پاتشانىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان سوناۋ 1842 جىلدىڭ وزىندە قازاق سۇلتانىنىڭ ءوز قارجىسىنا مەشىت سالدىرۋى – كوپكە ۇلگى, كەلەشەككە كەرەك عيبرات ءىس ەدى. بۇگىندە سول تۇڭعىش مەشىتتىڭ ورنىن قوڭىرقۇلجا سۇلتاننىڭ ۇرپاقتارى تاريحي قۇجاتتار ارقىلى انىقتاپ, قازىرگى امانگەلدى يمانوۆ كوشەسىندەگى №2 ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا جۋىردا ەسكەرتكىش تاقتا قويدى.
اقمولاداعى سول تۇڭعىش مەشىت اللاعا سىيىناتىن ءمىناجات ورنى عانا ەمەس, جانىندا مەدرەسەسى بار, قازاق بالالارى العاش ءدىني ساۋاتىن اشاتىن ۇلكەن ورتالىق بولعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ءتىپتى اتالمىش مەدرەسەنى ەلورداداعى العاشقى مەكتەپ دەسەك تە بولادى. الايدا تاريحي نىسان كەيىننەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىنا كەرى كەلىپ, بەلگىسىز سەبەپتەرمەن 1920 جىلى ورتەنىپ كەتكەن.
الدىمەن قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلى جايلى ايتا كەتسەك, جاڭا ۇرپاق تاريحي شىندىق پەن كوركەم شىندىقتىڭ اراجىگىن وسى زامان كوزقاراسىمەن قايتا زەردەلەگەنى دۇرىس. بۇل جايىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇرات ءابدىروۆ كەڭىنەن جازادى. «ق.قۇدايمەندى ۇلى XIX عاسىردىڭ ورتاسىنداعى قازاق ەليتاسىنىڭ كورنەكتى وكىلى, رەسەي ارمياسىنىڭ پولكوۆنيگى, اقمولا سىرتقى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى بولدى. ول 1794 جىلى اتاقتى ەسىم حاننىڭ, حان سالقام جاڭگىر, ءاز-تاۋكە حان جانە ورتا ءجۇز حانى سامەكە (شاح-مۇحاممەد) حان ۇرپاعى سۇلتان قۇدايمەندى ەسىمحانوۆتىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. قۇدايمەندى سۇلتان قۋاندىق, التاي, قارپىق رۋلارىمەن ارعىننىڭ بىرنەشە ەلىنە باسشىلىق ەتكەن», دەيدى م.ءابدىروۆ. عالىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ءوز قاراماعىنداعى ەل ىشىندە ۇلكەن بەدەل مەن قۇرمەتكە يە بولا بىلگەن ونى پاتشالىق وكىمەت «قىرعىزدىڭ (قازاقتىڭ) ەڭ باتىل سۇلتانى» ساناعان.
جالپى بۇگىنگى ەلوردانىڭ تاعىلىمدى تاريحى وسى وڭىرگە بيلىك جۇرگىزگەن تاۋكە حاننىڭ ۇرپاقتارىمەن تىعىز بايلانىستى. اقمولا وكرۋگىنىڭ اشىلۋىنا دا تىكەلەي قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلى سەبەپكەر بولعان. پاتشانىڭ الدىندا بەدەلى زور سۇلتان ءوزى كوشىپ-قونىپ ءجۇرگەن ولكەدەن جاڭا وكرۋگ اشىپ بەرۋ تۋرالى ءوتىنىش جازعانىن تاريحي قۇجاتتار ءبۇگىندە اشىق دالەلدەپ وتىر. سول ءوتىنىشتىڭ نەگىزىندە 1832 جىلى اقمولا بەكىنىسىنىڭ العاشقى قازىعى قاعىلىپ, قاراوتكەل جاعاسى جاڭا سيپات الا باستايدى.
جوعارىدا ايتىلعان يگى شاراعا قاتىسقان ەل اقساقالدارى قوڭىرقۇلجانىڭ پاتشاعا دەيىن بارىپ, قازاقتان اسكەر الماۋىن تالاپ ەتكەنىن, قولحات جازدىرتىپ العاندىعىن ءسوز ەتكەنىنىڭ ءوزى – كەشەگى تاريحىمىزدى بۇگىندە ءادىل تارازىلاي الاتىندىعىمىزدى ۇقتىرعانداي. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مارات ابسەمەتوۆ تە اعا سۇلتاننىڭ اقمولادان مەشىت سالۋ ءۇشىن ايانباعاندىعىن ايتادى.
«ءبىز تاريحي تۇلعالاردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋدى ءبىرجولا ۇمىتقانىمىز ءجون. جالپى ءبىز وقىعانداي ەمەس, كەنەسارى حان مەن قوڭىرقۇلجا سۇلتان قۇداندالى بولعان. قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلى پاتشاعا دەيىن بارىپ, جاڭا اشىلعان وكرۋگتەن مەشىت سالۋعا رۇقسات الدى. ونىڭ قۇرىلىسى 1838 جىلى باستالىپ, 1842 جىلى اياقتالدى. سول كەزدە مەشىتكە مىڭداعان ادام كەلىپ, ناماز وقىعان. بۇگىنگى باس قالامىز – كورەگەن باسشى, رەفورماتور تاۋكە حاننىڭ ورداسى بولدى. قوڭىرقۇلجا دا – وسى ايبىندى بابامىزدىڭ ۇرپاعى», دەيدى عالىم.
وسى ىستەرگە باستاماشى بولىپ ءجۇرگەن, قاراعاندى وبلىسىنان كەلگەن اعا سۇلتاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى اسىلبەك التىنوۆ بولسا, الداعى ۋاقىتتا قوڭىرقۇلجا ەسىمىنە كوشە بەرىپ, ەسكەرتكىش ورناتۋدى قولعا الىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ايتا كەتكەن دۇرىس, قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلى احمەت تورە اۋىلىندا جەرلەنگەن. ەسىمدەرى تاريحتا بەلگىلى تۇلعالار احمەت تورە ىبىراي ۇلى, سۇلتان ابىلاەۆتار وسى قوڭىرقۇلجانىڭ ۇرپاقتارى.
قورىتا ايتقاندا, اقمولا بەكىنىسىنىڭ قۇرىلۋىنا ورىس پولكوۆنيكتەرى برونەۆسكي, شۋبينمەن بىرگە تىكەلەي قاتىسىپ, 1830 جىلى ءدال وسى جەردى, قازاق دالاسىنىڭ ناق ورتاسى, بۇگىنگى ەڭسەلى ەلوردامىز تۇرعان ەۋرازيانىڭ كىندىگىن العاش تاڭداعان ادام – قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلى. سوندىقتان, اقمولا بەكىنىسىنىڭ العاشقى قازىعىنىڭ قاعىلۋىنا سەبەپكەر بولعان تاريحي تۇلعانىڭ ەسىمى وسى استانا كۇنى قارساڭىندا ايرىقشا ايتىلعانى ءجون دەپ ويلايمىز.
