ەسىم حان – قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان حانداردىڭ ءبىرى – جانىبەك حاننىڭ ۇرپاعى. جانىبەك حاننىڭ توعىز ۇلىنىڭ ءبىرى – ءجادىك سۇلتان, ودان شىعاي حان. ال شىعاي حاننىڭ ۇلدارىنىڭ ءبىرى – ەسىم حان.
ورتاعاسىرلىق تاريحشى قادىرعالي جالايىر شىعاي حاننىڭ ءۇش ايەلىنەن توعىز ۇلى بولعانىن جازسا, تاريحشى ت.ي.سۇلتانوۆ شىعاي حاننىڭ ون ەكى ۇلى بولعانىن ايتىپ, ولاردىڭ ەسىمدەرىن اتاپ كورسەتەدى. ولار: سەيىتقۇل سۇلتان, وندان سۇلتان, تاۋەكەل, ەسىم, شاحمۇحاممەد, ءالي, سۇلۇم, يبراگيم, شاحيم, كۋچۋك, ابۋلاي جانە بۋسايد.
شىعاي حان ۇلدارى ىشىندە تانىمال بولىپ, جازبا دەرەكتەردە كەزدەسەتىندەرى بىرنەشەۋ. سەيىتقۇل سۇلتان, وندان سۇلتان, كۋچۋك سۇلتان جانە ابۋلاي سۇلتان سەكىلدى شىعاي حان ۇلدارىنىڭ ەسىمدەرى XVI عاسىردىڭ سوڭى مەن XVII عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق تاريحىنداعى ءارتۇرلى وقيعالاردا ءجيى بولماسا دا كەزدەسىپ وتىرادى. ال حان تاعىنا كەلىپ, قازاق ەلىنىڭ ساياسي تىزگىنىن قولدارىنا ۇستاعانى ەكەۋ, ولار – تاۋەكەل حان مەن ەسىم حان.
ەسىم حان – شىعاي حاننىڭ ون ەكى ۇلىنىڭ ءبىرى, سەيىتقۇل سۇلتاننان, وندان سۇلتاننان جانە تاۋەكەل حاننان كەيىنگى ءتورتىنشى ۇلى. اناسى شاعاتايلىق ياقشىم بيكە(جاقسى بيكە بولۋى دا مۇمكىن). تاۋەكەل حان ەكەۋى ءبىر انادان تۋعان. ونىڭ تولىق ەسىمى – ەسمۇحاممەد (يشمۇحاممەد), بىراق جازبا دەرەك مالىمەتتەرى مەن اۋىز ادەبيەتىندەگى ماتەريالداردا, سونداي-اق تاريحي ادەبيەتتەردە يشيم, اشيم, ەسيم, ەسىم تۇرىندە كەزدەسەدى.
ەسىم حاننىڭ ناقتى قاي جىلى دۇنيەگە كەلگەنى بەلگىسىز, بىراق ونى شامالاپ ايتۋعا بولادى. قادىرعالي جالايىر دەرەگىندەگى ورازمۇحاممەدكە قاتىستى «سەگىز جاسىندا اتاسى شىعاي حاننان ايىرىلدى. ...ون ءۇش جاسىندا ءوز اكەسى وندان سۇلتان شاحيت بولدى. ...ون التى جاسىندا بۇكىل حريستيان پاديشاحى بوريس فەدوروۆيچكە قىزمەت ىستەۋگە دايىن بولدى» دەگەن مالىمەتتەردەن ەسىم حاننىڭ اعاسى وندان سۇلتاننىڭ 1555 جىلى تۋىپ, 1585 جىلى قازا تاپقانىن بىلگەننەن كەيىن, ءىنىسى ەسىم حاندى شامامەن 1560 جىلدىڭ و جاعى مەن بۇ جاعىندا دۇنيەگە كەلگەن دەپ ەسەپتەيمىز.
1598 جىلعى ورتا ازياداعى وقيعالاردى جانە سوعان بايلانىستى قازاق حاندىعىنىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىن باياندايتىن دەرەكتەردە ەسىم سۇلتاننىڭ ەسىمى العاش رەت ناقتى كەزدەسە باستايدى. بۇل كەزدە ەسىم سۇلتان اعاسى تاۋەكەل حاننان كەيىنگى ەڭ بەدەلدى, ەڭ اتاقتى سۇلتانداردىڭ ءبىرى بولاتىن. ونى جازبا دەرەكتەر دە دالەلدەيدى. ەسىم سۇلتاننىڭ وسى كەزەڭدەگى تۇلعالىق بەينەسىن اشىپ كورسەتۋ ءۇشىن سول جىلدارداعى وقيعالارعا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ كورەلىك.
1598 جىلى ورتا ازيادا شايبانيلىق II ابدۋللا, كوپ ۇزاماي سول جىلدىڭ جاز ايلارىنىڭ بىرىندە ونىڭ ۇلى, ءارى مۇراگەرى ابد ال-مۋمين حان ءولتىرىلىپ, بيلىككە ۇمىتكەرلەر اراسىندا كۇرەس باستالىپ كەتەدى. II ابدۋللانىڭ بەلگىلى امىرلەرىنىڭ ءبىرى, ءارى ونىڭ جاقتاسى, ابد ال-ءمۋميندى ولتىرۋگە قاتىسقان ابد ال –ۋاسي بي دەگەن ءامىر تاۋەكەل حانعا حابار جىبەرتكىزىپ, ونى قولدايتىنىن بىلدىرەدى دە, ورتا ازيانى باعىندىرۋدى ۇگىتتەيدى. وسىعان بايلانىستى تاۋەكەل حان تەز ارادا 100 مىڭدىق اسكەر جيىپ, اۋماقتى جاۋلاۋعا اتتانىپ كەتەدى.
تاۋەكەل حان از ۋاقىت ىشىندە ورتا ازيانىڭ تاشكەنت, احسي, انديجان, سامارقان سياقتى ءىرى قالالارى مەن ءوڭىرلەرىن باسىپ الادى. سامارقاندا 20 مىڭدىق اسكەرمەن ءىنىسى ەسىم سۇلتاندى قالدىرادى دا, ءوزى 70-80 مىڭ اسكەردى باسقارىپ شايبانيلار اۋلەتىنىڭ استاناسى بۇحاراعا بەت الادى. تاۋەكەل حان قالانى قورشاپ الادى, بۇحارلىقتار بولسا قالا بەكىنىسىن نىعايتىپ, جان اياماي سوعىسۋعا بەل بۋادى. ون ءبىر كۇن بويى الما-كەزەك ۇرىس بولىپ تۇرادى دا, ون ەكىنشى كۇنى بۇحارا اسكەرى قالادان شىعىپ قازاقتارعا شابۋىل جاسايدى. تاڭ اتقاننان كۇن باتقانعا دەيىن شايقاس بولىپ, ناتيجەسىندە قازاق اسكەرلەرى شەگىنۋگە ءماجبۇر بولادى. مۇنداي حاباردى ەستىگەن ەسىم سۇلتان اشۋلانىپ اعاسىنا مىناداي سيپاتتا حابار ءجىبەرەدى: «سونشاما اسكەرمەن ازعانتاي عانا بۇحارا اسكەرىنەن جەڭىلىپ, شەگىنۋ دەگەن ۇيات جانە وتە قاتتى ۇيات نارسە, ەگەر حان سامارقانعا كەلسە, بۇل جاقتا دا بۇحارا جاقتاعىداي سامارقاندىقتاردىڭ بىزگە باعىنباۋى مۇمكىن. حان شەگىنىسىن توقتاتىپ, كەرى ورالسىن, مەن وعان ءوز ءاسكەرىممەن قوسىلامىن». تاۋەكەل حان ءىنىسىنىڭ كەڭەسىن قۇپ الادى دا, قايتادان بۇحاراعا بەت الادى. كوپ ۇزاماي وعان ەسىم سۇلتان كەلىپ قوسىلادى. بۇحاراعا دا بالحتان كومەككە كۇش كەلىپ جەتەدى. ەكى جاق اراسىنداعى شايقاستار قايتا جالعاسىپ, ءبىر ايداي ۋاقىتقا سوزىلادى. سوعىسۋشى ەكى جاق تۇپكىلىكتى جەڭىسكە جەتە المايدى. وسىنداي ءبىر ساتتە تاۋەكەل حان اسكەردى ءوزى باستاپ ۇرىسقا تۇسەدى. قارسىلاستار جاعىنان كوپ اسكەر شىعىنعا ۇشىراپ, بۇحارلىقتاردىڭ ەڭ بەدەلدى جانە تانىمال ادامدارى قازا تابادى. وسى شايقاستا تاۋەكەل حاننىڭ ءوزى دە اۋىر جاراقات الادى. حان جارالانعاننان كەيىن قازاق اسكەرلەرى تاشكەنتكە ورالادى. ال كوپ ۇزاماي تاۋەكەل حان قايتىس بولادى». مىنە, وسى كەلتىرىلگەن دەرەك ءمالىمەتىنەن ەسىم سۇلتان تۋرالى ءبىرنەشە پىكىر ايتۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, ول تاۋەكەل حاننان كەيىنگى بيلەۋشى اۋلەت ىشىندەگى ەڭ كورنەكتى تۇلعانىڭ جانە اسكەرباسىلاردىڭ بىرەگەيى بولسا كەرەك. ەكىنشىدەن, كوپ اسكەرمەن بۇحارا تۇبىنەن شەگىنگەن تاۋەكەل حانعا ايتقان ءسوزى جانە ءسوزىن حانعا تىڭداتا ءبىلۋى ونىڭ قايسارلىعىن, وجەتتىلىگىن, نامىسشىلدىعىن, تاباندىلىعىن بىلدىرسە كەرەك.
تاۋەكەل حان قايتىس بولىپ, ەسىم حان تاققا وتىرعاننان كەيىنگى ەڭ العاشقى جۇزەگە اسىرعان شاراسى ماۋەرەنناحرعا قاتىستى ءتۇيىندى ماسەلەنى شەشىپ, ونى رەتكە كەلتىرۋ بولاتىن. يسكاندەر مۋنشي ول جونىندە بىلاي دەپ جازادى: «ءبىرشاما ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ناحشبەنديلىك شەيحتەردىڭ ارالاسۋىمەن تاشكەنتتەگى قازاق بيلەۋشىسى مەن ورتاازيالىق بيلەۋشىلەر اراسىندا بەيبىتشىلىك ورناتىلىپ, سامارقان اسكەرلەرى تاشكەنتكە قارسى ەشقانداي ارەكەت جاسامايدى دەگەن كەلىسىمگە كەلەدى». بۇل دەگەنىمىز – قازاق حاندىعىنىڭ اۋماعىنا تاشكەنت ايماعىنىڭ قوسىلۋىن ماۋەرەنناحر بيلەۋشىلەرىنىڭ زاڭدى تۇردە مويىنداعانىن بىلدىرەدى. م.ءابۋسەيىتوۆانىڭ پىكىرىنشە, بۇل كەلىسىمشارت تۇركىستاندى تۇپكىلىكتى تۇردە, تاشكەنتتى 200 جىلعا جانە فەرعانانى ۋاقىتشا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا قوسادى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەسىم حاننىڭ بيلىككە كەلۋى وسىنداي اسا ماڭىزدى شارانى جۇزەگە اسىرۋمەن باستالادى. جالپى العاندا, شىعاي حاننىڭ ۇلدارى تاۋەكەل حاننىڭ قايتىس بولۋى مەن ەسىم حاننىڭ ساياسي بيلىكتى قولىنا الۋى – قازاق ەلى تاريحىندا ءبىر ءداۋىردىڭ اياقتالىپ, كەلەسى ءداۋىردىڭ باستالعاندىعىن كورسەتەدى.
ال وڭتۇستىكتەگى جاعدايدى جوعارىدا ايتىپ وتتىك.
وسىلايشا, XVI عاسىردىڭ سوڭعى جىلىن قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق اۋماعىنىڭ بىرىكتىرىلۋ پروتسەسى اياقتالعان جىل دەۋگە بولادى. وسىنشاما زور اۋماقتى, ونداعى رۋ-تايپالار اراسىنداعى قاتىناستاردى كۇشپەن نەمەسە جارلىقپەن ۇستاپ تۇرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن بىلگەن ەسىم حان جانە ونىڭ جاقتاستارى جاڭا تالاپتارعا ساي جاڭا ادەت-عۇرىپ زاڭدارىنىڭ جيناعىن ومىرگە ەنگىزەدى. اۋىز ادەبيەتىنىڭ ماتەريالدارى ارقىلى بىزگە تەك سول زاڭداردىڭ اتاۋى – «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» عانا جەتەدى.
ەسىم حاننىڭ بيلىك ەتۋىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە ەلدىڭ سىرتقى ساياسي جاعدايى نەعۇرلىم قولايلى بولسا, ىشكى ساياسي جاعداي سوعۇرلىم قولايسىز بولادى. ەسىم حانعا قارسى ءبىرىنشى بوپ تۇركىستان وڭىرىندەگى قاراقالپاق تايپالارى باس كوتەرەدى. 1603 جىلدىڭ كۇز ايىندا ولار شايبانيلىق ءبىر سۇلتاندى حان كوتەرىپ بولەكتەنە باستايدى. ەكى جاق اراسىنداعى العاشقى ۇرىستار ءساتسىز بولىپ, قازاق حانى تاشكەنت, سايرام قالالارىنان ايىرىلادى. تەك 1605 جىلى عانا ەسىم حان قاراقالپاق حانى جالعان ابدىعاپپاردى ءولتىرىپ قانا بارىپ, ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىن ساقتاپ قالادى.
قاراقالپاق ب ۇلىگىنەن كەيىنگى ەكىنشى ب ۇلىككە قازاق سۇلتانى – تۇرسىن مۇحاممەد سۇلتاننىڭ ب ۇلىگىن جاتقىزۋعا بولادى. ونىڭ ب ۇلىگى ەسىم حانعا وتە اۋىر سوققى بوپ تيەدى. شامامەن 1613-1614 جىلدارى ەسىم حاننان بيلىكتى تارتىپ العان تۇرسىن حان 13 جىلداي تاشكەنتتە حان بولىپ وتىرادى. ال ەسىم حان بولسا شىعىس تۇركىستانداعى شاعاتايلىق حاندارعا كەتۋگە ءماجبۇر بولادى.
تۇرسىن حاننىڭ شىققان تەگى عىلىمدا ءالى كۇنگە دەيىن انىقتالماعان. بۇل ءماسەلەگە ارنايى كوڭىل بولگەن ت.ي.سۇلتانوۆ ونىڭ اكەسى جولىم سۇلتان دەپ سانايدى. جولىم سۇلتاننىڭ ەسىمى XVI ع. 60-جىلدارىنداعى وقيعالاردى باياندايتىن دەرەكتەردە حاقنازار حانمەن, شىعاي سۇلتانمەن بىرگە ايتىلۋىنا قاراعاندا, ول جانىبەك حاننىڭ توعىز ۇلىنىڭ بىرەۋىنەن تاراعان بولسا كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قاي ۇلدىڭ ۇرپاعى ەكەندىگى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز.
ت.سۇلتانوۆ تۇرسىن حاننىڭ قانداي جاعدايدا ەسىم حاننان بيلىكتى تارتىپ العانىن ەشبىر دەرەكتە ايتىلمايتىندىعىن ايتا كەلە, ول بيلىكتى الۋ ءۇشىن كۇرەستە ماۋەرەنناحرداعى اشتارحانيلىق اۋلەتتىڭ بيلەۋشىسى يمامقۇل حانعا (1611-1642 ج.ج.) ارقا سۇيەگەنىن جازادى. 1613/14 جىلى تاشكەنت ايماعىن بيلەپ وتىرعان تۇرسىن سۇلتان اشتارحانيلىق حانعا ارىزدانىپ, وندا كەيبىر قازاق سۇلتاندارى مەن قىرعىزداردىڭ بىرىگىپ ونىڭ ۇلىسى اۋماعىنا توناۋشىلىقتار جاساپ وتىرعانىن جەتكىزەدى. مۇنداي جاعدايدى يمانقۇل حان قالت جىبەرمەي, قازاق بيلەۋشىلەرى اراسىندا ىرىتكى سالۋ ءۇشىن جانە تاشكەنت سەكىلدى گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق ماڭىزى زور ايماقتا ءوز ادامىن وتىرعىزۋ ءۇشىن بىردەن مول اسكەرمەن تاشكەنتكە اتتانادى. ت.سۇلتانوۆتىڭ پىكىرىنشە, وسى جىلدان باستاپ تۇرسىن حان تاشكەنتتىڭ جانە وعان كورشىلەس ايماقتاردىڭ بيلەۋشىسى ءارى قازاقتاردىڭ حانى بولىپ ەسەپتەلەدى. ول ءوز اتىنان اقشا شىعارىپ, باج سالىعى مەن حارادج سالىعىن جيناي باستايدى. مۇنداي جاعدايدا تۇركىستاندا وتىرعان ەسىم حاننىڭ قانداي شارا قولداناتىنى بەلگىلى. بىراق تا ەشبىر جازبا دەرەكتە وسى جىلدارى ەسىم حان مەن تۇرسىن حان اراسىندا شايقاستاردىڭ بولعاندىعى جونىندە ەشقانداي مالىمەت كەزدەسپەيدى. «تۇرسىن حاننىڭ ەسىم حانمەن قاتىناسى ءارتۇرلى قالىپتاستى, ول بىردە شيەلەنىسىپ اسكەري قاقتىعىسقا دەيىن باردى, كەيىن حاندار ءبىرىن-ءبىرى كەشىرىپ, قايتا دوستاستى», – دەپ باياندايدى ت.سۇلتانوۆ.
ەسىم حان ءومىرىنىڭ ءبىر كەزەڭىن شىعىس تۇركىستان اۋماعىندا وتكىزگەن جىلدار قۇرايدى. 1613/14 جىلى تۇرسىنمۇحاممەد حان بيلىكتى يەلەنگەننەن كەيىن تۇركىستانداعى ەسىم حانمەن اراداعى قاتىناس شيەلەنىسىپ كەتەدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەن قازاقتىڭ ەكى حانى اراسىنداعى تەكەتىرەس كەزەڭ 4-5 جىلداي ۋاقىتقا سوزىلادى دا, ونىڭ اقىرى ەسىم حاننىڭ ءوز جاقتاستارىمەن بىرگە شىعىس تۇركىستان جاققا كەتۋىنە الىپ كەلەدى.
شىعىس تۇركىستان اۋماعى قازاق بيلەۋشىلەرى ءۇشىن بەيمالىم ايماق ەمەس ەدى. 1514 جىلى شاعاتايلىق سايد حان ول جاقتاعى بيلىكتى باسىپ الىپ, موگۋليا دەپ اتالاتىن جاڭا مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاعان بولاتىن. ال سايد حاننىڭ 1513 جىلى قاسىم حاننىڭ ورداسىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, 20 كۇن بويى دەمالعانى, سوعان بايلانىستى «قازاقتارمەن تاتۋلاسۋ» دەگەن سول كۇندەردەگى وقيعالاردان حرونوگراممانىڭ قالعانى بەلگىلى. سايد حاننىڭ ۇلى, ءارى مۇراگەرى ابد ار-راشيد حاننىڭ بيلىگى تۇسىندا (1533-1559/60) قازاق-موعول اراسىنداعى ساياسي قارىم-قاتىناستار دوستىق سيپاتتان جاۋلىق سيپاتقا اۋىسادى. توعىم حاننىڭ 37 سۇلتانمەن قازا تابۋى وسى ابد ار-راشيد حانمەن سوعىستا بولعان. ابد ار-راشيد حان قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ توعىز ۇلى مەن ولاردان تاراعان ۇرپاقتار اراسىندا كۇرەستەر ءوربيدى دە, كۇرەسۋشى جاقتار ءوزدەرىنە وداقتاس رەتىندە قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىن شاقىرا باستايدى. سونداي كۇرەستىڭ بىرىنە كەزىندە تاۋەكەل حان ارالاسىپ, شالىش پەن تۇرپاندا ابد ار-راشيد حاننىڭ نەمەرەسى, حۇداباندا سۇلتاننىڭ بيلىككە كەلۋىنە جاردەمدەسكەن بولاتىن.
XVII عاسىردىڭ باسىندا دا بۇل اۋماقتاعى كۇرەس ابد ار-راشيد حاننىڭ ۇرپاقتارى اراسىندا ءوربىپ, ءتىپتى ودان ءارى كۇشەيە تۇسەدى. نەگىزىنەن العاندا كۇرەس قاشعار مەن ياركەندتى بيلەگەن مۇحاممەد سۇلتاننىڭ (1592-1610 جج.) ۇلى شۋدجا اد-دين احمەد حان (1610-1615 جج.), ونىڭ مۇراگەرى, ءارى ۇلى اپاق حان (ابد ال-لاتيف حان) (1615-1627 جج.) مەن شالىش, تۇرپان ءوڭىرىنىڭ بيلەۋشىسى, ابد ار-راشيد حاننىڭ ەڭ كەنجە ۇلى – ابد ار-راحيم حان اراسىندا وتەدى. 1615/16 جىلى شۋدجا اد-دين احمەد حان قايتىس بولعاننان كەيىن تۇرپان بيلەۋشىسى ابد ار-راحيم حان اقسۋ قامالىن باسىپ الۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت جورىق ۇيىمداستىرادى, بىراق ول جورىقتار ەشقانداي ناتيجەگە قول جەتكىزبەيدى. ويتكەنى ونىڭ كۇشى ازداۋ بولاتىن. سول سەبەپتى دە ول وزىنە وداقتاس ءىزدەستىرە باستايدى دا, ەسىم حاندى شاقىرادى.
ەسىم حان شىعىس تۇركىستاندا التى جىلداي بولىپ, ول جاقتاعى ساياسي وقيعالارعا بەلسەنە ارالاسادى. بىرنەشە رەت ابد ار-راحيم حانمەن بىرلەسىپ, اقسۋ قامالىن يەمدەنۋگە كۇش سالادى. بىراق ونىڭ بۇل ارەكەتتەرى وڭ ناتيجە بەرە قويمايدى.
1623/24 جىلى ەسىم حان شىعىس تۇركىستاننان قايتىپ ورالادى. ونىڭ كەرى ورالۋىنىڭ سەبەپتەرى جازبا دەرەكتەردە ايتىلمايدى. ءبىز ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بولعان دەپ توپشىلايمىز. ءبىرىنشى سەبەپكە اپاق حان مەن ابد ار-راحيم حان اراسىنداعى ۇزاققا سوزىلعان ناتيجەسىز ۇرىستاردىڭ سالدارلارى جاتسا كەرەك. ال ەكىنشىگە تۇرسىن حان ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى شيەلەنىستەردىڭ باسەڭسىپ, تاشكەنت بيلەۋشىسى ارنايى شاقىرعان دەگەن بولجامدى جاتقىزامىز. ويتكەنى 1624 جىلدان باستاپ ول تۇرسىن حانمەن بىرگە بولادى. قالاي بولعاندا دا وسى جىلدان باستاپ ەسىم حان تۋعان جەرىندەگى ساياسي وقيعالارعا ارالاسىپ, جازبا دەرەكتەردە ءجيى اتالا باستايدى. ت.سۇلتانوۆ «باحر ال-اسرار» دەرەگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنىپ, 1624 جىلى ەسىم حاننىڭ تۇرسىن حان ۇيىمداستىرعان ءاندىجان جورىعىنا قاتىسقاندىعىن ايتىپ وتەدى. بۇل جورىق قازاق حاندارى ءۇشىن وتە ءساتتى اياقتالىپ, بۇحارا اسكەرلەرى جەڭىلىسكە ۇشىرايدى. وسىدان كەيىن ەسىم حان تۇركىستان قالاسىنا ورنىعادى. تۇركىستان قالاسىندا وعان جولىعىپ, ونى پانالاعان, ول تۋرالى دەرەك قالدىرعان ادام, ول – ابىلعازى باھادۋر حان.
1625 جىلى بولاشاق حيۋا حانى, ءارى تاريحشى ابىلعازى تۇركىستانداعى ەسىم حانعا كەلەدى. بۇل تۋرالى ول ءوزى جازعان «تۇرىك شەجىرەسى» اتتى كىتابىنىڭ «ءۇرگەنىش وزبەگىنىڭ بۇزىلعانىنىڭ بايانى» دەگەن تاراۋدا ايتىپ وتەدى. وندا ول ءوز ەلىندەگى قىرعىننان قاشىپ شىعىپ, قازاقتارعا كەلگەنىن باياندايدى. «تۇركىستاندا ەسىم حان قاسىندا ءۇش اي تۇردىم. ول ۋاقىتتا قازاقتىڭ حانى تۇرسىن حان ەدى, ول تاشكەنتتە تۇراتىن ەدى, تۇركىستانعا كەلدى. ەسىم حان ونى كورە باردى, مەنى ەسىك الدىنا قالدىرىپ, ءوزى بارىپ تۇرسىن حانعا كورىنىس قىلدى, قايتىپ كەلىپ, مەنىڭ قولىمنان جەتەكتەپ الىپ باردى. تۇرسىن حانعا: «بۇل – يادگار حان ۇلى ابىلعازى, ەش ۋاقىتتا بىزگە بۇل جاماعاتتان كىسى كەلىپ قوناق بولعان جوق ەدى, بىزدەن بارعاندار كوپ بولار, بۇل ءسىزدىڭ قىزمەتىڭىزدە بولعانى جاقسى», دەدى. تۇرسىن حان: «جاقسى, سەنىڭ ايتقانىڭ بولسىن» دەپ وزىمەن بىرگە تاشكەنتكە الىپ كەتتى. تاشكەنتتە تۇرسىن حان قاسىندا ەكى جىل تۇردىم. ەكى جىلدان سوڭ ەسىم حان تۇرسىن حاندى ءولتىردى. ەسىم حانعا: «ءسىز ەكى حاننان پايدا تيە مە دەپ كەلىپ ەدىم, ءسىزدىڭ ءىسىڭىز مۇنداي بولدى, ەندى رۇقسات بولسا, يمامقۇل حان قاسىنا كەتەيىن», – دەدىم. «جاقسى ايتاسىڭ, سولاي قىل», دەدى. كەلىپ يمامقۇل حاندى كوردىم...»
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ەسىم حان مەن تۇرسىن حان بىردە ارازداسىپ, بىردە تاتۋلاسىپ جۇرگەن بولاتىن. ابىلعازىنىڭ قازاق اراسىندا بولعان ەكى جىلدان استام ۋاقىتىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە ەكى حان اراسىندا تاتۋلىق قاتىناس ورناپ تۇرعان ەدى. تۇرسىن حاننىڭ تۇركىستانعا كەلۋى, ەسىم حاننىڭ وعان بارىپ كورىسۋى, ابىلعازى جونىندە ايتقان اڭگىمەلەرى ءبىزدىڭ وسى ويىمىزدى دالەلدەيدى. ودان كەيىن ەكى حان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس بەلگىسىز سەبەپتەرگە بايلانىستى قايتادان بۇزىلىپ, ارازدىق, الاۋىزدىق قايتا ورنايدى. بۇل ارازدىق ەكى حان اراسىنداعى ۇزاققا سوزىلعان كۇردەلى ءارى شيەلەنىستى قارىم-قاتىناستىڭ سوڭعى مارەسى بولدى. اقىرى, ول قارىم-قاتىناس ابىلعازىنىڭ جازعانىنداي, 1627 جىلى تۇرسىن حاننىڭ ولتىرىلۋىمەن اياقتالادى.
جازبا دەرەكتەردە ەسىم حاننىڭ تۇرسىندى ءولتىرۋى تۋرالى مالىمەتتەر ساقتالعان. XVII عاسىرداعى ورتاازيالىق تاريحشى ماحمۋد بەن ءۋالي ول ءجونىندە بىلاي دەپ حابارلايدى: «سول جىلى (1626/27 جىل) ەسىم سۇلتان قالماقتارعا جورىق جاساۋعا شەشىم قابىلدايدى. ول «تۋى استىنا بۇكىل الاش اسكەرىن باسقا دا قولاستىنداعى ۇلىس ادامدارىن, تۇرسىنعا قارايتىن قاتاعاننىڭ ءبىر بولىگىن جيىپ, موعولستاننىڭ ءبىر شەتىنە اتتانادى دا, قالماقتارعا شابۋىل جاساپ, ولاردى توناۋعا ۇشىراتادى. وسى كەزدە تۇرسىن سۇلتان كوپتەن بەرى ءوزىنىڭ باستى ساياسي قارسىلاسىن جويۋدى كوزدەپ جۇرگەن بولاتىن. ول تەز اسكەر جاساقتاپ, تۇركىستاننىڭ ءبىر جەرىندە ورنالاسقان ەسىم حاننىڭ ورداسىن تالقانداپ, ونداعى ادامداردى قىرۋدى كوزدەيدى. ونىڭ ادامدارى ورداعا باس سالىپ, كوپ ادامداردى قىرادى دا, ەسىمنىڭ ايەلدەرى مەن بالالارىن, بارلىق قىزمەتشىلەرىمەن تاشكەنتكە الىپ كەتەدى. جەڭىسكە ماساتتانعان تۇرسىن حان ەسىمنىڭ كوزىن ءبىرجولاتا جويۋ ءۇشىن «ونىڭ جورىقتان ورالار جولىن كۇزەتىپ, تۇتقيىلدان ۇستاماق بولادى». وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ول ءوز اسكەرىمەن ەسىمگە قارسى اتتانادى. ەكى جاق سايرام تۇبىندە كەزدەسىپ, ۇرىس باستالىپ كەتەدى. تۇرسىن جەڭىلىس تاۋىپ, تاشكەنتكە قاراي شەگىنىپ كەتەدى. قالعان اسكەرىمەن تۇرسىن حان تاشكەنتكە كەلگەندە انديجان جاقتان باسقا ءبىر قارسىلاسىنىڭ اسكەرى شىعىپ, تاشكەنتكە ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر ەكەن. بۇل جاعداي ەسىم حانعا بەلگىلى بولادى. ول قولايلى ءساتتى قۇر جىبەرمەي, سايرامنان تەز جينالىپ, تاشكەنتكە قاراي اتتانادى. ەكى قازاق حانىنىڭ تاشكەنت تۇبىندە ەكىنشى ۇرىسى بولادى دا, تۇرسىن حان اسكەرى جەڭىلىس تابادى, ال تۇرسىن حاننىڭ ءوزى قازا تابادى. ونى وزىنە جاقىن ادامدارىنىڭ ءبىرى ولتىرەدى. ەسىم حان تۇرسىن حاننىڭ باسىن كەسىپ الىپ, بۇحارا حانى يمامقۇل حانعا جىبەرەدى. ءوز كەزەگىندە بۇحارا بيلەۋشىسى ەسىم حانعا تۇركىستان, تاشكەنت جانە تاعى باسقا قالالار مەن ەلدى مەكەندەردى باسقارۋعا حان جارلىعىن شىعارادى. تۇرسىن حاننىڭ ءولتىرىلۋى تۋرالى ورتا عاسىرلارداعى ورتاازيالىق اۆتوردىڭ مالىمەتى, مىنە وسىنداي.
وسىلايشا, XVII عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندە قازاق حاندىعىنىڭ ىشكى ساياسي ومىرىندە ۇزاققا سوزىلعان ساياسي تەكەتىرەس ەسىم حاننىڭ جەڭىسىمەن اياقتالادى.
ال ەندى نە سەبەپتى ۇزاق ۋاقىت بويى ەسىم حان تۇرسىن حاننىڭ وزبىرلىعىنا, ەكىجۇزدىلىگىنە شىداپ, ءتوزىپ كەلگەن دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرە كەتەلىك. ءبىز ونىڭ باستى سەبەبىن ەسىم حاننىڭ جەكە باسىنداعى قاراپايىم مىنەزدەرى مەن وتە ءدىندار بولۋىنان دەپ تۇسىندىرەمىز. ول – اتاسى جادىك سۇلتان, اكەسى شىعاي حان سەكىلدى مۇسىلمانشىلىقتى بەرىك ۇستاعاندىقتان ءوز تۋىسىنىڭ قانىن بەكەر شاشۋعا بارماعان, ەل بىرلىگىن ويلاعان جانە تۇرسىن حاننىڭ ۋادەسىنە, انتىنا سەنىپ وتىرعان. ال تاشكەنت بيلەۋشىسىنىڭ سوڭعى ءىس-ارەكەتى – ەشبىر زاڭعا سىيمايتىن, ەشبىر قيسىنعا كەلمەيتىن ءىس-ارەكەت بولعاندىقتان, ول تۇرسىن حاندى ولتىرۋگە بارعان دەپ ويلايمىز.
ەسىم حان تۇرسىن حان ماسەلەسىن شەشكەننەن كەيىن ءوزىنىڭ ورداسى ورنالاسقان تۇركىستانعا قايتىپ ورالادى. وندا ول ءبىر جىلداي ءومىر ءسۇرىپ, كەلەسى 1628 جىلى شامامەن 70 جاسقا قاراعان شاعىندا ءوز اجالىنان قايتىس بولادى. ونىڭ دەنەسى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى جانىنا قويىلىپ, قابىرىنىڭ باسىنا كىشىگىرىم ماۆزولەي سالىنادى.
دەرەكتەردە ەسىم حاننىڭ تەك ءۇش ۇلىنىڭ ەسىمى عانا ايتىلادى, قالعاندارى جونىندە مالىمەتتەر جوق. ونىڭ ۇلدارى: جانىبەك سۇلتان, جاڭگىر حان (جاحانگەر) جانە سىرداق سۇلتان. ەسىم حاننان كەيىن تاقتى ونىڭ ۇلدارى جانىبەك, ودان كەيىن جاڭگىر حاندار باسقارادى. اتاقتى تاۋكە حان – جاڭگىر حاننىڭ ۇلى نەمەسە ەسىم حاننىڭ نەمەرەسى بولىپ كەلەدى.
وسىلايشا, ەسىم حانعا قاتىستى جوعارىدا ايتىلعان ويلارىمىزدىڭ ءبارىن قورىتىندىلاي كەلە, مىناداي تۇجىرىمدار جاسايمىز.
ءبىرىنشى, ەسىم حاننىڭ شىعۋ تەگى XIII عاسىردىڭ باسىندا شىعىس دەشتى قىپشاقتىڭ حانى بولعان شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىدان باستاۋ السا, XIV عاسىردىڭ ورتاسىندا وسى اۋماقتا دەربەس اق وردا دەگەن مەملەكەت قۇرعان ورىس حانمەن جالعاسىپ, XV عاسىردىڭ ورتاسىندا قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى – جانىبەك حانعا دەيىن جەتەدى. ودان كەيىن اتاسى – جادىك سۇلتان, اكەسى – شىعاي حاندارمەن جالعاسىپ, ناعىز تەكتى اۋلەتتىڭ وكىلى ەكەندىگىن كورەمىز. سونىمەن بىرگە اتالارى مۇسىلمانشىلىقتى بەرىك ۇستانعان, اتاقتى ءدىن باسىلارىنىڭ ءمۇريدى بولعان تۇلعالار ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز.
ەكىنشى, ەسىم حان 1598-1628 جىلدار ارالىعىندا 30 جىل بويى ەل تىزگىنىن قولىنا ۇستاپ, ونىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن. ونىڭ بيلىگىنىڭ العاشقى جىلدارى قازاق حالقىنىڭ ەتنوستىق تەرريتورياسىنىڭ قالىپتاسۋى اياقتالادى. جاڭا زامانعا ساي جاڭا قاتىناستاردى رەتتەيتىن قۇقىقتىق نەگىز – «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» اتتى زاڭ جيناعىن ومىرگە ەنگىزەدى.
ءۇشىنشى, ەسىم حاننان باستاپ قازاق ەلىنىڭ استاناسى ناقتىلانىپ, بۇرىنعى ياسى قالاسى – تۇركىستان دەگەن جاڭا اتاۋعا يە بولادى. ەسىم حان سالعان وسى جول بويىنشا تۇركىستان قالاسى قازاق مەملەكەتىنىڭ استاناسى مىندەتىن بىرنەشە عاسىر بويى اتقارادى.
ءتورتىنشى, ەسىم حاننىڭ اعاسى وندان سۇلتاندى ەسەپتەمەگەندە, ەسىم حاننان باستاپ قازاقتىڭ بارلىق رەسمي حاندارى, سونداي-اق قاراپايىم حالىقتان شىعىپ, ءوز زامانىندا ساياسي, اسكەري, رۋحاني, مادەني كوسەم بولا بىلگەن تۇلعالار تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ جانىنا جەرلەنەدى دە, قالانىڭ ءرولى مەن ماڭىزىن, قاسيەتى مەن قۇدىرەتىن ودان ءارى ارتتىرادى.
بەرەكەت كارىباەۆ,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
