سۇحبات • 05 شىلدە، 2019

مەملەكەت مۇددەسىنىڭ اسىل ارقاۋى

203 رەت كورسەتىلدى

نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەرەكەسى قارساڭىندا ۇزاق جىل ەلوردا تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، ماتەريالدار جيناعان ولكەتانۋشى-زەرتتەۋشى، شاھاردىڭ بايىرعى تۇرعىنى، ستاتيس­تيكا سالاسىنىڭ ارداگەرى جەڭىس كارىباەۆ مىرزانى اڭگىمەگە تارتتىق.

– زەرتتەۋشىلەر بۇگىنگى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ العاش رەت ىرگەسى قالانعان كەزەڭىن اقمولا بەكىنىسىنىڭ سالىنۋىمەن بايلانىستىرىپ كەلدى. ال ءسىز ءتىپتى ەرتە داۋىردە ەسىلدىڭ ەلدوردا ورنالاسقان بويلىعىندا قالا تيپ­تى قونىستار بولعانى جا­يىندا ايتىپ ءجۇرسىز. وسىعان ناقتى قانداي دالەلىڭىز بار؟

 – بۇگىنگى ەلوردانىڭ تاريحى تىم تەرەڭنەن باستالادى. 1832 جىلى رەسەيلىك پاتشا ۇكىمەتى ەسىل­دىڭ جاعاسى، قاراوتكەلگە ءاس­كەري بەكىنىس سالدى. وعان جەر­گى­لىكتى توپونوميكالىق اتاۋ اق­مولا اتى بەرىلدى. ءدال وسى كەزەڭ­نەن قالانىڭ پايدا بولۋ تاريحى باستالادى دەپ كەلدىك. بۇل دەرەك ەلوردانىڭ ناقتى تاريحي كەزەڭدەرىن تولىق قامتي المايدى. مىسالى، وتكەن عاسىردا ورىس ارحەولوگى ۆاسيلي دەميانوۆيچ سولوچينسكي قاراوتكەل ماڭى­نان اندرونوۆ مادەنيەتىنە ءتان جيىرماعا تاياۋ ادامزات تۇرا­عىن تاپسا، ولكەتانۋشى ۆالە­ري ستەپانوۆيچ ۆولوشين پالەوليت، مىس داۋىرىندە ءومىر ءسۇر­گەن ادامداردىڭ جەتپىسكە تاياۋ قابىرى مەن قونىسىن تاپتى. وسى دەرەكتەردىڭ ءوزى-اق ەلوردا ماڭى ەجەلگى ادامدار مەكەنى ەكەنىن، ونىڭ سان عاسىرلىق تاريحى بولعانىن ايگىلەپ تۇرعان جوق پا. سونداي-اق تاۋ-كەن ينجەنەرى ا.كوزىرەۆتىڭ 1891 جىلى پە­تەر­بور قالاسىندا جارىق كو­ر­گەن «گيدرولوگيچەسكوە وپيسانيە اكمولينسكوي وبلاستي» كىتا­بىندا ەسىل وزەنىنىڭ ءوڭتۇس­تىك جاعا­لاۋىندا تاسپەن تۇرعىزىل­عان كونە قورعاندار كوپ ەكەنى جازىلعان.

جالپى ەلوردا تاريحىنان تەرەڭ­نەن تولعاپ ايتساق، ەسىل ءوڭىرى التىن وردا قۇلاعان­نان كەيىن ءسىبىر نەمەسە تومەن (تيۋمەن) حاندىعى­نىڭ قۇرا­مىنا ەنگەن. ءسىبىر حاندىعىنىڭ استاناسى شىڭعىس تۇرا (قازىرگى تيۋمەن) قالاسى بولعان. بۇل حاندىقتىڭ بيلەۋشى بەكتەرى تايبۇقا، قوجا مۇحامەد، ءجادى­گەر، بەكبولات، سەيداحمەت ت.ب. ءتىپتى ءبىراز ۋاقىت اقساق تەمىر­دەن قاشىپ جۇرگەن توقتامىس تا بيلەگەن كورىنەدى.

1429-1445 جىلدارى شىڭ­عىس تۇرا قالاسىن اتاقتى ءابىل­حا­يىر حان استانا ەتىپ، سوڭى­نان ورتالىقتى سىعاناققا كو­شىر­­گەن. 1563 جىلدارى ءسىبىر حان­دى­عىنىڭ بيلىگى جادىگەر­دىڭ قو­لىنا ءوتتى. 1569 جىلى حان تا­­عى­نا كوشىم وتىردى. كو­­­شىم حان كورشى ورىس ۆوە­ۆو­دا­لارى­مەن بول­عان كوپ جىل­عى قاقتى­عىس­تار­دان كەيىن، ناق­تىراق ايتساق، 1598 جىلدىڭ 20 تا­مىزىندا قورعالجىن-نۇرا بو­يىندا ءولتىرىلىپ، ەلوردادان ءوڭتۇس­تىككە قاراي 110 شاقىرىم جەردەگى بىتىعاي قورىمىنا جەرلەنگەن.

– جالپى، ولكە تاريحىنا قا­تىستى كوپتەگەن جادىگەرلەر رەسەي مۇراعاتتارىندا ساقتاۋ­لى دەگەن پىكىردى ەرتەرەكتە مار­قۇم ولكەتانۋشى كلارا ءامىر­قىزى ايتقان ەدى. ءسىز ول تۋرالى نە بىلەسىز؟

– قازىرگى رەسەيدىڭ تاريحي-مادەني قۇندىلىعىنا اينالعان، سوناۋ اق پاتشا زامانىنان بەرى كەلە جاتقان ەرميتاجدا ولكە تاريحىنا قاتىستى جادىگەرلەردىڭ بارى راس. ونى ەتنولوگيا، ەتنوگرافيا، تاريح سالاسىنىڭ ما­مان­دارى جاقسى ءبىلۋى ءتيىس. مى­سالى، 1865 جىلى ماسكەۋدە «رە­سەي حالىقتارىنىڭ جە­تىس­تىك­­تەرى مەن ونىمدەرىن تانىس­تى­رۋ» اتتى ۇلكەن كورمە ۇيىمداس­تى­رى­­لادى. وسى كورمەگە اقمولا ءوڭىرى­نەن 400-گە تارتا جادىگەر جىبەرىل­گەنى جايلى ناقتى دەرەك بار. سو­لار­دىڭ ىشىندە اسىل تاسپەن ورنەك­تەلگەن ابىلاي حاننىڭ بوركى بولعان. ول سوندا قالىپ قويعان.

ودان كەيىن 1876 جىلى پە­تەر­بور قالاسىندا ۇيىمداس­­تى­­رىلعان وريەنتاليستار كون­گرە­سىنە جەرگىلىكتى اقسۇيەكتەر: اق­مولا وكرۋگىنىڭ سۇلتانى ىبى­راي جايىقباەۆتىڭ بالاسى مۇحامەديار جايىقباەۆ، مۇحا­مەد كوشەنوۆ جانە اتاقتى پاڭ نۇر­ماعامبەتتىڭ اكەسى ساعى­ناي ەسوۆ، سامەكە حاننىڭ ۇر­پاعى قوڭىرقۇلجانىڭ بالاسى ىبىراي قوڭىرقۇلجاەۆ با­رىپ قاتىسقان. ولاردىڭ الىپ بارىپ، تىككەن كيىز ءۇيى تالاي­­دىڭ تاڭدايىن قاقتىرعان. بۇل تۋرالى ومبى قالالىق مۇراعات­تارىندا دەرەك كوپ.

ودان كەيىن رەسەيلىك وتارلاۋ ساياساتى قازاقتاردى باس­قا­رۋ­دى وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن «ۋستاۆ و سيبيرسكيح كيرگيزاح» دەگەن­دى قۇجاتتى ويلاپ تاپتى. بۇل قۇجات پاتشانىڭ جارلىعىمەن 1822 جىلى 22 شىلدەدە كۇشىنە ەنەدى. وسى قۇجات نەگىزىندە ارقا قازاقتارى باتىس ءسىبىر قۇرامىنا ەنگەننەن كەيىن 7 وكرۋگكە ءبولىندى. سو­نىڭ ىشىندە اقمولا وكرۋگى 1832 جىلى قۇرىلىپ، ورتالىعى اقمولا بولدى. وسى جىلى گەنەرال-گۋبەرناتور ۆەليامينوۆ­­تىڭ جارلىعىمەن اقمولا وكرۋگى­نىڭ سۇلتانى بولىپ قوڭىرقۇل­جا قۇدايمەنديەۆ تاعايىن­دال­دى. ارحيۆ قۇجاتتارى بو­يىن­­شا وسى كەزدە اقمولا وكرۋگىن­دە 18254 قوجالىق، 3576 اۋىل بولعان. ولاردا 70961 ەركەك، 60301 ايەل ءومىر سۇرگەن. ارادا 65 جىلدان كەيىنگى 1897 جىلعى ساناق بو­يىنشا قالادا 9597 ادام تۇرىپتى. 1915 جىلى ادام سانى 18740 جەتكەن. 1939 جىلعى جۇرگىزىلگەن ساناقتا 32016 ادام، 1959 جىلى 102276 ادام، 1999 جىلى 326921 ادام وسى قالانىڭ تۇرعىنى بولعان.

– ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايت­قاندا، ەجەلگى اقمولا ءوڭىرى قاي جاعى­نان الساق تا، گەوساياسي تۇر­عى­دان اسا ماڭىزدى ايماق ەكەنى انىق. مىسالى، ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1994 جىلى 6 شىلدە كۇنى پارلامەنت سەسسياسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا، استانانى الماتىدان رەس­پۋبليكانىڭ ورتالىق ءوڭىرى اقمولاعا كوشىرۋدىڭ قاجەت­تىلىگى جايلى ءسوز سويلەپ، وسى ماقساتتا تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەنىن، اقمولا قالا­سى 32 ولشەم بويىنشا ار­تىق­شى­­لىققا يە ەكەندى­گىن اتاپ ءوت­كە­نىن بىلەسىز. دە­مەك، بۇل تاڭ­داۋ­دىڭ ارعى جا­­عىن­دا جوعا­رىدا ءوزىڭىز ايتقان­داي ەجەل­دەن بەرگى تاريحي ساباق­تاس­تىق بول­دى دەسەك قاتە­لەسپەيتىن شىعارمىز؟

– ارينە باسقاسىن ايتپاعان­دا، كەڭەس وداعى تۇسىندا قۇرىل­عان تىڭ ولكەسىنىڭ ورتالىعى رەتىن­دە دە وسى قالا تاڭدالعان جوق پا؟ سول سياقتى ەلباسى نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ 2005 جىلى جارىق كورگەن «ەۋرا­زيا جۇرەگىندە» اتتى ەستە­لىك كى­تا­بىندا: «قازاقستان كوم­پار­تيا­سى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىن­شى حاتشىسى كەزىمدە قولى­ما اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ بايانحاتى ءتۇستى. ول اناۋ-مىناۋ ماسەلەنى ەمەس، قازاق كسر-ءنىڭ اس­تاناسىن قازاقستاننىڭ گەو­گرا­فيالىق ورتالىعى تسەلينو­گراد­­قا كوشىرۋدى ۇسىنىپتى. ەسىم­­دە قالعانى: وسى حات ءماس­كەۋ­گە جىبەرىلگەن ەكەن. ماسكەۋ: «باس­قا ىستەيتىن ىستەرىڭ جوق پا؟» دەپ كەلتە كەسىپتى» دەپ جازعانى بار.

ونىڭ سىرتىندا وتكەن عاسىر باسىندا مەملەكەتشىلدىكتىڭ تۋىن ۇستانعان الاش قايراتكەر­لەرىنىڭ، سونىڭ ىشىندە ۇلت كو­سەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ جەكە وي-پايىمى دا بولعانىن اڭعارامىز. ول ءوزىنىڭ «گريگوري نيكولاەۆيچ پوتانين» اتتى ماقالاسىندا: «قازاقتى اۆتونوميا قىلساق، قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى بولسا، سوندا ۋنيۆەرسيتەت سالىپ، قازاقتىڭ ۇل-قىزىن وقىتساق، «قوزى كورپەش – باياندى» شىعارعان، شوقان، اباي، احمەت، مىرجاقىپتى تاپ­قان قازاقتىڭ كىم ەكەنىن ەۋروپا سوندا بىلەر ەدى-اۋ» دەگەن وزەك­جاردى ءسوزى بار.

ەندى مىنا ءبىر ۇندەستىككە نازار اۋدارىڭىز: ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ «جىلدار مەن ويلار» اتتى كىتابىندا، ءوت­كەن عاسىر باسىندا العاشقى قازاق ليبەرالدارى – «الاش» پار­­­تياسى كوسەمدەرى دە سايا­سي ورتا­لىقتى اۋەلدەن زور سترا­­تەگيا­لىق ماڭىزعا يە وسى اي­ماق­قا (سارى­ارقاعا) كوشىرىپ اكەلۋ­گە كۇش سالدى، دەيدى. ەل­باسى ايت­قانداي، حح عاسىر با­سىن­دا تاۋەل­سىزدىكتى ماقسات تۇت­قان الاش­تىڭ ەل استاناسىن تاڭداۋ­دا­عى مۇ­راتى – قازىرگى تاۋەلسىز قازاق ەلى­نىڭ عاسىر اياعىنداعى استانا تاڭ­داۋىمەن ۇندەسىپ جاتقانى، مەم­لەكەت مۇددەسىنىڭ ۇزىلمەي جالعاس­قان اسىل ارقاۋى ەكەنى شىندىق.

 

اڭگىمەلەسكەن بەكەن قايرات ۇلى،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قيلى-قيلى تاعدىرلار

تاريح • كەشە

ءبىر شاڭىراقتان – ءۇش مايدانگەر

رۋحانيات • 08 مامىر، 2021

قازاق دەگەنىمىز – باۋىرجان...

رۋحانيات • 08 مامىر، 2021

505-ءشى تۇرمەنىڭ تۇتقىندارى

تاريح • 08 مامىر، 2021

اسكەري ينجەنەرلەر ۇستاحاناسى

وقيعا • 07 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار