– زەرتتەۋشىلەر بۇگىنگى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ العاش رەت ىرگەسى قالانعان كەزەڭىن اقمولا بەكىنىسىنىڭ سالىنۋىمەن بايلانىستىرىپ كەلدى. ال ءسىز ءتىپتى ەرتە داۋىردە ەسىلدىڭ ەلدوردا ورنالاسقان بويلىعىندا قالا تيپتى قونىستار بولعانى جايىندا ايتىپ ءجۇرسىز. وسىعان ناقتى قانداي دالەلىڭىز بار؟
– بۇگىنگى ەلوردانىڭ تاريحى تىم تەرەڭنەن باستالادى. 1832 جىلى رەسەيلىك پاتشا ۇكىمەتى ەسىلدىڭ جاعاسى, قاراوتكەلگە ءاسكەري بەكىنىس سالدى. وعان جەرگىلىكتى توپونوميكالىق اتاۋ اقمولا اتى بەرىلدى. ءدال وسى كەزەڭنەن قالانىڭ پايدا بولۋ تاريحى باستالادى دەپ كەلدىك. بۇل دەرەك ەلوردانىڭ ناقتى تاريحي كەزەڭدەرىن تولىق قامتي المايدى. مىسالى, وتكەن عاسىردا ورىس ارحەولوگى ۆاسيلي دەميانوۆيچ سولوچينسكي قاراوتكەل ماڭىنان اندرونوۆ مادەنيەتىنە ءتان جيىرماعا تاياۋ ادامزات تۇراعىن تاپسا, ولكەتانۋشى ۆالەري ستەپانوۆيچ ۆولوشين پالەوليت, مىس داۋىرىندە ءومىر ءسۇرگەن ادامداردىڭ جەتپىسكە تاياۋ قابىرى مەن قونىسىن تاپتى. وسى دەرەكتەردىڭ ءوزى-اق ەلوردا ماڭى ەجەلگى ادامدار مەكەنى ەكەنىن, ونىڭ سان عاسىرلىق تاريحى بولعانىن ايگىلەپ تۇرعان جوق پا. سونداي-اق تاۋ-كەن ينجەنەرى ا.كوزىرەۆتىڭ 1891 جىلى پەتەربور قالاسىندا جارىق كورگەن «گيدرولوگيچەسكوە وپيسانيە اكمولينسكوي وبلاستي» كىتابىندا ەسىل وزەنىنىڭ ءوڭتۇستىك جاعالاۋىندا تاسپەن تۇرعىزىلعان كونە قورعاندار كوپ ەكەنى جازىلعان.
جالپى ەلوردا تاريحىنان تەرەڭنەن تولعاپ ايتساق, ەسىل ءوڭىرى التىن وردا قۇلاعاننان كەيىن ءسىبىر نەمەسە تومەن (تيۋمەن) حاندىعىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن. ءسىبىر حاندىعىنىڭ استاناسى شىڭعىس تۇرا (قازىرگى تيۋمەن) قالاسى بولعان. بۇل حاندىقتىڭ بيلەۋشى بەكتەرى تايبۇقا, قوجا مۇحامەد, ءجادىگەر, بەكبولات, سەيداحمەت ت.ب. ءتىپتى ءبىراز ۋاقىت اقساق تەمىردەن قاشىپ جۇرگەن توقتامىس تا بيلەگەن كورىنەدى.
1429-1445 جىلدارى شىڭعىس تۇرا قالاسىن اتاقتى ءابىلحايىر حان استانا ەتىپ, سوڭىنان ورتالىقتى سىعاناققا كوشىرگەن. 1563 جىلدارى ءسىبىر حاندىعىنىڭ بيلىگى جادىگەردىڭ قولىنا ءوتتى. 1569 جىلى حان تاعىنا كوشىم وتىردى. كوشىم حان كورشى ورىس ۆوەۆودالارىمەن بولعان كوپ جىلعى قاقتىعىستاردان كەيىن, ناقتىراق ايتساق, 1598 جىلدىڭ 20 تامىزىندا قورعالجىن-نۇرا بويىندا ءولتىرىلىپ, ەلوردادان ءوڭتۇستىككە قاراي 110 شاقىرىم جەردەگى بىتىعاي قورىمىنا جەرلەنگەن.
– جالپى, ولكە تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن جادىگەرلەر رەسەي مۇراعاتتارىندا ساقتاۋلى دەگەن پىكىردى ەرتەرەكتە مارقۇم ولكەتانۋشى كلارا ءامىرقىزى ايتقان ەدى. ءسىز ول تۋرالى نە بىلەسىز؟
– قازىرگى رەسەيدىڭ تاريحي-مادەني قۇندىلىعىنا اينالعان, سوناۋ اق پاتشا زامانىنان بەرى كەلە جاتقان ەرميتاجدا ولكە تاريحىنا قاتىستى جادىگەرلەردىڭ بارى راس. ونى ەتنولوگيا, ەتنوگرافيا, تاريح سالاسىنىڭ ماماندارى جاقسى ءبىلۋى ءتيىس. مىسالى, 1865 جىلى ماسكەۋدە «رەسەي حالىقتارىنىڭ جەتىستىكتەرى مەن ونىمدەرىن تانىستىرۋ» اتتى ۇلكەن كورمە ۇيىمداستىرىلادى. وسى كورمەگە اقمولا ءوڭىرىنەن 400-گە تارتا جادىگەر جىبەرىلگەنى جايلى ناقتى دەرەك بار. سولاردىڭ ىشىندە اسىل تاسپەن ورنەكتەلگەن ابىلاي حاننىڭ بوركى بولعان. ول سوندا قالىپ قويعان.
ودان كەيىن 1876 جىلى پەتەربور قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان وريەنتاليستار كونگرەسىنە جەرگىلىكتى اقسۇيەكتەر: اقمولا وكرۋگىنىڭ سۇلتانى ىبىراي جايىقباەۆتىڭ بالاسى مۇحامەديار جايىقباەۆ, مۇحامەد كوشەنوۆ جانە اتاقتى پاڭ نۇرماعامبەتتىڭ اكەسى ساعىناي ەسوۆ, سامەكە حاننىڭ ۇرپاعى قوڭىرقۇلجانىڭ بالاسى ىبىراي قوڭىرقۇلجاەۆ بارىپ قاتىسقان. ولاردىڭ الىپ بارىپ, تىككەن كيىز ءۇيى تالايدىڭ تاڭدايىن قاقتىرعان. بۇل تۋرالى ومبى قالالىق مۇراعاتتارىندا دەرەك كوپ.
ودان كەيىن رەسەيلىك وتارلاۋ ساياساتى قازاقتاردى باسقارۋدى وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن «ۋستاۆ و سيبيرسكيح كيرگيزاح» دەگەندى قۇجاتتى ويلاپ تاپتى. بۇل قۇجات پاتشانىڭ جارلىعىمەن 1822 جىلى 22 شىلدەدە كۇشىنە ەنەدى. وسى قۇجات نەگىزىندە ارقا قازاقتارى باتىس ءسىبىر قۇرامىنا ەنگەننەن كەيىن 7 وكرۋگكە ءبولىندى. سونىڭ ىشىندە اقمولا وكرۋگى 1832 جىلى قۇرىلىپ, ورتالىعى اقمولا بولدى. وسى جىلى گەنەرال-گۋبەرناتور ۆەليامينوۆتىڭ جارلىعىمەن اقمولا وكرۋگىنىڭ سۇلتانى بولىپ قوڭىرقۇلجا قۇدايمەنديەۆ تاعايىندالدى. ارحيۆ قۇجاتتارى بويىنشا وسى كەزدە اقمولا وكرۋگىندە 18254 قوجالىق, 3576 اۋىل بولعان. ولاردا 70961 ەركەك, 60301 ايەل ءومىر سۇرگەن. ارادا 65 جىلدان كەيىنگى 1897 جىلعى ساناق بويىنشا قالادا 9597 ادام تۇرىپتى. 1915 جىلى ادام سانى 18740 جەتكەن. 1939 جىلعى جۇرگىزىلگەن ساناقتا 32016 ادام, 1959 جىلى 102276 ادام, 1999 جىلى 326921 ادام وسى قالانىڭ تۇرعىنى بولعان.
– ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتقاندا, ەجەلگى اقمولا ءوڭىرى قاي جاعىنان الساق تا, گەوساياسي تۇرعىدان اسا ماڭىزدى ايماق ەكەنى انىق. مىسالى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1994 جىلى 6 شىلدە كۇنى پارلامەنت سەسسياسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا, استانانى الماتىدان رەسپۋبليكانىڭ ورتالىق ءوڭىرى اقمولاعا كوشىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى جايلى ءسوز سويلەپ, وسى ماقساتتا تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەنىن, اقمولا قالاسى 32 ولشەم بويىنشا ارتىقشىلىققا يە ەكەندىگىن اتاپ ءوتكەنىن بىلەسىز. دەمەك, بۇل تاڭداۋدىڭ ارعى جاعىندا جوعارىدا ءوزىڭىز ايتقانداي ەجەلدەن بەرگى تاريحي ساباقتاستىق بولدى دەسەك قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز؟
– ارينە باسقاسىن ايتپاعاندا, كەڭەس وداعى تۇسىندا قۇرىلعان تىڭ ولكەسىنىڭ ورتالىعى رەتىندە دە وسى قالا تاڭدالعان جوق پا؟ سول سياقتى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ 2005 جىلى جارىق كورگەن «ەۋرازيا جۇرەگىندە» اتتى ەستەلىك كىتابىندا: «قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەزىمدە قولىما اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ بايانحاتى ءتۇستى. ول اناۋ-مىناۋ ماسەلەنى ەمەس, قازاق كسر-ءنىڭ استاناسىن قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورتالىعى تسەلينوگرادقا كوشىرۋدى ۇسىنىپتى. ەسىمدە قالعانى: وسى حات ءماسكەۋگە جىبەرىلگەن ەكەن. ماسكەۋ: «باسقا ىستەيتىن ىستەرىڭ جوق پا؟» دەپ كەلتە كەسىپتى» دەپ جازعانى بار.
ونىڭ سىرتىندا وتكەن عاسىر باسىندا مەملەكەتشىلدىكتىڭ تۋىن ۇستانعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ جەكە وي-پايىمى دا بولعانىن اڭعارامىز. ول ءوزىنىڭ «گريگوري نيكولاەۆيچ پوتانين» اتتى ماقالاسىندا: «قازاقتى اۆتونوميا قىلساق, قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى بولسا, سوندا ۋنيۆەرسيتەت سالىپ, قازاقتىڭ ۇل-قىزىن وقىتساق, «قوزى كورپەش – باياندى» شىعارعان, شوقان, اباي, احمەت, مىرجاقىپتى تاپقان قازاقتىڭ كىم ەكەنىن ەۋروپا سوندا بىلەر ەدى-اۋ» دەگەن وزەكجاردى ءسوزى بار.
ەندى مىنا ءبىر ۇندەستىككە نازار اۋدارىڭىز: ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «جىلدار مەن ويلار» اتتى كىتابىندا, ءوتكەن عاسىر باسىندا العاشقى قازاق ليبەرالدارى – «الاش» پارتياسى كوسەمدەرى دە ساياسي ورتالىقتى اۋەلدەن زور ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە وسى ايماققا (سارىارقاعا) كوشىرىپ اكەلۋگە كۇش سالدى, دەيدى. ەلباسى ايتقانداي, حح عاسىر باسىندا تاۋەلسىزدىكتى ماقسات تۇتقان الاشتىڭ ەل استاناسىن تاڭداۋداعى مۇراتى – قازىرگى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ عاسىر اياعىنداعى استانا تاڭداۋىمەن ۇندەسىپ جاتقانى, مەملەكەت مۇددەسىنىڭ ۇزىلمەي جالعاسقان اسىل ارقاۋى ەكەنى شىندىق.
اڭگىمەلەسكەن بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
