جاپونيا, اۋستريا تۇركيا, قىتاي سۋ استى مۇرالارى ارحەولوگياسى جاعىنان كوش باسىندا تۇرسا, رەسەيدە بۇل ماسەلە ەندى قولعا الىنا باستاپتى. وسى جيىندا ءسوز سويلەگەن پاريجدەگى ساربوننا-1 پانتەونىنىڭ وكىلى ارتۋرو رەي سيلۆا مىرزا يۋنەسكو-نىڭ كاسپي ايماعىنداعى ەلدەردىڭ سۋ استى ءمادەني مۇرالارىن زەرتتەۋگە تەحنيكالىق جاعىنان كومەك كورسەتەتىن كونۆەنتسياسى بار ەكەنىن, وعان قازاقستاننىڭ دا قول قويعانىن ەسكە ءتۇسىرىپ ءوتتى. وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ەلدەر بۇل سالانى تۋريزم كوزىنە اينالدىرىپ ۇلگىرگەنىن جيىنعا قاتىسقان سپيكەرلەردىڭ سوزىنەن بىلدىك.
يۋنەسكو سۋ استى مادەني مۇرالارىن قورعاۋ كونۆەنتسياسىنىڭ مامانى چيحيرو نيشيكاۆا كاسپي ايماعىندا ورنالاسقان ەلدەرگە تيەسىلى سۋ استى مۇرالارى الەمدە قۇپياسىن اشپاعان تاڭعاجايىپتار قويماسى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. قولدا بار دەرەكتەر بويىنشا مۇندا 80-نەن استام كەمە جانە سوعان ۇقسايتىن قۇرىلعىلار سۋ تۇبىنە شوگىپ جاتىر ەكەن. «كاسپي تەڭىزىن, ونىڭ جاعالاۋىن ارحەولوگيا جاعىنان زەردەلەۋ دامىماعان. قولداعى دەرەكتەر سۋ استى مادەني مۇرالارى تۋرالى تولىققاندى اقپارات بەرۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى», –دەپ اتاپ ءوتتى چيحيرو نيشيكاۆا.
سۋ استى مادەني مۇرالارى دەگەندە ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا قازاقتىڭ توعىز حانىنىڭ اقىرەت مەكەنى بولعان ورتاعاسىرلىق سارايشىق قالاسى ەسكە تۇسەدى. تاريحي دەرەكتەر ەجەلگى قالانىڭ 40 پايىزى جايىقتىڭ استىندا قالعانىن تىلگە تيەك ەتەدى.
«سارايشىقتىڭ سۋ استىندا قالعان بولىگىندەگى مادەني مۇرالاردىڭ قۇندىلىقتارىن قالاي زەردەلەپ ءجۇرمىز, ولاردى زەرتتەيتىن سۋ استى ارحەولوگتارى بىزدە بار ما؟» دەگەن ساۋالدى ءبىز وسى جيىنعا قاتىسىپ كوكەيكەستى ماسەلە كوتەرگەن, «سارايشىق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ابىلسەيىت مۇقتار مىرزاعا قويدىق.
مۋزەيدەگى ەڭ باستى جاڭالىق ەجەلگى قالا تۋرالى الەمنىڭ ءتورت تارابىنا شاشىلىپ كەتكەن دەرەكتەردى جيناستىرۋ قولعا الىنىپتى. قازىر ول دەرەكتەر بويىنشا سارايشىق, سول ارقىلى قازاق تاريحىنىڭ الەمدىك وركەنيەتكە ىقپالىن زەرتتەۋ قولعا الىندى.
– 2017 جىلى اتىراۋ وبلىستىق تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ مەكەمەسى رەسەي مۇراعاتتارىنان سارايشىقتىڭ 1861 جىلى ورىس توپوگرافى پ.ۆ.الەكسەەۆتىڭ ءوز قولىمەن سىزعان كارتاسىن تاپتى. بۇل كارتا سارايشىقتىڭ قاي عاسىرداعى كەلبەتىن بەينەلەيدى؟
– كارتانىڭ بۇگىنگە دەيىن بار ەكەندىگى ايتىلىپ كەلگەنىمەن, ەشكىمنىڭ قولىنا تۇسپەگەن بولاتىن. سول كارتاعا قارايتىن بولساق, قالانىڭ باسىم بولىگى ساقتالعانداي. مۇنىڭ ءوزى عىلىم ءۇشىن جاڭالىق. ەندىگى ماقسات – وسى توڭىرەكتە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن, دەرەك ىزدەپ, ارحيۆتەردى سۇزگەن عالىمداردى توعىستىرىپ, زەرتتەۋلەردى جالعاستىرۋ. ءبىز بۇرىن سارايشىققا قاتىستى تەك رەسەي قۇجاتتارىمەن جۇمىس ىستەپ كەلدىك. ەندى قىتاي, تۇركيا, يراننىڭ مۇراعاتتارىنا كوز سالا باستادىق. يراننان, تۇركياداعى ورتا عاسىرداعى چەلەبيلەردىڭ, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جازبالارىنان سارايشىق تۋرالى دەرەكتەر بەلگىلى بولىپ وتىر. ولاردىڭ كوشىرمەسىن ەلگە الدىرۋ جايلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە جوبا-ۇسىنىسىمىزدى ەنگىزدىك. بۇدان وزگە قارجىلاي قولداۋ بولسا جوشى ۇلىسى – التىن ورداعا قاتىستى 2019 جىلى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– جوشى ۇلىسى التايدان باستاپ دۋنايعا دەيىنگى جەردى ءوزىنە قاراتتى. دەمەك, بۇل فاكتور سارايشىقتىڭ گەوگرافيالىق اۋماعى بىزگە بەلگىلى كولەممەن شەكتەلىپ قالماعاندىعىن ايتىپ تۇر..
– جوشى ۇلىسىنىڭ ءۇش استاناسى بولدى: ساراي باتۋ – استراحاندا, ساراي-بەركە – ۆولگوگرادتا, سارايشىق – قازاقستاندا. تاريحي دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتەر بولساق, ابىلعازى باھادۇر ءوز ەڭبەگىندە سارايشىق قالاشىعىن شىڭعىس حاننىڭ جوشىدان تارايتىن نەمەرەسى باتىي حان سالدى دەيدى. ول 1227-1255 جىلدارى جوشى ۇلىسى – التىن وردانى بيلەدى. ابىلعازى ءباھادۇر بۇل ەڭبەگىن ءحVىى عاسىردىڭ ورتاسىندا جازعان. مۇندا التىن وردانىڭ حاندارى مەن قازاق حاندىعىنىڭ اتالارى جاتىر. ءبىز بۇل تۋرالى شىنياز اقىننىڭ «سارايشىقتا بار دەيدى, جەتى حاننىڭ مولاسى» دەگەن جىر جولدارىنان بىلەمىز.
– نوعايلى ءداۋىرىن زەرتتەگەن ەكى عالىمدى بىلەمىن, ونىڭ ءبىرى – قازاقستاندىق امانتاي يسين, ەكىنشىسى – رەسەيلىك ۆ.ۆ. ترەپاۆلوۆ...
– ەكەۋى دە ماسكەۋدىڭ كونە ارحيۆىمەن جۇمىس جاساعان عالىمدار. ولار سارايشىقتىڭ قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعانىن دالەلدەدى. ۆ.ۆ.ترەپاۆلوۆتىڭ ەڭبەگىندە 1471 جىلى بۇرىندىق حان سارايشىقتى باعىندىرىپ, قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى ەتتى دەگەن دەرەك بار. ال قاسىم حان سارايشىقتىڭ اۋماعىن كەڭەيتتى, وسى جەردە قازاق حالقىنىڭ سانىن ءبىر ميلليونعا, اسكەرىن 100 000-عا جەتكىزدى. سارايشىقتى قازىر قازاق حاندىعىنىڭ پانتەونى دەپ ءجۇرمىز عوي. بۇل قازاق حاندارىنىڭ اتالارى جاتقان پانتەون. ياعني تاۋەكەل حاننىڭ, ەسىم حاننىڭ, جاڭگىر حاننىڭ, تاۋكە حاننىڭ, ءابىلقايىر حاننىڭ, ابىلمامبەت حاننىڭ, ابىلاي حاننىڭ, كەنەسارى حاننىڭ, جاڭگىر حاننىڭ اتالارىنىڭ پانتەونى سارايشىق. مۇندا تىكەلەي جوشى حاننىڭ ۇرپاقتارى, قازاق حاندىعىنىڭ اتالارى جاتىر.
سارايشىق قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولدى دەدىڭىز بە؟ راسىندا بۇگىنگە دەيىن استانامىز بولعان قالا جەتەرلىك. ال سارايشىقتىڭ قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استانالارىنىڭ قاتارىندا بولعاندىعىن ارحيۆ دەرەكتەرى ءدالەلدەپ وتىر. تاريحي دەرەكتەردەگى «1511 جىلى قاسىم حان سارايشىقتى قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى دەپ جاريالاعاندىعىن» بىلەمىز. ياعني رەسمي تۇردە جاريالانعان. ءبۇگىنگى ءبىز ەجەلگى قازاق حاندىعىنىڭ ورنىندا ونى جەكە مەملەكەت رەتىندە ساقتاپ قالعان مۇراگەرمىز. 1999 جىلى سارايشىق قالاسىنىڭ تاريحىنا ارنالعان «حان وردالى سارايشىق» مۇراجاي قورىعى اشىلدى. مۇندا, اسىرەسە «حاندار پانتەونى» ەرەكشە كوز تارتادى. بيىكتىگى 17 مەتر ەتىپ سالىنعان 8 قابىرعالى پانتەوننىڭ وسى قابىرعالارىنا سارايشىقتا جەرلەنگەن جەتى حانعا ارناپ قۇلپىتاستار قويىلعان. ولار نەگە وسى جەرگە جەرلەنگەن؟ ويتكەنى بۇل – استانا! ساياسي دا, ەكونوميكالىق تا, تاريحي دا, رۋحاني دا, اۋليەلىك تە تۇرعىدان العانداعى قازاق ەلىنىڭ ەجەلگى استانالارىنىڭ بىرەگەيى.
مۇندا جەرلەنگەن جەتىنشى حان, ول – قاسىم حان. انەس ساراي بۇل جەردە قاسىم حاننىڭ بالاسى ماماش حان ولتىرىلگەن ەكەن دەپ ايتتى. بۇل سەگىزىنشى حان. سوندىقتان بۇل دەرەكتەر ناقتىلانىپ, دالەلدەنۋ ءۇشىن زەرتتەۋ جۇمىستارى ءالى دە ءجۇرگىزىلۋى كەرەك. ءبىزدىڭ قاسىم حانعا ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى ۇسىنىسىمىزدى اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى, زيالىلارى قولدادى. ەندى قاي جەردە ورناتىلاتىنى تۋرالى ماسەلە تالقىلانىپ جاتىر.
– الەمنىڭ ءىرى قالالارىندا, مىسالى قىتايدا سۋ استى مۋزەيلەرى بار. ولار ءبىر كەزدەرى وركەنيەت شىڭىنا كوتەرىلىپ, كەيىن سۋ استىندا قالعان قالالاردىڭ تاريحىن بۇگىنگى تەحنولوگيا تىلىمەن قالىپقا كەلتىرگەن. ءسىز جيىندا ەكى ماسەلە كوتەردىڭىز. ءبىرى مامان كادرلار دايارلاۋ, ەكىنشىسى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاقسارتۋ. ونىڭ سۋ استى ارحەولوگياسىنا قانداي قاتىسى بار؟
– بىرەر جىلدان بەرى سارايشىق ەڭسەسىن تۇزەي باستادى. بىراق نازار اۋداراتىن فاكتور – جايىق اعىسى قاتتى وزەن. سۋ تۇبىنە شوگىپ قالعان سۋ استى مۇرالارىن اعىسپەن بىزگە قاراستى ايماقتان الدەقاشان الىستاتىپ, بىزدەن شالعاي جاتقان تەڭىزدەرگە اكەتۋى ابدەن مۇمكىن. بىزدە سۋ استى مادەني مۇرالارىن زەرتتەيتىن ماماندار جوق. ولاردى وقىتىپ دايارلاۋ اسا ماڭىزدى. مىنە, سوندىقتان وسى جيىندا رەسەي, تۇركيا ماماندارىمەن كەزدەسىپ پىكىر الماستىق. تۇركيالىقتار قازاقستان جاعى شاكىرتتەردىڭ شاكىرتاقىسى مەن جولاقىسىن كوتەرسە, ماماندار دايىنداپ بەرۋگە دايىن وتىر. تۇركيا, ءوزىڭىز بىلەسىز, سۋ تۇبىندە شوگىپ جاتقان قارا تاستى دا سويلەتىپ, ءتۋريزمنىڭ تارتىلىس نۇكتەسىنە اينالدىرىپ وتىر. ال ءبىز 30 پايىزى سۋ استىندا قالعان سارايشىقتىڭ مۇرالارىن جان-جاققا شاشىراتىپ الدىق. بالقاش پەن ارالدىڭ تۇبىندە نە شوگىپ جاتقانىن بىلمەيمىز. ءتىپتى الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى قاپشاعاي سۋ قويماسى ەجەلگى قالانىڭ ورنىنا سالىنعان. قازاققا سۋ استى ارحەولوگياسى مامانىن دايىنداۋدى كەشىكتىرۋگە بولمايدى.
اڭگىمەلەسكەن گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
