قازاق-قىرعىز زيالىلارىن نە تولعاندىرادى؟
وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن تۇركى جۇرتىنىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىن تۇگەندەپ, جاڭا زامانعا لايىقتى رۋحاني ساباقتاستىقتى جاڭعىرتۋ ماقساتىندا 5 مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى قۇرىلعان بولاتىن. بۇگىندە بۇل اكادەميانىڭ ءتىلى, ءدىلى, تاريحى ۇقساس قازاق, قىرعىز, ءوزبەك, ازەربايجان, تۇرىك ۇلتى اراسىنداعى مادەني بايلانىستى ىلگەرىلەتۋ باعىتىنداعى جۇمىسى ۇشان-تەڭىز. ونىڭ جارقىن مىسالى رەتىندە سوڭعى 3 جىل بويىنا تۇراقتى ءوتىپ كەلە جاتقان قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ فورۋمىن ايتۋعا بولادى. بيىلعى باسقوسۋ جەتىسۋ جەرىندە جالعاستى. تالدىقورعان قالاسىنا جينالعان ەكى ەلدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى ۇلت, تاريح, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى, ءداستۇر جالعاستىعى مەن مادەني بايلانىستاردى دامىتۋ جايىنداعى ويلارىن ورتاعا سالدى. « ۇلى دالانىڭ ماڭگىلىك ميراسى – ماناس» اتاۋىمەن جالاۋىن كوتەرگەن جيىن ەكى كۇنگە ۇلاستى. رۋحاني شارانىڭ تۇساۋكەسەرى ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى مادەنيەت سارايىندا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىمەن باستالدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ. «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالالارىندا ايتىلعان ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن رۋحاني مۇرانى دارىپتەپ, جاڭعىرتۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالعان ايماق باسشىسى قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ باس قوسۋىنا ءساتتىلىك تىلەدى.
– حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ فورۋمىن ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. بيىلعى فورۋمنىڭ كيەلى جەتىسۋ جەرىندە جالعاسىن تابۋى – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مەرەي. قازاق-قىرعىز تاريحىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ەجەلدەن باۋىرلاس ەلدىڭ تۇتاس تاريحىنا زەر سالساق, قانشاما ۇلى ادامدار, باتىرلار مەن بيلەر شىققان. ولاردىڭ اسىل مۇرالارىن ساقتاپ, رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – ۇرپاق پارىزى, – دەدى ءوز سوزىندەالماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ.
ال جيىن بارىسىندا ءسوز العان قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتى ەلشىسى جەەنبەك كۋلۋباەۆ: «الىپ الاتاۋدىڭ ارعى-بەرگى بەتىن ەن جايلاعان قازاق پەن قىرعىز ەجەلدەن ءورىسى ءبىر باۋىرلاس حالىق. ءوزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, بۇگىندە ەكى ەلدە دە ءتۋريزمدى دامىتۋعا ءمۇمكىندىكتەر قاراستىرىلۋدا. ىستىقكولگە الماتى وبلىسىنان ادام كوپ كەلەدى. دەمالۋشىلارعا ءوز العىسىمىزدى بىلدىرەمىز. قازاقستاندىق تۋريستەرگە ەسىگىمىز ءاردايىم اشىق. قوس ەلدىڭ تابيعاتى دا ءبىر-بىرىنە ۇقسايدى. بۇل تۋريزمدى, اسىرەسە اۋىل, سونىڭ ىشىندە, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەرەكشە سەپتىگىن تيگىزۋدە. سوندىقتان, ءبىز جەتىسۋ ءولكەسىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ, ىنتىماقتاستىعىمىزدى وركەندەتۋگە ءازىرمىز», دەي كەلە قىرعىزستان پرەزيدەنتى سوورونباي جەەنبەكوۆتىڭ فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى.
سونداي-اق وسى جيىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى دايىنداعان «ماناس ەپوسى» كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, زيالى قاۋىم نازارىنا ۇسىنىلدى. مۇنان كەيىن فورۋم جۇمىسى الماتى وبلىسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەسىندەگى زيالىلار سيمپوزيۋمىنا جالعاستى. بۇل جەردە زيالى قاۋىمدى تولعاندىرعان ماسەلەلەر ايتىلدى.
سونىمەن ەكى ەل زيالىلارىن نە تولعاندىرادى ەكەن؟ بۇل سۇراققا قىرعىزستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى, جازۋشى سۇلتان راەۆ قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ ورتاق رۋحاني مۇددە تۇرعىسىندا ەسەلى ەڭبەكتەنىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, ادەبيەت پەن ونەر الەمىندەگى ساباقتاستىقتىڭ ەندى الەمدىك ءمادەني بايلانىستارداعى ورىنىن ايشىقتاۋىمىز كەرەك دەگەن پىكىرىمەن جاۋاپ بەردى.
– قازاقستان مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى قازىرگى دۇنيە ءجۇزىنىڭ تانىمىندا ءتىلى, ءتۇرى ۇقساس ءبىر حالىقتىڭ ەكى مەملەكەتى سياقتى سيپاتتالىپ ءجۇر. ءبىز بۇعان قۋانۋىمىز كەرەك. ينتەگراتسيالانعان زاماندا ءبىز تۋىسقان ۇلت رەتىندە ءوز ءمۇددەلەرىمىزدى بىرىگىپ قورعاۋعا دايىنبىز. جالپى, قازاق پەن قىرعىزدى مادەني ساباقتاستىق قانا ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياسي ۇستانىم دا جاقىنداستىرا ءتۇستى. جەرى شەكارالاس, ەلى ارالاس مەملەكەتتەردىڭ ۇلكەن ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى ءسوزى دە ءبىر جەردەن شىعۋى ءتيىس. ال ەلدى بىرىكتىرەتىن, ۇلتتىڭ ءسوزىن ءسويلەيتىن ونىڭ زيالى قاۋىمى. وسى تۇرعىدان العاندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان زيالىلار فورۋمىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بۇگىنگى باسقوسۋدا ايتىلعان ءپىكىرلەردى قورىتا كەلە, ەرتەڭگى رۋحاني ساباقتاستىقتى دامىتۋدىڭ جاڭا جوسپارى جاسالدى. بۇل ەكى ەلدىڭ مادەني بايلانىستارىنا عانا ەمەس, ساياسي-ەكونوميكالىق ۇستانىمدارىنا دا وڭ ىقپال ەتەدى, – دەيدى سۇلتان راەۆ.
قازاق زيالىلارى دا باۋىرلاس ەلمەن اراداعى ساباقتاستىقتىڭ تەرەڭدەۋىنە ىقىلاستى ەكەن. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت تە قىرعىز جازۋشىسىنىڭ ءسوزىن قۇپتايدى.
– بىرلىگى مىقتى ەلدىڭ بولاشاعى زور. ال ءبىر انانىڭ ەكى بالاسى سياقتى تۋىستاس قوس مەملەكەتتىڭ بارلىق سالادا تىزە قوسۋى ايبىنىمىزدى اسىرا ءتۇسپەك. جالپى, قازاق پەن قىرعىز ادەبيەتىنىڭ ورتاق جەتىستىگى كوپ. ەلارالىق بايلانىستىڭ تامىرى وتە تەرەڭدە ەكەنىن بىلەسىزدەر. ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى تولىقتىرىپ وتىرعان باۋىرلاس ۇلتپىز. مۇنىڭ مىسالى رەتىندە شوقاننىڭ «ماناس» ەپوسىن حاتقا ءتۇسىرىپ, الەمدىك مادەنيەت جاۋھارى رەتىندە تانىلۋىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن الايىق, ودان بەرىدەگى مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ اعا مەن باۋىرداي بولىپ ارالاسىپ, ولمەس تۋىندىلارىمەن قازاق-قىرعىز دوستىعىن مىعىمداپ كەتكەنىن ايتايىق, بارلىعى جاراسىمدى, – دەيدى اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت.
«ماناس» جىرى – ۇلى دالانىڭ ماڭگىلىك ميراسى
تالدىقورعاندا باستالعان قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ فورۋمى اياسىنداعى شارالار لەگى الماتى وبلىسىنىڭ كەربۇلاق اۋدانىندا جالعاستى. شوقان ماڭگىلىك تىنىس تاپقان مەكەندە مەيمانداردى الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى اقان ابدۋاليەۆ پەن كەربۇلاق اۋدانىنىڭ اكىمى ماحاببات بيگەلديەۆ كۇتىپ الدى. ەكى ەل زيالىلارىنىڭ توبى وسى ءوڭىردە شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ مەموريالدىق كەشەنىنە ءتاۋ ەتىپ, «ماناس» فەستيۆالىنە قاتىستى. فەستيۆالدە قازاق-قىرعىز جىرشىلارى «ماناس» جىرىن جاتقا ايتۋدان جارىسقا ءتۇستى.
– قىرعىز xالقىنىڭ تاعدىرى مەن تاريxى تۇگەل قامتىلعان كەڭ تىنىستى «ماناس» ەپوسى قازاققا جات ەمەس. ورتاق اتامىز الاشتان باستالىپ, نوعايلى داۋىرىمەن جالعاسىپ, ەر كوكشەمەن ورىلگەن ۇلى جىردا قازاق رۋلارى تەگىس اتالىپ, باۋىرلاس ەلدىڭ باتىرلارى قاتار جۇرەدى. ەپوستى ەڭ العاش xاتقا ءتۇسىرىپ, تاسقا باسىپ, ءتارجىمالاپ, الەمگە تانىتقان شوقان ءۋاليxانوۆ بولدى. ول جىردى قاشعار ساپارىندا بورانباي ءبيدىڭ اۋىلىندا جاتىپ, نازار بولات ۇلى دەگەن ماناسشىدان جازىپ العان ەكەن. شوقاننىڭ قولجازباسىن تاۋىپ قايتا جاريالاعان اكادەميك الكەي مارعۇلان ەدى. ال ۇلى داستاننىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ, سولاقاي ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالىپ كەتكەلى تۇرعان ەلۋىنشى جىلدارى «ماناسقا» مۇxتار اۋەزوۆ اراشا ءتۇسىپ, امان الىپ قالعان, – دەدى كەربۇلاق اۋدانىندا ءوتكەن «ماناس» فەستيۆالىندە ءسوز العان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, تاريحشى عالىم دارحان قىدىرالى.
ايتپاقشى, حالىقارالىق ءتۇركى اكادەمياسى ۇيىمداستىرعان بيىلعى شارانىڭ شىمىلدىعى تۇرىلەتىن ءسات ۇلى جازۋشى مۇxتار اۋەزوۆتىڭ دۇنيەدەن وتكەن كۇنىنە تۋرا كەلىپ, قازاق-قىرعىز زيالىلارى الماتىداعى جازۋشى كەسەنەسىنە تاعزىم ەتىپ, دۇعا باعىشتادى. ال كەربۇلاق دالاسىنداعى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تابان ءىزى قالعان توبە باسىندا قىرعىزستاننان كەلگەن 3 ماناسشى مەن قازاق جىراۋى, اقىن بايانعالي ءالىمجانوۆ ەپوستان ءۇزىندى ايتىپ, جينالعان جۇرتتى جاۋھار جىرمەن سۋسىنداتتى.
قازىر حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ماناسشىلاردىڭ الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالۋىنا كۇش سالىپ جاتىر. جالپى ەپوستى ماقامىنا كەلتىرىپ جاتقا سوعاتىن جىرشىلار سانى وتىزدىڭ ۇستىندە عانا ەكەن. ءتۇركى اكادەمياسى ەندىگى جەردە «ماناس» فەستيۆالىنىڭ ءداستۇرلى ءتۇردە وتۋىنە مۇرىندىق بولىپ, ماناسشىلارعا «تۇركى الەمىنىڭ ماناسشىسى» دەگەن ارنايى سەرتيفيكات بەرۋدى قولعا الىپ وتىر.
– قىرعىزستاننىڭ وزىندە ماناس قونعان جىرشىلار سانى ساۋساقپەن سانارلىق قانا. جىردى كادىمگىدەي ايتقاندا ادامدى ترانستىق كۇيگە دەيىن جەتكىزەتىن 5-6 ادام عانا قالدى-اۋ. مەن وسى جەتىسۋدا وتكەن فەستيۆالدە قازاقتان شىققان مىقتى ماناسشى بايانعالي ءالىمجانوۆتىڭ ماقامىنا ۇيىدىم. جىراۋ ساحنادا «كوكەتايدىڭ اسىن» 20 مينۋت بويىنا جىرلاعاندا كوزىمنەن اققان جاستى تىيا الماي وتىردىم, – دەيدى فورۋم قوناعى, قىرعىزستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى نۇرلان قالىبەكوۆ.
وسىلايشا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى مەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ءبىرىگىپ ۇيىمداستىرعان قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ فورۋمى «ماناس» فەستيۆالىمەن ءتۇيىندەلدى. تاعىلىمدى شاراعا جيىلعان تانىمال عالىمدار مەن بەلگىلى قايراتكەرلەر ەكى ەلدىڭ باۋىرلاستىق بايلانىستارىن وسىنداي ءىس-شارالار ارقىلى دامىتا بەرۋ جونىندە توقتامعا كەلدى. ال ەكى ەل زيالىلارىنىڭ كەلەسى فورۋمى ىستىقكول جاعالاۋىندا وتەتىن بولدى.
الماتى وبلىسى
