ايماقتار • 01 شىلدە، 2019

جەتىسۋ جەرىندە وتكەن قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ فورۋمى «ماناس» فەستيۆالىنە جالعاستى

291 رەت كورسەتىلدى

الاتاۋدىڭ قوس قاپتالىن قاتار جايلاعان قازاق پەن قىرعىزدىڭ تاريحي تامىرلاستىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەكى حالىقتىڭ ورتاق مادەني مۇرالارىمەن دە ايقىندالادى. ماسەلەن، قىرعىزدىڭ ۇلتتىق شەجىرەسىنە اينالعان «ماناس» ەپوسى قازاق اراسىندا كەڭىنەن تارالىپ، رۋحاني قۇندىلىق رەتىندە قالىپتاسقانىنا عاسىرلار ءجۇزى بولدى. بۇل ساباقتاستىق قازىر دە ورتاق مادەنيەت ۇلگىسىن قالىپتاستىرىپ، تىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرگە، عالامدىق تانىمدىق جوبالارعا ۇلاسىپ وتىر. قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ حاتقا تۇسىرۋىمەن بەرىسى الاش بالاسىنا، ارىسى تۇگەل تۇركى جۇرتىنا تانىلعان «ماناس» جىرىنىڭ اۋەزدى ماقامى تاۋەلسىز ەكى ەلدىڭ ازات ۇرپاعىن ماڭگىلىككە الديلەي بەرەتىنىنە كىم داۋ ايتار...

قازاق-قىرعىز زيالىلارىن نە تولعاندىرادى؟

وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن تۇركى جۇرتىنىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىن تۇگەندەپ، جاڭا زامانعا لايىقتى رۋحاني ساباقتاستىقتى جاڭعىرتۋ ماقساتىندا 5 مەم­لە­كەت­تىڭ قولداۋىمەن حالىق­ارالىق تۇركى اكادەمياسى قۇ­رىل­­عان بولاتىن. بۇگىندە بۇل اكادەميانىڭ ءتىلى، ءدىلى، تاري­حى ۇقساس قازاق، قىر­عىز، ءوز­بەك، ازەربايجان، تۇرىك ۇلتى اراسىنداعى مادەني بايلانىستى ىلگەرىلەتۋ باعىتىنداعى جۇ­مىسى ۇشان-تەڭىز. ونىڭ جار­قىن مىسالى رەتىندە سوڭعى 3 جىل بويىنا تۇراقتى ءوتىپ كەلە جات­قان  قازاق-قىرعىز زيالى­لا­رىنىڭ فورۋمىن ايتۋعا بولادى. بيىلعى باسقوسۋ جەتىسۋ جەرىندە جالعاستى. تالدىقورعان قالاسىنا جينالعان ەكى ەلدىڭ زيا­لى قاۋىم وكىلدەرى ۇلت، تاريح، ۇرپاقتار ساباقتاستىعى، ءداستۇر جالعاستىعى مەن مادەني بايلانىستاردى دامىتۋ جايىنداعى ويلارىن ورتاعا سالدى. « ۇلى دالانىڭ ماڭگىلىك ميراسى – ماناس» اتاۋىمەن جالاۋىن كو­تەر­گەن جيىن ەكى كۇنگە ۇلاستى. رۋ­حاني شارانىڭ تۇساۋكەسەرى ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى مادە­نيەت سارايىندا الماتى وبلى­سى­نىڭ اكىمى اماندىق باتا­لوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىمەن باس­تالدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ. «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باع­دارلامالىق ماقالالارىندا ايتىلعان ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن رۋحاني مۇرانى دارىپتەپ، جاڭعىرتۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالعان ايماق باسشىسى قازاق-قىرعىز زيال­ىلارىنىڭ باس قوسۋىنا ءسات­تىلىك تىلەدى.

– حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى جىل سايىن ءداس­تۇر­لى تۇردە قازاق-قىرعىز زيا­لى­لارىنىڭ فورۋمىن ۇيىمداس­تىرىپ كەلەدى. بيىلعى فورۋمنىڭ كيەلى جەتىسۋ جەرىندە جالعاسىن تابۋى – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مەرەي. قازاق-قىرعىز تاريحىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ەجەلدەن باۋىرلاس ەلدىڭ تۇتاس تاريحىنا زەر سال­ساق، قان­شاما ۇلى ادامدار، باتىرلار مەن بيلەر شىققان. ولاردىڭ اسىل مۇرالارىن ساقتاپ، رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – ۇرپاق پارىزى، – دەدى ءوز سوزىندەالماتى وبلى­سىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ. 

ال جيىن بارىسىندا ءسوز العان قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاق­ستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتى ەلشىسى جەەنبەك كۋلۋباەۆ: «الىپ الا­تاۋدىڭ ارعى-بەرگى بەتىن ەن جايلاعان قازاق پەن قىرعىز ەجەلدەن ءورىسى ءبىر باۋىرلاس حالىق. ءوز­دەرىڭىز بىلەسىزدەر، بۇگىندە ەكى ەلدە دە ءتۋريزمدى دامىتۋعا ءمۇم­كىندىكتەر قاراستىرىلۋدا. ىس­تىق­­كولگە الماتى وبلىسىنان ادام كوپ كەلەدى. دەمالۋشىلارعا ءوز العىسىمىزدى بىلدىرەمىز. قا­زاق­­ستاندىق تۋريستەرگە ەسى­گىمىز ءاردايىم اشىق. قوس ەلدىڭ تابي­عاتى دا ءبىر-بىرىنە ۇقسايدى. بۇل تۋ­ريزمدى، اسىرەسە اۋىل، سونىڭ ىشىندە، مال شارۋاشىلىعىن دا­مىتۋعا ەرەكشە سەپتىگىن تيگى­زۋدە. سوندىقتان، ءبىز جەتىسۋ ءول­كەسىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ، ىنتىماقتاستىعىمىزدى وركەن­دەتۋگە ءازىرمىز»، دەي كەلە قىر­عىز­­­ستان پرەزيدەنتى سوورون­باي جەەنبەكوۆتىڭ فورۋمعا قاتى­سۋ­شىلارعا جولداعان قۇت­تىق­تاۋ حاتىن وقىپ بەردى.

سونداي-اق وسى جيىندا حا­لىقارالىق تۇركى اكادەميا­سى دايىنداعان «ماناس ەپوسى» كىتا­بىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ، زيا­لى قاۋىم نازارىنا ۇسىنىل­دى. مۇنان كەيىن فورۋم جۇ­مى­سى الماتى وبلىسىنىڭ «رۋ­حاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭ­سەسىندەگى زيالىلار سيمپوزيۋمىنا جالعاستى. بۇل جەردە زيا­لى قاۋىمدى تولعاندىرعان ماسەلەلەر ايتىلدى.

سونىمەن ەكى ەل زيالىلارىن نە تولعاندىرادى ەكەن؟ بۇل سۇراققا قىرعىزستان پرەزي­دەنتىنىڭ كەڭەسشىسى، جازۋشى سۇل­­تان راەۆ قازاق-قىرعىز زيا­­لى­لارىنىڭ ورتاق رۋحاني مۇددە تۇرعىسىندا ەسەلى ەڭبەك­تەنىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ، ادەبيەت پەن ونەر الەمىندەگى ساباق­تاس­تىقتىڭ ەندى الەمدىك ءما­دە­ني بايلانىستارداعى ورىنىن اي­شىقتاۋىمىز كەرەك دەگەن پىكى­رىمەن جاۋاپ بەردى.

– قازاقستان مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى قازىرگى دۇنيە ءجۇزىنىڭ تانىمىندا ءتىلى، ءتۇرى ۇق­ساس ءبىر حالىقتىڭ ەكى مەملە­كەتى سياقتى سيپاتتالىپ ءجۇر. ءبىز بۇعان قۋانۋىمىز كەرەك. ين­­تە­گراتسيالانعان زاماندا ءبىز تۋىس­قان ۇلت رەتىندە ءوز ءمۇد­دە­لەرىمىزدى بىرىگىپ قورعاۋعا دا­­­يىن­بىز. جالپى، قازاق پەن قىر­­­عىزدى مادەني ساباقتاستىق قانا ەمەس، الەمدىك دەڭگەيدەگى سايا­سي ۇستانىم دا جاقىنداستىرا ءتۇستى. جەرى شەكارالاس، ەلى ارا­لاس مەملەكەتتەردىڭ ۇلكەن ماق­ساتقا جەتۋ جولىنداعى ءسوزى دە ءبىر جەردەن شىعۋى ءتيىس. ال ەلدى بىرىكتىرەتىن، ۇلتتىڭ ءسوزىن ءسوي­لەيتىن ونىڭ زيالى قاۋى­مى. وسى تۇرعىدان العاندا حا­لىق­ارالىق تۇركى اكادەميا­سى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان زيا­لىلار فورۋمىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بۇگىنگى باسقوسۋدا ايتىل­عان ءپى­كىرلەردى قورىتا كەلە، ەر­تەڭ­گى رۋحاني ساباقتاستىقتى دامى­تۋدىڭ جاڭا جوسپارى جاسالدى. بۇل ەكى ەلدىڭ مادەني بايلانىس­تارىنا عانا ەمەس، ساياسي-ەكو­نوميكالىق ۇستانىمدارىنا دا وڭ ىقپال ەتەدى، – دەيدى سۇلتان راەۆ. 

قازاق زيالىلارى دا باۋىرلاس ەلمەن اراداعى ساباقتاستىقتىڭ تەرەڭدەۋىنە ىقىلاستى ەكەن. قا­زاق­ستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى، اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت تە قىرعىز جازۋشىسىنىڭ ءسوزىن قۇپ­تايدى.

– بىرلىگى مىقتى ەلدىڭ بولا­شاعى زور. ال ءبىر انانىڭ ەكى با­لا­سى سياقتى تۋىستاس قوس مەم­لەكەتتىڭ بارلىق سالادا تىزە قو­سۋى ايبىنىمىزدى اسىرا ءتۇس­پەك. جالپى، قازاق پەن قىرعىز ادەبيەتىنىڭ ورتاق جەتىستىگى كوپ. ەلارالىق بايلانىستىڭ تامى­رى وتە تەرەڭدە ەكەنىن بىلە­سىز­دەر. ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى تولىق­تى­رىپ وتىرعان باۋىرلاس ۇلت­پىز. مۇنىڭ مىسالى رەتىندە شو­قاننىڭ «ماناس» ەپوسىن حاتقا ءتۇسىرىپ، الەمدىك مادەنيەت جاۋھارى رەتىندە تانىلۋىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن الايىق، ودان بەرىدەگى مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ اعا مەن باۋىرداي بولىپ ارالاسىپ، ولمەس تۋىندىلارىمەن قازاق-قىرعىز دوستىعىن مىعىمداپ كەتكەنىن ايتايىق، بارلىعى جاراسىمدى، – دەيدى اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت.

 

«ماناس» جىرى – ۇلى دالانىڭ ماڭگىلىك ميراسى

تالدىقورعاندا باستالعان قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ فورۋمى اياسىنداعى شارالار لەگى الماتى وبلىسىنىڭ كەر­بۇلاق اۋدانىندا جالعاستى. شوقان ماڭگىلىك تىنىس تاپقان مەكەندە مەيمانداردى الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى اقان ابدۋاليەۆ پەن كەربۇلاق اۋدا­نىنىڭ اكىمى ماحاببات بيگەلديەۆ كۇتىپ الدى. ەكى ەل زيا­لىلارىنىڭ توبى وسى ءوڭىر­دە شو­قان ءۋالي­حانوۆتىڭ مەمو­ريال­دىق كەشەنىنە ءتاۋ ەتىپ، «ماناس» فەس­تيۆالىنە قا­تىستى. فەس­تي­ۆال­دە قازاق-قىر­عىز جىرشى­لارى «ما­ناس» جى­رىن جاتقا ايتۋدان جا­رىسقا ءتۇستى.

– قىرعىز xالقىنىڭ تاعدىرى مەن تاريxى تۇگەل قامتىلعان كەڭ تىنىستى «ماناس» ەپوسى قازاققا جات ەمەس. ورتاق اتامىز الاشتان باستالىپ، نوعايلى داۋىرىمەن جالعاسىپ، ەر كوكشەمەن ورىلگەن ۇلى جىردا قازاق رۋلارى تەگىس اتالىپ، باۋىرلاس ەلدىڭ باتىرلارى قاتار جۇرەدى. ەپوستى ەڭ العاش xاتقا ءتۇسىرىپ، تاسقا باسىپ، ءتارجىمالاپ، الەمگە تانىتقان شوقان ءۋاليxانوۆ بولدى. ول جىر­دى قاشعار ساپارىندا بو­رانباي ءبيدىڭ اۋىلىندا جاتىپ، نازار بولات ۇلى دەگەن ماناسشىدان جازىپ العان ەكەن. شوقاننىڭ قولجازباسىن تاۋىپ قايتا جاريا­لاعان اكادەميك الكەي مارعۇلان ەدى. ال ۇلى داستاننىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ، سولاقاي ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالىپ كەتكەلى تۇرعان ەلۋىنشى جىلدارى «ماناسقا» مۇxتار اۋەزوۆ اراشا ءتۇسىپ، امان الىپ قالعان، – دەدى كەربۇلاق اۋدانىندا ءوت­كەن «ماناس» فەستيۆالىندە ءسوز العان حالىقارالىق تۇركى اكا­دەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، تاريحشى عالىم دارحان قىدىرالى.

ايتپاقشى، حالىقارالىق ءتۇر­كى اكادەمياسى ۇيىمداستىر­عان بيىلعى شارانىڭ شىمىل­دىعى تۇرىلەتىن ءسات ۇلى جازۋشى مۇxتار اۋەزوۆتىڭ دۇنيەدەن وتكەن كۇنىنە تۋرا كەلىپ، قازاق-قىرعىز زيالىلارى الماتىداعى جازۋشى كەسەنەسىنە تاعزىم ەتىپ، دۇعا باعىشتادى. ال كەر­بۇ­لاق دالاسىنداعى شوقان ءۋالي­حانوۆتىڭ تابان ءىزى قالعان توبە باسىندا قىرعىزستاننان كەلگەن 3 ماناسشى مەن قازاق جىراۋى، اقىن بايانعالي ءالىمجانوۆ ەپوستان ءۇزىندى ايتىپ، جينالعان جۇرتتى جاۋھار جىرمەن سۋسىنداتتى.

قازىر حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ماناسشىلاردىڭ الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالۋى­نا كۇش سالىپ جاتىر. جالپى ەپوستى ماقامىنا كەلتىرىپ جات­قا سوعاتىن جىرشىلار سانى وتىز­­­دىڭ ۇستىندە عانا ەكەن. ءتۇر­­­­­­­­­­­كى اكادەمياسى ەندىگى جەردە «ماناس» فەستيۆالىنىڭ ءداستۇرلى ءتۇر­­دە وتۋىنە مۇرىندىق بولىپ، ماناسشىلارعا «تۇركى الەمىنىڭ ماناسشىسى» دەگەن ارنايى سەرتيفيكات بەرۋدى قولعا الىپ وتىر.

– قىرعىزستاننىڭ وزىندە ماناس قونعان جىرشىلار سانى ساۋساقپەن سانارلىق قانا. جىردى كادىمگىدەي ايتقاندا ادامدى ترانستىق كۇيگە دەيىن جەتكىزەتىن 5-6 ادام عانا قالدى-اۋ. مەن وسى جەتىسۋدا وتكەن فەستيۆالدە قازاقتان شىققان مىقتى ماناس­شى بايانعالي ءالىمجانوۆتىڭ ما­قامىنا ۇيىدىم. جىراۋ ساح­نادا «كوكەتايدىڭ اسىن» 20 مينۋت بويىنا جىرلاعاندا كوزىم­نەن اققان جاستى تىيا الماي وتىردىم، – دەيدى فورۋم قو­ناعى، قىرعىزستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى نۇرلان قا­لىبەكوۆ.

وسىلايشا الماتى وبلى­سىنىڭ اكىمدىگى مەن حالىق­ارا­لىق تۇركى اكادەمياسى ءبى­رىگىپ ۇيىمداستىرعان قازاق-قىر­­عىز زيالىلارىنىڭ فورۋ­مى «ماناس» فەستيۆالىمەن ءتۇيىن­دەلدى. تا­عىلىمدى شاراعا جيىل­عان تانىمال عالىمدار مەن بەل­­گىلى قاي­راتكەرلەر ەكى ەلدىڭ باۋىر­لاستىق بايلانىستارىن وسىنداي ءىس-شارالار ارقىلى دامىتا بەرۋ جونىندە توقتامعا كەلدى. ال ەكى ەل زيالىلارىنىڭ كەلەسى فورۋمى ىستىقكول جاعالاۋىندا وتەتىن بولدى.

 

الماتى وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قيلى-قيلى تاعدىرلار

تاريح • كەشە

ءبىر شاڭىراقتان – ءۇش مايدانگەر

رۋحانيات • 08 مامىر، 2021

قازاق دەگەنىمىز – باۋىرجان...

رۋحانيات • 08 مامىر، 2021

505-ءشى تۇرمەنىڭ تۇتقىندارى

تاريح • 08 مامىر، 2021

اسكەري ينجەنەرلەر ۇستاحاناسى

وقيعا • 07 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار