياسى ءۇشىنشى بولەك بولاتىن. شىندىق جوق ەدى. بوستاندىق بوس ءسوز ەدى. بوستاندىقتى ءبىزدىڭ باسىمىزعا ءۇيىپ-توگىپ بەرگەنمەن, ونىمەن نە ىستەۋدى حالىق بىلمەيتىن. اللا تاعالانىڭ قۇشاعىنا ۇمتىلدىم. نامازعا جىعىلدىم. ارۋاقتارمەن تىلدەستىم. ارۋاقتاردىڭ امانات تىلەكتەرىن الدىم. تىرلىكتە مۇمكىن ەمەس عاجايىپتارمەن كەزدەسىپ قالىپ جاتتىم. تاڭ قالامىن. جۇرەگىمنىڭ كوزى اشىلعان سوڭ, توبەم كوكپەن سۇحباتقا جەتكەن سوڭ, مەن بۇل فانيدە ەش نارسەگە تاڭ قالمايتىن بولدىم.
ءولىم باردا قورقىنىش جوق ەكەنىن تولىق ۇقتىم دا, توقتادىم. ەشقايدا اسىقپادىم, ەشنارسە كۇتپەدىم, وزىممەن ءوزىم وڭاشا قالدىم. سونداي ءبىر تىلسىم كۇشتەر بويىمدى بۋعان كەزدە, شاھكارىم قاجىنىڭ شىڭعىستاۋداعى سايات قوراسىنا, ءمايىتى وتىز جىل جاتقان قۇر قۇدىققا تاعى ءبىر جول تارتتىم. ءۇش كۇن, ءۇش ءتۇن شىڭعىستاۋدا جاتتىم. «جازۋىڭدى توقتاتپا. شارشاما. ءبىر اللاعا سىيىن دا, العا تارت» دەگەن اباي بابانىڭ ماعان ارناعان تىلەگىن تانىدىم. ەستىگەم جوق, تانىدىم. ول شولپان جۇلدىز شىڭعىستاۋدىڭ كوگىنە ەندى عانا تىرمىسا كوتەرىلگەن كەزدە بولىپ ەدى.
جۇرەگىم شانشىپ, قاجىنىڭ ق ۇلىپ بولعان تامىنىڭ ورنىنا قوس تىزەرلەپ وتىرا كەتكەنىمدى بىلەمىن. ال ءۇش وپەراتسيا جاسالعان جۇرەك بۇلقىنىپ بەردى».
روللاننىڭ وپاسىز دۇنيەدەن سەزگەنى, تۇسىنگەنى وسى. ونى تۇسىنەتىن ادام كەرەك.
ول بىردە ماعان: «مەن 1995 جىلى, جۇرەگىمە بىرنەشە وپەراتسيا جاساعان سوڭ جالعىزدىقتى تاڭدادىم. ەشكىممەن سويلەسپەي جالعىزدىق قۇشاعىنا ەندىم. جالعىزدىقتا جاتىپ قولىمنان قالامىم مەن قاعازىمنىڭ تۇسپەۋىن تىلەدىم.
اللا تاعالا ماعان سول تىلەۋىمدى بەردى. قالعان ءومىرىمدى اتا-بابالارىم قونىستانعان ءشيلى وزەكتە وتكىزبەكپىن. دالانىڭ قاسقىرىمەن بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە ۇلىپ, كۇندەر مەن تۇندەر جىلجىپ ءجۇرىپ جاتسىن. تەك قولىمنان قالامىم تۇسپەسىن» دەگەن ەدى. سولاي بولىپ كەلە مە, قالاي؟
– نەگە سونشا تورىعاسىڭ, روللان! سەن جالعىز ەمەسسىڭ, سەن تۋعان جەرىڭدەسىڭ, قاسىڭدا قالىڭ ەلىڭ بار, – دەپ جۇباتامىن مەن ونى.
كەيدە عايىپتان تەلەفون سوعادى. بەكەر سوقپايدى. زامان, ادام, قوعام, ۇرپاق تاربيەسى جايىنداعى ويلارىمەن بولىسەدى. اعىلادى كەلىپ, اعىلادى. تاعى دا تەبىرەنەسىڭ, تاعى دا تولعاناسىڭ. ويلاناسىڭ, كۇرسىنەسىڭ.
روللان مەنىڭ بىرنەشە كىتابىمدى شىعاردى. رەداكتوردىڭ دا, كوررەكتوردىڭ دا مىندەتىن ءوزى اتقاردى. ءمىنسىز اتقاردى.
ءوزى شىعاراتىن «Amanat» جۋرنالىنىڭ تولىق ءبىر سانىن ءابىش كەكىلباەۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنادى. جۋرنالدىڭ سول سانىندا روللان ءابىشتىڭ زور تۇلعاسىن دا, ۇلى بەينەسىن دە, ويشىلدىعىن دا, كوسەمدىگىن دە, شەشەندىگىن دە جارقىراتىپ اشىپ بەردى. سول جۋرنالدا روللان ءابىش اعاسىنا ارناپ ءسوز جازدى. بار-جوعى ءبىر جارىم بەت. سول ءبىر جارىم بەت كەسەك ويلارعا تولى ەدى.
روللان نەنى بولسا دا وزگەشە كورەدى. وزگەشە ويلايدى. بىزگە ۇقسامايدى. ءبىز دە وعان ۇقسامايمىز. روللاننىڭ ومىرگە, ونەرگە, ولىمگە دەگەن كوزقاراسى بىزدەن مۇلدە بولەك. ول سونىسىمەن دە بىزدەن ەرەكشە.
روللاننىڭ بىردە: «ەندىگى قازاق الەمىندە ەكى ۇلى تۇلعا بار. ولار – ولجاس پەن ءابىش. بىزدەي بەيشارا, قۇل حالىقتىڭ رۋحىن ءالى ءتىرى ۇستاپ تۇرعان وسى ەكى الىپ» – دەگەنى بار ەدى. ايتسا, ايتقانداي-اق. ءابىش اعاسى دا روللان تۋرالى «امانات» جۋرنالى تۋرالى جازعاندا ۇلكەن باعا بەرەدى.
اقپارات بەتتەرىنەن ءبىز روللان سەيسەنباەۆتىڭ اتىشۋلى «جانتالاس نەمەسە قۇم كەزگەن ولىكتەر» رومان-ەپوسى جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ ۇزدىك رومانى قاتارىندا امەريكانىڭ سان-فرانتسيسكو قالاسىندا دجەك لوندون سىيلىعىن العانىنان حاباردار بولعانبىز. بۇل رومان قازىر كوپتەگەن شەت ەلدەردە شىعۋدا.
جالعىزدىققا قۇشاق اشقان روللان-نىڭ «بولاشاق ەگىن ولىكتەر ۇستىندە كوتەرىلەدى», «ادامدار – سەندەر قانشىقسىڭدار» روماندارى رەسەيدىڭ ادەبي جارنامالارىندا باسىلۋدا. بۇل تۋىندىلارىندا روللان قازاق تاريحىنا, كەڭەس يمپەرياسىنىڭ تاريحىنا مۇلدە بولەك راكۋرستان كوز سالادى. رومانداردىڭ جازىلۋ ءتاسىلى دە وزگەشە. ءبارى وزگەشە. مۇنداعى ۇلى دالا, دەشتى-قىپشاق, قازاق ەلى جايىنداعى اشىق وي, ورىس يمپەرياسى تۋرالى اششى شىندىق بۇرىن-سوڭدى ايتىلعان ەمەس.
شاھكارىم قاجى تۋرالى جازىلعان «ۇمىتىلعان» رومانى دا بۇتىندەي بولەك تاريحي بولمىس پەن تاريحي تۇلعا تۋرالى تەرەڭ تولعانىستارعا تولى. روللان سەيسەنباەۆ شاھكارىم قاجىنىڭ سوڭعى ءۇش اي ءومىرى ارقىلى جەتى عاسىرلىق دەشتى-قىپشاق تاريحىن كەڭ ءارى اسەرلى باياندايدى.
كوزى قاراقتى وقىرمان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە اي سايىن روللان سەيسەنباەۆتىڭ «تەكتىلەر تۋرالى رەكۆيەم» ەسسەلەرىن جۇرت تاماشالاي وقيتىندارىن جاقسى بىلەدى. سوناۋ اتتيلادان بۇگىنگى جيىرما ءبىرىنشى عاسىرعا دەيىنگى الەم حالىقتارىنىڭ تەكتىلەرى تۋرالى ەكى ۇلكەن كىتاپ شىعاردى. وسى كۇزدە ءۇشىنشى كىتابى جارىق كورەدى. ۇلىلار تۋرالى جازۋشى تولعانىسى ەرەكشە. بۇرىن كورمەگەن, ەستىمەگەن قۇبىلىس. ءسۇيىنباي دا, اباي دا, جامبىل دا, شوقان مەن حەمينگۋەي دە, فولكنەر مەن بالاساعۇن دا, ءال-فارابي مەن تولستوي دا روللان جازعان ەسسەلەردە ءتىرى ادامدارداي ەركىن تولعانىستا ءومىر سۇرەدى. جازۋشى ويىنىڭ ۇشقىرلىعى مەن تەرەڭدىگى, قۋاتى مەن كەمەلدىگى شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ, وقىرماننىڭ جۇرەگىندە بۇلقىنىپ جاتادى. ال ەندى تاڭ قالماي كورىڭىز!..
بۇل دۇنيەدە جامانعا جالىنباي, جاقسىعا تابىنباي, و دۇنيەگە وتكەن ادام كوپ ەمەس. ارينە ونىڭ ءبىرى اباي ەدى. ۇلتىمىزدىڭ كوسەمى, اقىلمانى اباي تۋرالى دا جازۋشى تەرەڭ تولعانادى. اقىلسىزدارعا ءجون سىلتەپ, قالىڭ ەلگە اقىل ايتقان, پانا بولعان, سوندا دا ءسوزىن ۇعاتىن ادام تاپپاي, سەرگەلدەڭگە ءتۇسىپ, پۇشايمان بولعان اباي حاكىم تۋرالى روللاننىڭ جازعاندارى دا جانىڭدى تۇرشىكتىرىپ, كوڭىلگە تەرەڭ وي سالادى.
روللان سەيسەنباەۆ زامان, قوعام, ادام تۋرالى, ۇلتتىڭ كەلەشەگى تۋرالى كوپ ويلانادى, كوپ تولعانادى. ونىڭ ىشىنەن بۋلىعىپ, تۇنىپ شىققان جانايقايىن ەستىگەندە, جانىڭ تۇرشىگەدى.
ول – ناعىز گۋمانيست, ناعىز ينتەلليگەنت, مادەنيەتتى تۇلعا, حالقىنىڭ پاتريوتى, ادامزاتتىڭ جاناشىرى. ول وزگە ۇلتتاردىڭ باسىنعانىن اياۋسىز سىنايدى, تۋعان ەلىن جانىنداي سۇيەدى. ونىڭ قالامىنان تۋعان شىعارمالاردىڭ ءبارى دە وتانىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتتان تۇرادى.
«ءبىر سىناعان جاماندى
ەكىنشىلەي سىناما.
تىرىدە سىيلاسپاعان اعايىن,
قۇم قۇيىلسىن كوزىڭە,
ولگەندە بەكەر جىلاما!» – دەپ ماحامبەت ايتقانداي, ازاماتتى تىرىسىندە باعالاعانعا, قادىرلەگەنگە نە جەتسىن!
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ
