ۇلىلاردى ۋاقىتتىڭ ءوزى تۋعىزادى. زاماننىڭ ءورتى مەن دەرتى, سەلى مەن سەڭى, داۋىلى مەن جاۋىنى شىڭداپ, شىنىقتىرادى. قۇدىرەتى كۇشتى, مەيىر شاپاعاتى مول اللا تاعالا مەنىڭ ماڭدايىما ءوز حالقىنىڭ ماقتانىشى مەن ۇلتتىق پاسپورتىنا اينالعان ۇلىلارمەن تانىس, ءبىلىس قانا ەمەس, ارالاس-قۇرالاس, دامدەس, سىرلاس, دوس بولۋ باقىتى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن جازىپتى. ورىس سەرگەي ميحالكوۆ, قىرعىز شىڭعىس ايتماتوۆ, داعىستاندىق راسۋل عامزاتوۆ, قالماق داۆيد كۋگۋلتينوۆ, باشقۇرت مۇستاي كارىم, بالقار قايسىن قۇليەۆ, تاجىك مومىن كانوات, ت.ب. تاريحي تۇلعالارمەن بىرگە جۇرگەن عاجايىپ, عازال كۇن, ساۋلەلى ءسات ءسىرا دا ەستەن كەتەر مە؟!
مۇستاي اعامەن العاش رەت وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى الماتىدا تانىسىپ, تابىسىپ ەدىم. ەكەۋمىز ۋفادا, ماسكەۋدە, الماتىدا سان مارتە كەزدەسىپ, ساعاتتار بويى اڭگىمەلەسكەنبىز, سىرلاسقانبىز, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ۇيىمىزدە دە بولعانبىز. دوستىعىمىزدىڭ قۇرمەتىنە مەن ۇلىمنىڭ اتىن مۇستاي دەپ قويعانمىن. مۇستاي اعا مەنىڭ شىعارماشىلىعىم جايلى ماقالا جازىپ, جاريالاعان. سول كوپ جىلعا سوزىلعان شىنايى دوستىق, قارىم-قاتىناس كەزىندە بايقاعانىم – مۇستاي اعا از سويلەپ, كوپ تىڭدايتىن كەمەل ويلى كەمەڭگەر ەدى. اتاق-داڭقى جەر-جاھانعا جايىلعان اقىن عانا ەمەس, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى دە ەدى مۇستاي اعا. ول رەسەي جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى عانا ەمەس, ۆيتسە-سپيكەر دە بولدى. كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ, لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى. وسىنشاما اتاق-داڭققا, سىي-قۇرمەتكە بولەنگەن مۇستاي كارىم وتە كىشىپەيىل بولاتىن. اسقاقتاپ, استام سويلەگەنىن كورمەپپىن. كەرىسىنشە, ۇنەمى وي ءۇستىندە جۇرەتىن. ويلى, جانارى مۇڭلى ەدى. بۇل – اقىلدىلىقتىڭ, دارا تۋعان دانالىقتىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك.
ءبىر ۇلتتىڭ بالاسى بولىپ ءومىر ەسىگىن اشىپ, بۇكىل ادامزاتتىڭ پەرزەنتى بولۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان باقىت. ولار ۋاقىت تۋعىزعان ۇلى تۇلعالار. ۇلىلار ۇلتقا بولىنبەيدى. ولاردىڭ شىعارمالارىنىڭ التىن ارقاۋى – گۋمانيزم, اسقان ادامگەرشىلىك, جان دۇنيە جاساۋلارىنىڭ بايلىعى. وتكەن عاسىر ءار ۇلت, ءار حالىق ۇلتقا ءبولىنبەيتىن سونداي سوم تۇلعالى الىپتار تۋعىزعان ادەبيەتتىڭ التىن عاسىرى بولدى. ولار الەم ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە ولجا سالدى دەۋ از ولار ونى – الەم ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن سونى ويلارمەن بايىتتى, جاڭا بيىككە كوتەردى. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – مۇستاي كارىم. ونىڭ پوەزياسى مەن پروزاسى, كوسەمسوزدەرى مەن كوركەم ويلارى – الەم مادەنيەتىنىڭ التىن قازىناسى.
مۇستاي كارىم شىعارمالارىنىڭ شىڭى – دراماتۋرگياسى. «تاستاما وتتى, پرومەتەي», «اي تۇتىلعان ءتۇن», «سالاۆات» اتتى ءۇش دراما – شەكسپير شىعارمالارىمەن يىقتاسىپ تۇرعان, دراما جانرىن جاڭا ءتۇر, سونى ويلارمەن بايىتقان, جاڭا الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرگەن, ادامزاتپەن بىرگە جاساي بەرەتىن جاۋھارلار.
مۇستاي كارىم – الەم ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندەگى قۇبىلىس. ول – ويشىل, فيلوسوف. ونىڭ شىعارمالارىن وقىعاننان كەيىن ادامنىڭ رۋحى ءوسىپ, جان دۇنيە جاساۋلارى گۇلدەنىپ, جاڭعىرىپ, جاسارىپ شىعا كەلەدى.
دالانىڭ دانا شالدارى قاتتى ريزا بولعاندا: «دۇنيە تۇرعانشا تۇر» دەپ باتا بەرۋشى ەدى. وقىعانى از بولسا دا ومىردە كورگەنى, كوڭىلگە تۇيگەنى كوپ قازاقتىڭ قايران قارا, دانا شالدارى-اي, بىلگەسىن ايتادى دا. كارى تاريحپەن بىرگە جاساسىپ, دۇنيە تۇرعانشا تۇراتىن كەمەل ويلى كەمەڭگەرلەردىڭ دە بار ەكەنىنە ءومىردىڭ ءوزى كۋا. ولار الماستاي اسىل, التىنداي از. مۇستاي كارىم تاريح تورىنەن ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن العان سونداي توت باسپايتىن سارى التىن, سوم تۇلعا.
مۇستاي كارىم پوەزياسىنىڭ ەرەكشەلىگى, ارتىقشىلىعى دەسەك تە بولادى ويعا باي, سەزىمى سەرگەك. «كوز جاسى دا – مەملەكەت بايلىعى» دەيدى ول «ايسۇلۋدىڭ كوز جاسى» دەيتىن ولەڭىندە. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءجيى بولعان اقىن قازاقستاندى جانجۇرەك, شىنايى سەزىممەن ءتوگىلتە جىرلادى. سونىڭ ءبىر مىسالى مىناۋ:
قازاقستان – جازىلاتىن ولەڭىم...
تەك باستاۋعا سول ولەڭدى تارتىنام.
تۇرعان قاراپ جەبەۋشى انا كورەمىن,
اي قالعىعان ورال تاۋى ارتىنان.
اي – سيقىرشى. زامانداردى بارلادى.
ارالاردى قوسىپ, بىرگە جالعادى,
مىڭ جىل بۇرىن تۋىپ, قالعان ءۇزىلىپ,
وياتتى ورتاق جانىمنىڭ وي-ارمانىن.
اي سويلەدى: «جاسايمىن دەپ كەپىلدىك,
مەن جيھانمىن كۋالىككە ءوتىمدى –
قازاق, باشقۇرت تاريح اتتى انانىڭ
كوزدەن تامعان ەكى جاسى سەكىلدى».
قازاقستان! ويمەن كەزدىم ارالاپ
قايران قالدىم كەلبەتىڭە عالامات:
اسپانىڭدا قۇستار قاپتاپ جول سالىپ,
جەرىڭدە جەل ءجون تاپپايدى جاعالاپ.
كوك نۇرىمەن بويانعاندا كوكجيەك,
تۇرعان شىعار نازعا الماتىم ەلجىرەپ.
ءومىرىم قۇر وتەر ەدى كورىكسىز,
ەگەر سەنى ەسكە الماسا بۇل جۇرەك.
دوستاردىڭ بار جەروشاعى وزىڭدە,
سول وشاقتىڭ قىزۋ شوعى سەزىمدە.
ەكى قولدى سوزىپ سوعان جىلىنام,
قارا سۋىق قالتىراتقان كەزىندە.
بار وزىڭدە پايعامباردىڭ قابىرى,
جاتىر سوندا اۋەزوۆ وي الىبى.
ەگەر وعان تابىنباساڭ, اقىنىم,
ەمەسسىڭ سەن جانى تازا, ار ۇلى.
توپ-توپ باسىپ وراپ ءوتتى الدىمنان,
بالا مۇستاي مەن ەسىمدى بالدىرعان.
ەي, ءسابيىم, جۇرەر جولىڭ جارىق بوپ,
سىباعالى سىيىڭدى ال تاعدىردان!
قازاقستان, تۇتقىن بولدىم بۇگىن مەن,
عاشىق بولدىم رياسىز شىنىمەن,
كوز الدىمنان كەتپەي قويدى كەلبەتىڭ,
تۇسپەي قويدى سەنىڭ اتىڭ تىلىمنەن.
وتكەن حح عاسىردا, ءدال ايتساق 1980 جىلى جازىلعان «جىرلانار جىرىم» اتتى وتتى جىردىڭ ىستىعى ءالى باسىلعان جوق, ويلى ولەڭنىڭ ءمان-ماعىناسى كەمىمەك, كوركەمدىك كەستەسى كەتىلمەك ەمەس.
مۇستاي كارىم پوەزياسى تۇنىپ تۇرعان تۇپ-تۇنىق وي. ءبىر عانا مىسال:
تاۋلار ادام سياقتى,
بيىكتەدە قانشاما.
شىتىرمان دا شۋاقتى
سالماعى دا سونشاما.
مۇستاي كارىمنىڭ جۇلدىزدى جىرلارى ويلى عانا ەمەس, سىمباتى بولەك سۇلۋ سىرعا, قۋانىشقا بەرگىسىز ءتاتتى مۇڭعا تولى اسەرلى دە اسەم الەم. ونىڭ ورەلى ولەڭدەرىنە چەحوۆ ايتقان قىسقالىق ءتان. جانىپ سۇيگەن جان-جارى راۋزاعا ارنالعان بار بولعانى ەكى-اق شۋماق مىنا ولەڭ سونىڭ مىقتى ءبىر مىسالى:
قانشا جىلدار ساقتاپ كەلەم
جۇرەگىمدە مەن سەنى.
وتكەن تۇندە شانشىپ كەنەت,
باستى جۇرەك ەڭسەمدى.
بار ما نەبىر اۋىر قايعىڭ,
نە كۇدىكتى ءجۇر مە ەدىڭ؟
ساستىم سەنەن ايىرىلام دەپ,
توقتاپ قالسا جۇرەگىم.
اقىن جۇرەگىم توقتاپ قالسا ولەم دەپ ەمەس, ماحابباتىمنان ايىرىلام دەپ قورقادى. قىسقا ولەڭنىڭ ءتۇيىنى دە قىسقا ءارى نۇسقا.
وسىناۋ جولدا, تۇزەردە
تاريح قانمەن جازىلعان.
قيادا قىلىش ىزدەرى
تۇياقتان تاۋلار قازىلعان.
ەر حالقىم باسىن يمەگەن,
تىزەسىن دە بۇكپەگەن.
كورشىگە قولى تيمەگەن.
تيىسكەن جاۋدى بۇكتەگەن.
جارلىلىق, جوقتىق باسسا دا,
ساداقا جاتتان الماعان.
بەلىنە قىلىش اسقانى
يىعىنا دوربا سالماعان, –
وسى ساناۋلى عانا جولداردا قانشاما ساليقالى وي, سالماقتى وبراز بار دەسەڭىزشى. تۋعان حالقىنىڭ تۋىسى بولەك بەينەسىن ءمىنسىز مۇسىندەۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى بۇل ولەڭ.
«ءومىر كەرەك, ساقتا, – دەيسىڭ, – ءوزىڭدى».
تىلەگىڭدى تەرىس دەپ تە ايتا المان.
بايگە كورسە, قالاي بىراق توزەدى
عۇمىر بويى قيقۋلاعان مايتالمان؟
دۇنيە شولاق بىزدەن عانا قالعان با,
جەتەدى اجال جاتسىنباي دا ارلانباي.
جىعىلسام-اۋ زور بايگەگە سالعاندا,
ءوز جۇرەگىن جارىپ ولگەن تارلانداي!
سوناۋ حح عاسىردا جازىلعان ورەلى ولەڭ ءححى عاسىردا دا ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن جوعالتقان جوق.
ەش ۋاقىت اداسپايمىز ەكەۋ بولساق,
اداسسا جالعىز جۇلدىز اداسادى, –
دەگەن ەكى جول مەن:
كورمەدىم ءوز ەرىنىڭدەي وتتى بىراق,
ىستىقتى سونداي عاجاپ سۇيگەنىم جوق, –
دەگەن ەگىز شۋماقتىڭ دا ايتارى انىق, بوياۋى قانىق. وسى «بوياۋى قانىق دەگەن ءسوز اقىن جىرلارىنىڭ باشقۇرت تىلىندەگى نۇسقاسىنا وراي ايتىلعانمەن اۋدارماعا ساي دەۋ قيىن. مۇستاي جىرلارىن قازاقشا سويلەتكەن جۇبان مولداعاليەۆ تا, سىرباي ماۋلەنوۆ تە ءسوز جوق اسا تالانتتى اقىندار. دەسەك تە اۋدارما قانشا ءساتتى بولسا دا ءتۇپنۇسقاداي بولا بەرمەيدى. بەينەلەپ ايتساق تۇپنۇسقا تۇكتى كىلەمنىڭ بەدەرلى بەتى, اۋدارما استارى, باسقاشا ايتساق تۇپنۇسقا سىمباتى بولەك سۇلۋ ارۋدىڭ ءوزى, اۋدارما ونىڭ سۋرەتى.
بىردە مۇستاي اعانىڭ ءبىراز ويلانىپ وتىرىپ, «ماعان بىرەۋگە ءسال قيانات ىستەگەم جوق پا دەگەن وي كەلسە ۇيقىم دا ۇيقى, ىشكەن اسىم دا اس بولماس ەدى» دەپ ەدى. جۇرەكتەن شىعىپ جۇرەككە جەتكەن وسى سوزدە ازامات اقىننىڭ جالتاڭى جوق, جان دۇنيە جاساۋلارى باي بەكزات بولمىسى ايقىن تانىلىپ تۇر!
مۇستاي كارىم سىندى تاريحي تۇلعالاردى ەسكە العاندا سول ۇلىلاردىڭ مۇراگەرى, كەشەگى ماحامبەت, بۇگىنگى بۇحار جىراۋ ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ:
بۇل ادامدار ماڭگى وشپەيتىن,
جۇرەك پەن كوڭىلدەن
ءتىرى جۇرسە جول سىلتەر ەدى,
اي, جۇلدىز بوپ كوگىڭنەن, –
دەگەن جىر جولدارى ويعا ورالادى. اقىن دوسىم, جۇرەگىمە جاقىن دوسىم ولجاستىڭ ويماقتاي بولسا دا قورعاسىنداي سالماقتى ويىن قوستاي وتىرىپ ايتار از عانا قوسىمشا ءسوز مۇستاي سىندى كەمەل ويلى كەمەڭگەرلەر تىرىسىندە عانا ەمەس, و ءدۇنيەگە اتتانعان سوڭ دا شاندور پەتەفي ايتقانداي: «ولگەن سوڭ دا ورالدى رۋح بوپ».
ۇلى ويشىل, فيلوسوف, ۇلاعاتتى سۋرەتكەر مۇستاي كارىم رۋحى, ونىڭ تاريحپەن بىرگە جاساي بەرەتىن شىعارمالارى ادامزاتقا نۇرىن توگىپ, ساناسىنا ساۋلە شاشىپ تۇر.
ءسابيت دوسانوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
الماتى
