ايماقتار • 26 ماۋسىم، 2019

جازۋشى تۇرعان ءۇي مۋزەيگە اينالا ما؟

441 رەت كورسەتىلدى

«ە، الماتىدا ساعان نە بار؟ بار جاقسى، قاسيەتتى دۇنيە ەلدە ەمەس پە؟! سەن اباي تۋعان جەردە وتىرسىڭ، دانىشپان ىزدەسەڭ، جانىڭدا اباي جاتقان جوق پا؟


قازاقتىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ 1943 جىلى تۋعان توپىراعى  – شىڭعىستاۋعا، اباي اۋدانىنا كەلىپ، ەل-جۇرتىمەن قاۋىشىپ، الماتىعا ورالعاننان كەيىن «سوتسياليستىك قازاقستان» (بۇگىنگى «Egemen Qazaqstan») گازەتىنە جاريالاعان «اقىن اۋىلىندا» اتتى وچەركىندە: «...ءور كوڭىلدىڭ وجەتىن، ەز كوڭىلدىڭ كەرەناۋىن، بويكۇيەزىن ايتام دەسە، وندا دا اباي تاڭبا سوعىپ، تاپ باسىپ ايتىپ كەتكەندەي بولادى. سوندايلىق اباي ۇلگىسىن وسيەت ەتىپ ايتىپ وتىراتىن ءىرى اڭگىمەشىلەر بار. ولاردىڭ ءبىرى – جۇرەكادىرداعى قارت كولحوزشى ورازالى. ول كىسىدەن كوپ ءسوز ەستىپ، كوپ توقىعان – بالاسى كامەن. مۇنىڭ ءوزى وقىعان، ءوزى جازۋشى، وتان سوعىسىنان جارالى بولىپ قايتقان جاس جىگىت اكەسى بىلگەن اڭگىمەنىڭ كوبىن زور ىنتامەن ايتادى» دەپ جازعان ەدى.

ۇلى مۇحاڭ «ول كىسىدەن كوپ ءسوز ەستىپ، كوپ توقىعان – بالاسى كامەن» دەپ باعا بەرىپ وتىرعان كامەن ورازالين كەيىن قالامگەردىڭ تۋعان جەرىندەگى سەنىمدى سەرىگى، تالاپتى شاكىرتىنە اينالىپ، «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ كەدەرگىسىز جازىلۋىنا سەپتەسىپ، ەلدەگى كونەكوز قاريالاردان كوپتەگەن قۇندى دەرەكتەر جيناۋعا جاردەمدەسكەنى بەلگىلى. ەل دەگەننەن شىعادى، كامەن ورازالين 1950 جىلى تىرناق الدى دۇنيەسى – "جەكسەن" پوۆەسى جارىققا شىعىپ، الماتىعا بارادى. سول ساپارىندا تىلەۋلەس اعاسى مۇحاڭا: «اكەم سىزگە اقىلداس اعاڭمەن، ەگەردە مۇمكىن بولسا الماتىدا قالاسىڭ با، قايتەسىڭ؟» دەپ ەدى» دەيدى. «ە، الماتىدا ساعان نە بار؟ بار جاقسى، قاسيەتتى دۇنيە ەلدە ەمەس پە؟! سەن اباي تۋعان جەردە وتىرسىڭ، دانىشپان ىزدەسەڭ، جانىڭدا اباي جاتقان جوق پا؟ سەن مەنىڭ ءتىلىمدى الساڭ، ەلدە بول، ۇلكەندەردى تىڭدا، كوپ نارسەنى سولار بىلەدى. سەنىڭ بويىڭدا ازدى-كوپتى تالانتىڭ بار ەكەنىن كورىپ تۇرمىن. سوندىقتان سەن ەلدە وتىرىپ جازاتىن بول. سەن مەنىڭ وسى تىلەگىمدى ورىندايمىسىڭ» دەپ ۇلكەن سالماق سالىپتى جازۋشى. «ورىندايمىن، اعا!» دەدىم. وسىلايشا مەن اباي اۋدانىندا ماڭگىلىككە قالىپ قويدىم» دەپ ەسكە الىپ وتىرادى ەكەن جارىقتىق كامەن اعا.

جازۋشى، ۇستاز، اباي ەلىنىڭ ابىز اقساقالى بولعان كامەن ورازالين جايىندا بەكەرگە ءسوز قوزعاپ وتىرعانىمىز جوق. كەلەسى، ياعني 2020 جىلى دارا تۇلعانىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 100 جىل تولادى. جاقىندا اباي اۋدانىنا جولىمىز ءتۇسىپ، قالامگەردىڭ ۇلى ەلدار ورازالىمەن جولىققانىمىزدا اكەسىنىڭ الداعى مەرەيتويىن اتاپ وتۋگە قاتىستى ءوز ۇسىنىستارىن ايتتى. «2010 جىلى اكەيدىڭ 90 جىلدىعى ءوزىنىڭ تۋعان ەلىندە وتكەن كەزدە تۇرعان ۇيىنە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. ەندى 100 جىلدىعى قارساڭىندا 1950 جىلى سالىنعان وسى ءۇي مۋزەيگە اينالسا، سەمەيدەگى ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك قورىق-مۋزەيىنىڭ قۇرامىنا الىنسا دەگەن تىلەگىمىز بار. بۇل شاڭىراقتا كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، عابيدەن مۇستافين، ءسابيت مۇقانوۆ، ءابىلحان قاستەەۆ سەكىلدى قازاقتىڭ جۇزدەگەن مارعاسقالارى قوناق بولىپ، داستارحانىنان ءدام تاتقان. ۇيىمىزدە ءارىسى اباي ءدام تاتقان، بەرىسى شاكارىم قۇدايبەرديەۆ وتىرعان، شامامەن ءبىر جارىم، ەكى عاسىرداي ۋاقىت بولعان دوڭگەلەك ۇستەل دە ساقتاۋلى تۇر. قاجى ءبىزدىڭ اتامىز ورازالىعا قوناققا كەلگەندە وسى دوڭگەلەك ۇستەلدە وتىرىپ ول كەزدە 5-6 جاستاعى ويىن بالاسى اكەم كامەنگە ءوز قولىمەن قانت كەسەگىن ۇسىنعان ەكەن. تاعى ءبىر قۇندى جادىگەر –  300 جىلداي ساقتالعان سۇيەك توسەك. وسكەمەن مەن سەمەيدىڭ مۋزەيلەرى، ءتىپتى الماتىداعى ۇلتتىق مۋزەي دە تالاي مارتە سۇراۋ سالدى. بەرمەي، سارى مايداي ساقتاپ وتىرمىز. بۇدان بولەك اكەيدىڭ 1935 جىلدان بەرگى جيناعان الەم، ورىس ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ كىتاپتارى، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اكەمە جازعان حاتتارى، ۇلى جازۋشىنى الماتىدا سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالعانداعى كەزەكشى شاكىرتى رەتىندەگى سۋرەتتەرى ساقتاۋلى. ەگەر ءۇي مۋزەيگە اينالسا، وسى دۇنيەلەردى قويساق دەيمىز. ءۇيدىڭ جانىنا اكەمىزدىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتساق دەگەن ويىمىز دا جوق ەمەس. ماماندىعىم سۋرەتشى بولعان سوڭ بولاشاق ەسكەرتكىشتىڭ ۇلگى-سۇلباسىن جاساپ تا قويدىم» دەپ ءوز ۇسىنىستارىن ايتقان ەلدار ورازالى «كامەن وقۋلارى» بەس جىل اۋداندىق، ءۇش جىل ايماقتىق، كەيىنگى ەكى جىل وبلىستىق دەڭگەيدە وتكەنىن، بۇل شارا تۇلعانىڭ 100 جىلدىعىندا رەسپۋبليكالىق دارەجەدە ۇيىمداستىرىلسا دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى.

ءيا، ەلدار كامەن ۇلى ايتىپ وتكەندەي مۇحتار اۋەزوۆ كامەن ورازالينگە بىرنەشە مارتە حات جازعان. ءتىپتى، دۇنيەدەن وتەر الدىنداعى ەڭ سوڭعى امانات حاتىن ءوزىنىڭ شاكىرتىنە جازىپ قالدىرعان. ماسكەۋدە اۋرۋحانادا جاتىپ، ومىردەن وزارىنان قىرىق ساعات بۇرىن: «قىمباتتى كامەن! مىناۋ مۇرات اۋەزوۆ مەنىڭ تۋعان بالام. موسكۆا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقۋشى ەدى. قازىر جازعا سەمەيگە، ودان ارى اباي اۋدانىنا اكەسى تۋعان ەلدى، جەردى كورۋگە بارا جاتىر. وزىنە ساعان، بالتاشقا بار دەدىم. وسىنى اۋداندى ارالاتىپ، ەلدى، جەردى كورسەتىپ، تانىستىرۋعا ءوزىڭ بار، بالتاش بار كومەك ەتۋلەرىڭدى سۇرايمىن. ءوزىن سەن ءوز ۇيىڭە تۇسىرسەڭ دەيمىن. مەن اۋىرىپ موسكۆادا بولنيتسادا جاتىرمىن. ءجايىمدى مۇرات ايتار. ۇيىڭە كوپ-كوپ سالەم. بالتاشتىكىنە جايدى ۇعىندىرىپ، ءوزىڭ الىپ بارارسىڭ. ەلدەگى بار اعايىنعا مىڭ سالەم. م.اۋەزوۆ. (25 ماۋسىم 1961 جىل)» دەپ جازعان ەكەن جارىقتىق.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اماناتىنا قيانات جاساماعان ادال شاكىرتى كامەن ورازالين تۇرعان قارا شاڭىراقتىڭ مۋزەيگە اينالىپ، مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنۋىن ابايلىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە قولداپ وتىر. « ۇلىلاردىڭ سارقىتى عوي بۇل كىسى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءومىر بەلەستەرى مەن شىعارماشىلىق ساپارىن ءدال كامەن ۇستازىمىزداي جەرىنە جەتكىزە جازعان ەشكىم جوق. قاراپايىم اۋىلدا، شىڭعىستاۋدىڭ بوكتەرىندە جاتىپ «ابايدان سوڭ» اتتى ۇلكەن دۇنيە تۋدىرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىنى انىق. بۇدان بولەك روللان سەيسەنباەۆ، رىسحان مۋسين، سۇلتان ورازالين، مەرعالي يبراەۆ، جانىبەك كارمەنوۆ، تىنىشتىقبەك ابدىكاكىموۆ، بەكەن يساباەۆ، مولدابەك جانبولاتوۆ، مەيرامبەك جانبولاتوۆ، بەيبىت ساپارالى، مۇراتبەك وسپانوۆ، ايگۇل كەمەلباەۆا، سوۆەت ماحمەتوۆ سەكىلدى ەسىمدەرى ەلگە تانىمال ازاماتتاردى تاربيەلەدى. سوندىقتان ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا كامەن ورازالين تۇرعان شاڭىراق مۋزەيگە اينالىپ، سەمەيدەگى ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك قورىق-مۋزەيىنىڭ قاراماعىنا الىنسا ءداستۇر ساباقتاستىعىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولار ەدى» دەيدى كامەن ءورازاليننىڭ شاكىرتى، اقىن تولەگەن جانعاليەۆ.

شىعىس قازاقستان وبلىسى،

اباي اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

كابۋلدا جارىلىس بولدى

وقيعا • بۇگىن، 17:08

وتاندىق فيلمدەردىڭ ۇلەسى ارتادى

قازاقستان • بۇگىن، 16:20

الماتىدا باقىلاۋ كۇشەيتىلدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 14:08

اقشا ەمەس، ابىروي قىمبات

بوكس • بۇگىن، 13:04

كۇرشىم وزەنى دە لاستانا باستادى

ەكولوگيا • بۇگىن، 12:38

تىلىكسىز وتا جاسالدى

مەديتسينا • بۇگىن، 12:20

ۇقساس جاڭالىقتار