اتالعان سالانىڭ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ماڭىزدىلىعى ماشينا جاساۋ ءونىمى يمپورتىنىڭ كولەمى قازاقستاننىڭ جالپى يمپورتىنىڭ 39%-ىن قۇرايتىنىنان ايقىن كورىنەدى. اقشالاي ماندە بۇل – 13 ملرد دوللار. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, وسى سوماعا 2,5 مىڭ مەكتەپ نەمەسە 200-گە جۋىق جاڭا اۋرۋحانا سالۋعا بولادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-مينيسترىنىڭ 2019 جىلعى 26 ماۋسىمداعى № 115-ءو وكىمىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ماشينا جاساۋدى دامىتۋ جونىندەگى 2019-2024 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى بەكىتىلدى. بۇل سالا ءۇشىن ماڭىزدى وقيعا. ماشينا جاساۋشىلار ارقاشان مەملەكەت باسشىلىعىنىڭ قامقورلىعىن سەزىنەدى. ەلباسى ءوزىنىڭ باعدارلامالىق قۇجاتتارىندا وتاندىق ماشينا جاساۋ يندۋستريالاندىرۋدىڭ درايۆەرى مەن جۇرەگى بولعانىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى سايلاۋ الدىنداعى باعدارلامادا ونەركاسىپتىك ساياساتتىڭ ساباقتاستىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى جانە وتاندىق ونەركاسىپشىلەردى قولداۋعا باسىمدىق بەردى. بۇل باستامالاردى ءوڭىرلەردە جىلى قابىلدادى جانە قولداۋ تاپتى.
جول كارتاسىن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ماشينا جاساۋشىلار وداعىمەن بىرلەسىپ ازىرلەدى. بۇل قۇجات ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاعا ارنالعان ستراتەگيالىق كورىنىسى بولىپ تابىلادى. قۇجاتتىڭ باستى ماقساتى – وتاندىق ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە سالانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ.
جول كارتاسىندا وتاندىق كاسىپورىنداردى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ, ساتىپ الۋداعى جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ, تەحنيكالىق رەتتەۋ شارالارىن جەتىلدىرۋ, ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ جونىندەگى شارالاردى قامتيتىن قولداۋ شارالارىنىڭ كەشەندى پاكەتى قاراستىرىلعان.
ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل قۇجات تەك ماشينا جاساۋدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تۇتاستاي العاندا بارلىق وڭدەۋشى ونەركاسىپتى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان ءۇش نەگىزگى كيتتى قامتيدى.
ءبىرىنشىسى. «ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋ مەملەكەتتىڭ بۇكىل اۋماعىندا ورتالىقتاندىرىلعان جانە تەڭگەرىمدى ونەركاسىپ ساياساتىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, ونەركاسىپكە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ پروتسەسى مەن شارتتارىن جۇيەلەيدى جانە جەڭىلدەتەدى. ينۆەستورلار ونەركاسىپتىڭ وڭدەۋشى سالالارىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قوسىمشا ىنتالاندىرۋلار الادى.
وسى زاڭدى قابىلداۋدىڭ ناتيجەسىندە بيزنەس ءىس-قيمىلعا بەلگىلى ءبىر سەنىمدىلىك پەن بەلگىنى الادى, ىسكەرلىك بەلسەندىلىك ارتادى. مۇنداي زاڭدار يتاليا, ۇلىبريتانيا, اقش-تا بار, ولاردىڭ بارلىعى ىشكى ءوندىرۋشىنى قورعاۋعا جانە ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان.
ەكىنشىسى. جول كارتاسىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ جانىنداعى قازاقستان ونەركاسىبىن دامىتۋ قورىن قۇرۋعا تۇرتكى بولاتىن تارماق قاراستىرىلعان.
مۇنداي قورلاردىڭ رەسەيدە, بەلارۋستە, ەىدۇ ەلدەرىندە تابىستى جۇمىس ىستەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ولار جىلدىق 1-4% مولشەرلەمە بويىنشا قارىز بەرەدى, ليزينگ جوبالارىنا قارىزدىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى 1%-دى قۇرايدى.
مىسالى, رەسەي تاجىريبەسى بويىنشا قور ءوز قاراجاتىن كونۆەرسيانى, جيناقتاۋشى بۇيىمداردى, ونەركاسىپتى تسيفرلاندىرۋدى, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدى قارجىلاندىرۋعا باعىتتايدى. قورلاردىڭ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى ونەركاسىپتى قولداۋدىڭ جالپى ساياساتىنىڭ ءبىر ۇيىمدا شوعىرلانعانىنا, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تيىمدىلىگىنە ناقتى مونيتورينگ پەن تالداۋ جۇرگىزىلۋىنە بايلانىستى بولۋىمەن نەگىزدەلەدى.
ءۇشىنشىسى. سونداي-اق قولدانىستاعى قۋاتتاردى جاڭعىرتۋ, سونداي-اق وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ودان ءارى ارتتىرۋ ماقساتىندا كاسىپورىندار ءۇشىن سالىقتىق پرەفەرەنتسيالار ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. اتاپ ايتقاندا, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, ينۆەستيتسيالاردى ۇلعايتۋ, ءوندىرىس كولەمى مەن وقشاۋلاۋ دەڭگەيى بويىنشا وزىنە مىندەتتەمەلەر الاتىن كاسىپورىندار ءۇشىن قازاقستاندا وندىرىلگەن ماشينا جاساۋ ونىمدەرىن ساتۋ بويىنشا اينالىمعا ققس نولدىك ءمولشەرلەمەسىن قولدانۋ بولجانىپ وتىر.
قۇيۋ, سوعۋ, قالىپتاۋ سياقتى بازالىق ءوندىرىستەردى دامىتۋعا ماڭىزدى ءرول ءبولىنگەن. قازاقستاننىڭ نەگىزگى وڭىرلەرىندە سالالار ءۇشىن قۇيۋ ءوندىرىسىن ىسكە قوسۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى ماشينا جاساۋشىلاردىڭ مەتالعا دەگەن جىل سايىنعى جالپى قاجەتتىلىگى 2 ملن توننانى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە قۇيۋ – 200 مىڭ توننا. وتاندىق ماشينا جاساۋشىلار رەسەي مەن قىتايدان مەتالل ساتىپ الۋعا ءماجبۇر.
الەمدىك تاجىريبەدە مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى 100-150 ملن اقش دوللارىن قۇرايدى, قۇيۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى 30-35 ملن ەۋروعا باعالانادى. ەگەر ءبىز كەم دەگەندە ءبىر قۇيۋ زاۋىتىن سالساق, ءبىز جارتىلاي سوعۋمەن, وتاندىق وندىرۋشىلەردى قۇيۋمەن قامتاماسىز ەتە الامىز. ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە –باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋعا قول جەتكىزەمىز. ءتيىستى قولداۋ بولعان جاعدايدا كورسەتىلگەن ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ وتاندىق ماشينا جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ ءوندىرىس كولەمىنىڭ جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ كەمىندە 2 ەسە وسۋىنە ىقپال ەتەتىن بولادى.
ايتا كەتۋ كەرەك, جول كارتاسىنىڭ تۇجىرىمداماسى العاش رەت وتكەن جىلى قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋشىلار فورۋمى اياسىندا ۇسىنىلعان بولاتىن. بيىل فورۋم 2019 جىلى 12-13 قىركۇيەكتە نۇر-سۇلتان قالاسىندا EXPO كونگرەسس-ورتالىعىندا وتەدى. فورۋم تاقىرىبى: «ماشينا جاساۋ – قازاقستاندى يندۋستريالاندىرۋ درايۆەرى».
ءداستۇرلى تۇردە فورۋمعا كەمىندە 1000 دەلەگات, جەتەكشى قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارىنىڭ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ, دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, بيزنەس قاۋىمداستىقتاردىڭ باسشىلارى قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە.
فورۋم وسىعان دەيىن مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ ناقتى ديالوگ الاڭىنا اينالدى. جىل سايىن فورۋمعا گەرمانيا, اقش, جاپونيا, يتاليا, چەحيا, رەسەي, قىتاي جانە ت.ب. الەمنىڭ 30-دان استام ەلىنەن كەلگەن شەتەلدىك دەلەگاتتار قاتىسادى. وسىلايشا وتاندىق كاسىپورىندار شەتەلگە شىقپاي-اق ءوزىنىڭ شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن B2B كەزدەسۋلەر, كوۆوركينگ, نەتۆوركينگ وتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى.
جاستار جىلى اياسىندا فورۋم الاڭىندا تەحنيكالىق ماماندىقتارعا جاستاردى بەلسەندى تارتۋعا, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءجانە جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋعا, ورتا بۋىن كادرلارىن دايارلاۋ كەزىندە دۋالدى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا ارنالعان ارنايى پانەلدىك پىكىرتالاستار وتەدى.
سوڭعى 5 جىلدا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا وقۋعا قابىلدانعاندار سانى ارتتى. 2018 جىلى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ وقۋ ورىندارىنا ماشينا جاساۋ سالاسى ءۇشىن ماماندىقتار بويىنشا وقۋعا قابىلدانعان وقۋشىلاردىڭ جالپى سانى 22 مىڭ ادامدى, وقيتىندار سانى – 62,8 مىڭ ادامدى قۇرادى.
كوللەدج جانە ورتا-ارنايى وقۋ ورىندارىنىڭ تالاپكەرلەرىنىڭ اراسىندا «اۆتوموبيل كولىگىنە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ, جوندەۋ جانە پايدالانۋ» ماماندىعى ەڭ كوپ سۇرانىسقا يە, ونىڭ ۇلەسى ماشينا جاساۋ ماماندىقتارىنا تۇسۋشىلەردىڭ جالپى سانىنىڭ 44,6%-ىن قۇرايدى. سونىمەن قاتار «دانەكەرلەۋ ءىسى» (22%) جانە «تەمىر جول جىلجىمالى قۇرامىن پايدالانۋ, جوندەۋ جانە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ» (9,1%) ماماندىقتارىنىڭ ۇلەس سالماعى ايتارلىقتاي زور.
بۇل جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, الەمدەگى بەدەلدى 10 ماماندىقتىڭ 40%-نىڭ ماشينا جاساۋعا تىكەلەي قاتىسى بار. بۇل – نانوتەحنولوگيالار, IT-ماماندار, ونەركاسىپتىڭ ءتۇرلى سالالارىنداعى تەحنيكالىق جانە اتقارۋشى ديرەكتورلار, ۇشقىشتار.
الداعى فورۋم جاستارعا ءبىلىم بەرۋ ءۇردىسىنىڭ ترەندىندە بولۋعا ۋادە ەتەدى. وسىعان بايلانىستى جاستارمەن بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋ, كومەكتەسۋ, قالىپتاستىرۋ وتە ماڭىزدى. كەلەسى 10 جىلدا تەحنولوگيالىق درايۆ سەرپىن الادى, ادامدار ودان دا كوپ ىڭعايلىلىقتى, جايلىلىقتى قالايدى, وندىرۋشىلەر ەتيكاسى مەن ادامگەرشىلىگىنە كوبىرەك كوڭىل بولەدى. قارقىندى جاساندى ينتەللەكت اينالىمدارى ۇلكەن ءرول وينايتىن بولادى. الەم تۇبەگەيلى وزگەرەدى جانە ونى ماشينالار اۋىستىرادى. جاساندى ينتەللەكت – تاعى ءبىر يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا.
بىراق ەگەر ءبىزدىڭ جاستارىمىز بەن قوعام جالپى العاندا جوعارى ادامگەرشىلىك پەن مادەنيەتتىڭ جالپىعا بىردەي قابىلدانعان قۇندىلىقتارىن ساقتاپ, وسىرسە عانا ادام ارقاشان ادام بولىپ قالادى.
مەيرام پىشەمباەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
قازاقستان ماشينا جاساۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى
