رۋحانيات • 26 ماۋسىم، 2019

امانباي مەن جامانباي

426 رەتكورسەتىلدى

سايىن دالا سارىارقانىڭ ءبىر بۇيىرىندە جاتقان قارقارالىنىڭ ۇلت تاريحىنداعى ايرىقشا ورنى تۋرالى از جازىلعان جوق. عاجايىپ تابيعاتى قانداي كوركەم بولسا، قارقارالىنىڭ تاريحي تۇلعالارىنىڭ دا تاعدىرى كۇردەلى بولىپ قالىپتاستى. سونداي اسىلدان تۋعان اردا ازامات، الاشتىڭ ايبوز ۇلى امانباي شەگىروۆ جايلى اڭگىمە وربىتپەكپىز. عاسىر باسىنداعى دىلگىر ماماندىق دارىگەرلىكتىڭ وقۋىن وقىپ، تۋعان حالقىنىڭ دەرتىنە شيپا ىزدەگەن ابزال جان، سانالى عۇمىرىن سان الۋان اۋرۋ-سىرقاتتىڭ جانىندا وتكىزگەن، وسىناۋ ۇلى كاسىبىن ولگەنشە ءسۇيىپ وتكەن ەسىل ەر جايلى قانشا ايتىپ جازساق تا، ارتىق بولمايدى.

امانباي شەگىروۆ تۋرالى قاراعاندىلىق ولكەتانۋشىلار ە.مۇستافين مەن يۋ.پوپوۆتىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە تىڭ ءما­لى­­مەت­تەر بار. سونىمەن قا­تار ونىڭ ءبىر توپ اداممەن ءتۇس­كەن فو­توسۋرەتىن جانە ءىنىسى ن.ىبى­راەۆتىڭ قولىمەن جازىل­عان قىسقاشا ءومىربايانىن ساقتاعان كورنەكتى عالىم، ابايتانۋشى­ قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ ارحي­ۆىن­دەگى بەيمالىم دەرەكتەر، ال الاش قوزعالىسىمەن بايلانىسى جايلى، ۇلتتىق ليدەر 
ءا.ءبو­كەي­حانمەن ارالاسۋى تۋرالى بەلگىلى عالىم سۇلتان حان اق­ق ۇلى قۇراستىرعان «ءاليحان بوكەيحان. شىعارمالارى» كوپ­تومدىعىنداعى جەكەلەگەن حاتتار دالەل بولا الادى. قالاي بولعاندا دا، بۇل ماقالانى جازۋ بارىسىندا نەگىزىنەن قارقارالىلىق ءول­كەتانۋشى ەرلان ءمۇستافيننىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنە باسىمدىق بەرىلەدى.

 

قارااعاشتا تۋعان ۇل

امانباي شەگىر ۇلى ارعىن­نىڭ ىشىندەگى ايتىمبەت رۋىنان شىعادى. ايتىمبەتتىڭ دۋلات، بايع ۇلى، بايعوزى، تىلەۋكە دەگەن اتالارىنىڭ ىشىندەگى بايعوزىدان شەگىر تۋادى. مەكەنى بۇگىنگى اكىم­­شىلىك-تەرريتوريالىق ءبولىنىس بويىنشا، قارقارالىنىڭ شەتكى اۋىلى باقتىعا تيەسىلى جەرلەر بولعان. تۇلعا ءومىرى جايلى كوپ ىزدەنىپ، زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن ەرلان ءمۇستافيننىڭ دەرەگىنشە، سەمەي گۋبەرنياسىنا قاراستى قارقارالى ۋەزىنىڭ قىزىلشىلىك-قارااعاش كەنت بولىسىندا­ 1881 جىلى 24 شىلدەدە شەگىر اۋلەتىندە امانباي ەسىمدى ۇل ءدۇ­نيەگە كەلەدى. وتباسىندا جامان­باي، ىبىراي دەگەن ەكى ۇل جانە ءۇرىمبالا ەسىمدى قارىنداسى بول­عان ەكەن.

اسا كورنەكتى عالىم، قازاق تا­ريحىنداعى ستاليندىك رەپرەس­سيانىڭ ءۇشىنشى تولقىنىندا جازىقسىز قۋعىندالىپ، تۇرمەگە ءتۇس­سە دە، قايتپاعان قايسار تۇلعا قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ جە­كە مۇراعات قورى – سان الۋان تا­قىرىپتى، اسىرەسە قۇپياعا تولى الاش كەزەڭىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن جاسىرىنعان التىن كومبە سىندى. تۇرسىن جۇرتباي مىرزا «اباي­دىڭ ءىنىسى، الاشتىڭ ءىرىسى» دەپ باعالاعان عۇلامانىڭ تاۋ سىلەمىندەي مول مۇراسىنىڭ اراسىندا شەگىردىڭ ىبىرايىنان تارايتىن نۇرپەيىستىڭ حاتى ساق­تالعان. كەيىپكەرىمىزدىڭ بالالىق شاعى، العاشقى وقۋى جايلى دە­رەكتى وسى جالعىز حاتتان (1984 جىل­عى 8 تامىز) بىلە الامىز: «ول 1906 جىلى توم مەديتسينا تەحنيكۋمىن ءتامامدايدى. بولىستىق باسقارۋ كەزىندە ەكى ءجاسوسپىرىمدى جوعارى مەديتسينالىق وقۋ ورنىنا تۇسۋگە رۇقسات قاعاز بەرەتىن. ون­داي مۇمكىندىك نەگىزىنەن باي­دىڭ نەمەسە بولىستىڭ وتباسىنا عانا بەرىلەتىن. سول كەزدە با­لانى رەسەيلىك گۋبەرنياعا وقۋ­عا جىبەرەتىن بولسا، شوقىنىپ كە­تەدى دەگەن كوزقاراس بولعان. سون­­دىقتان كوپ جاعدايدا بايلار بۇدان قاشىپ، كەدەيدىڭ بالالارىن بەرىپ جىبەرەتىن بولعان. مىنە، ءدال سول كەزدە شەگىردىڭ ەكى بالاسى: جامانباي مەن امان­بايدىڭ جاسى كەلىپ تۇرعان ەدى. سونداي تاڭعاجايىپ تاڭنىڭ ءبى­رىندە بولىستىق باسقارۋشى سپان جاناقوۆ مەنىڭ اتام شە­گىردى وزىنە شاقىرىپ، بىلاي دەگەن: «ءبىز سەنىڭ جامانباي مەن امانبايىڭدى ورىستىڭ توم قالاسىنا وقۋعا جىبەرەيىك. سەن كەدەي بولعاندىقتان، ءبىز كومەك­تەسەيىك دەپ شەشتىك. وقۋ جىلىنىڭ اياعىنا دەيىن ءبىز 3 قوي، 2 ەشكى، جوعارى سورتتاعى ۇن، 25 رۋبل بەرەمىز. باسقالاي كومەكتەسە المايمىز. ەگەر بۇعان كەلىسپەسەڭ، ءبىز سەنىڭ ەكى ۇلىڭدى ءماج­بۇرلى تۇردە وقۋعا جىبەرەمىز». اتامنىڭ باسقا مۇمكىندىگى قالعان جوق، ول كەلىسىمىن بەرگەن. كوزىنەن جاسى سورعالاپ، ول ەكى ۇلىن 1901 جىلى توم قالاسىنا جىبەرەدى. 1906 جىلى وقۋ اياقتالعان سوڭ ەكەۋى دە قارقارالىعا قايتىپ كەلەدى».

وسىلايشا عايىپتان بۇيىر­عان باق اعايىندى ەكەۋدىڭ ءومىر جولىن وزگەرتتى، تۋعان ەلىنە جاق­سىلىق جاساپ، شاپاعات ءدانىن سەبۋگە ىنتالاندىردى. قارقارالى جەرىنە ورالعان اعايىندىلار مەديتسينا مەن ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىندا بەلسەندى قىزمەت ەتۋدى باستادى.

امانباي شەگىروۆ قارقارالى اۋرۋحاناسىن، سونىمەن قاتار ءبىر مەزەتتە قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىن دە باسقارعان، دەيدى دەرەكتەر. ن. ىبىراەۆتىڭ ەستەلىگىندە مىناداي جولدار بار: «1917-1922 جىلعا دەيىن قار­قارالى دەنساۋلىق ساقتاۋ باسشىلىعىن باسقاردى. ال 1922-27 جىلعا دەيىن قارقارالى قالالىق اۋرۋحاناسىن، ال 1927-1930 جىلعا دەيىن قارقارالى قالاسىنىڭ ءدارىحاناسىن باسقار­دى». ال 1930 جىلدان سوڭ امان­باي وتباسىنىڭ تاعدىرى باسقاشا قالىپتاسادى، نەگە ەكەنى بەلگىسىز، اتامەكەننەن قونىس اۋدارىپ، ال­ماتىعا كوشەدى. الماتىدا قا­لالىق اۋرۋحانادا دارىگەر بولىپ قىزمەتكە كىرىسكەن ول 1934 جىلعا دەيىن وسى قىزمەتتى اتقارىپتى. «1934 جىلدىڭ شىلدەسىنەن دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مەكتەپكە دەيىنگى جانە بالالار ءۇيى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىز­مەتىنە اۋىسادى»، دەپ جازادى 
ە.مۇس­تافين.

«ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى» دەگەن. بۇدان سوڭ جولداما بويىنشا امانباي شەگىروۆ قىزىلورداعا قىزمەت اۋىستىرادى. 1936 جىلدان 1942 جىلعا دەيىن بالالار ۇيىندە مەڭگەرۋشى بولىپ قىزمەت اتقارادى. وزىنە قارالعان جاننىڭ بارلىعىنىڭ اق العىسىن العان ابزال جاننىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى سەمەي جەرىندە وتەدى. ول 1942 جىلدىڭ قاراشاسىنان باستاپ جاڭاسەمەي مۇگەدەكتەر ءۇيىنىڭ باسقارۋشىسى بولىپ ورنالاسىپتى. عۇمىرىنىڭ سوڭعى دەمى تاۋسىلعانشا وسى قىز­مەتتى اتقارعان ەكەن. توم مە­دي­تسينالىق تەحنيكۋمىنىڭ تۇلەگى، قازاقتىڭ قايىرىمدى قولى، اق جۇرەكتى فەلدشەر امانباي شەگىروۆ 1947 جىلى 1 مامىردا قايتىس بولىپ، سەمەي شاھارىندا جەرلەنگەن.

جۇرەگى مەيىرىمگە تولى، ءار­بىر ەمدەلۋشىگە ارتىق ىقىلاس قويىپ ەمدەيتىن بىلگىر ماماننىڭ كاسىبي قىزمەتى جايلى بالاسىنداي بولىپ كەتكەن ءىنىسى 
ن.ىبى­راەۆ: «…كوپتەگەن اۋىر ناۋ­­­­قاستار جازىلىپ كەتەتىن، وعان ءتىپتى رەسپۋب­ليكادان تىس ءوڭىر­لەردەن دە ناۋقاستار كەلەتىن. دياگ­نوزدى ول اۋرۋدان سۇراپ ءبىل­مەيتىن، ناۋ­قاستىڭ تامىرىن ۇستاپ انىقتايتىن. سول بويىنشا رەتسەپت جازىپ بەرەتىن. امانباي اعاعا قارالعان ناۋقاستىڭ 99%-ى جازىلىپ كەتەتىن. ناۋقاستار رازى بولاتىن. 1906 جىلدان باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ول دەنساۋلىق سالاسىنداعى جاڭا­لىقتاردى ناسيحاتتادى. ول ناۋ­­­قاستاردى ەشقاشان كەيىنگە قالدىرمايتىن، قاقاعان ايازدا، تۇتەك بورانعا قاراماي، ناۋقاس­تارعا باراتىن. ەش ۋاقىتتا باس تارت­قان ەمەس»، دەپ تەبىرەنە ەسكە الادى. ءتىپتى، ناۋقاستاردى ءوز ۇيىندە قابىلداتۋ ءۇشىن سول كەز­دەگى سەمەي قالالىق پارتيالىق كە­ڭەس ورگانىنىڭ رۇقساتىن دا العان كورىنەدى.

 

عاسىر باسىنداعى قاربالاس

 قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ جەكە ارحيۆىنەن تابىلىپ، عالىم­نىڭ قىزى پروفەسسور دينا قايىم­قىزى ۇسىنعان تاريحي فو­تو­سۋرەتتەگى ەرەكشە بولمىستى 
ا. شە­گى­روۆتىڭ تۇلعاسى زەرتتەۋشى رەتىندە مەنى كوپ قىزىقتىردى. وسى اتالعان سۋرەتتىڭ سىرتقى بەتىن­دە عۇلاما عالىم ءوز قولىمەن «امانباي ؟ جامانباي شەگىروۆ» دەپ تولتىرعان ەكەن. ال الدىڭعى نەگىزگى بەتتە اراب گرافيكاسىمەن «جامانباي» دەپ جازعانى انىق بايقالادى. دەمەك، اعايىندى ەكەۋ­­دىڭ ناقتى قايسىسى بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە عالىمنىڭ كۇ­مانى بولعان سەكىلدى. سەمەي شارىندە تاسقا باسىلعان تاريحي سۋرەت 1911 جىلى تۇسىرىلگەن دەلىنسە، 1905 جىلى باستاۋ الاتىن الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ قاتارىندا تۇرعانى داۋسىز اڭ­دالادى. العاشىندا بۇل تولقۋعا الاش قايراتكەرلەرىمەن ءبىر ساپ­تاعى، كەيىن قارسى جاقتاعى كول­باي توگىسوۆ، نۇرعالي قۇلجا­نوۆتارمەن قاتار وتىرعان امان­باي شەگىروۆتىڭ بەكزات بولمىسى، ەرەكشە ستيلدەگى كيىمى، اسەم وتى­رىسى ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى ازاماتى بولعانىن كورسەتەتىندەي. ساقال-مۇرتىن ساندەپ باسىپ، ەۋروپالىق ۇلگىدەگى كيىم كيىسى­نەن ءومىر سۇرگەن قوعامىنىڭ ماڭ­دايالدى تۇلعاسى بولعانىن ءبىلۋ قيىن ەمەس.

1910 جىلى شىققان «سەميپا­لاتينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموس­تي» گازەتىنىڭ № 39 سانىنان­ 1911 جىلعى قارقارالى ۋەزى القا­بي­لەرىنىڭ تىزىمىندە امانباي شەگىر­ ۇلىنىڭ ەسىمى اتالادى. تاعى ءبىر تاريحي دەرەكتە قارقارالى ۋەز­دىك فەلدشەرلەر قوعامىنىڭ وتى­رىسى ءوتىپ، حاتتاماسى تول­تى­رىلعانى جازىلادى. 1917 جىل­دىڭ 10 ناۋرىزىندا وتكەن جيىندا امانباي شەگىر ۇلى دەلەگات بولىپ قاتىسىپ، كەيىن ۋەز­دىك فەلدشەرلىك قوعامنىڭ توراعاسى بولىپ سايلانعان. قوعام مۇشەلەرى اراسىندا مۇحامەديا وسپانوۆ، اكۋشەر شەگىروۆا (امان­بايدىڭ ايەلى – بالىشكەن)، قارقارالى ستانتسياسىنىڭ فەلد­شەرى ۆلاديمير زوتوۆ، تولەۋباي شونتين، اسەت سەمباەۆ، ت.ب. بول­عان دەلىنەدى.

ال بەلگىلى ولكەتانۋشى يۋري پوپوۆتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، 1917 جىلى قارقارالى ۋەزدىك قازاق كوميتەتى قۇرىلۋى جايلى تاريحي ماڭىزدى قۇجاتتاردا دا شەگىروۆتىڭ ەسىمى كەزدەسەدى. اتالعان ۋەزدىك كوميتەتتى قۇرۋ ءۇشىن سەمەيدەگى مۇعالىم نۇرعالي قۇل­جانوۆ جانە نيكولاي ۆا­سيلەۆيچ ۆايسەر ەكەۋى كوميس­سار رەتىندە قارقارالىعا ءجى­بەرى­لەدى. ولارعا بۇل جاۋاپتى­ شارۋا سەنىپ تاپسىرىلادى. 15­ ناۋ­رىز كۇنى قارقارالىعا جەت­­كەن كوميسسارلاردىڭ الدىن­دا جەرگىلىكتى حالىقتى ۋاقىتشا ۇكى­مەتكە سەنىم ارتۋعا شاقىرۋ مىندەتى تۇردى. نۇرعالي قۇل­جانوۆ امانبايدىڭ ۇيىنە، ۆاي­سەر يگناتي ءبابيننىڭ ۇيىنە كە­لىپ تۇسكەن. 1911 جىلى سەمەي شاھا­رىندا يىق تىرەسىپ سۋرەتكە تۇسكەن بۇل ەكەۋدىڭ جولى قارقارالىدا تاعى تۇيىسەدى.

1917 جىلعى 5 ناۋرىزدا­ سەمەيدە وبلىستىق اتقارۋ كومي­تەتىنىڭ قوعامدىق ۇيىمدار كو­ميتەتى قۇرىلسا، كەلەسى كۇنى، ياع­ني 6 ناۋرىزدان قارقارالىدا ۋەز­دىك قازاق كوميتەتىنىڭ جيىندا­رى ۇيىمداستىرىلىپ، وعان 23 بولىستان دەلەگاتتار قاتىسقان. كوميتەت مۇشەلەرىنەن قۇرىلعان كەڭەستىڭ توراعاسى جاقىپ اقپاەۆ بولسا، ورىنباسار باستىعى نار­مانبەت ورمانبەت ۇلى، كەڭەس حات­شىسى سمايىل بەكتەنوۆ، حاتشى كومەكشىسى احمەت بەكتىباەۆ سايلانادى. وسى كەڭەس پرەزيدۋمى مۇشەلەرىنىڭ قاتارىندا اقايدىڭ حاسەنى، نىعمەت نۇر­ماقوۆ، سماحان بوكەيحانوۆ سە­كىلدى بەلگىلى تۇلعالارمەن بىرگە ءبىز­دىڭ كەيىپكەرىمىز امانباي شە­گىروۆتىڭ دە ەسىم-سويى انىق جازىلعان.

«قارقارالى ۋەزدىك قازاق پرەزيديۋمى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتتاماسىن جاقىپ اقباەۆ تول­­تىرعان» دەيدى ولكەتانۋشى ە.مۇستافين. ونىڭ ويىنشا، شەگىروۆ پەن قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى، الاش وردا ۇلت­تىق ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى، زاڭ ما­گيسترى اقپايدىڭ جاقىبىمەن بايلانىسى جاقسى ارنادا ءور­بىگەنىن باسا ايتۋ كەرەك. ەكەۋى دە­ بەكمەتەۆتەر اۋلەتىنەن قىز الىپ وتىرعانىنا قاراساق، باجا رە­تىندە دە جاقسى ارالاسۋى ابدەن مۇمكىن.

سەمەي گۋبەرنياسىنا قاراستى قارقارالى ۋەزىندە ۋەزدىك اۋرۋحانا مەن امبۋلاتوريا جۇمىس ىستەپ تۇرعان. كەدەي بولىسىندا فەلدشەرلىك پۋنكت تۇراقتى ءتۇر­دە اشىلسا، 3 فەلدشەرلىك پۋنكت جىلجىمالى جۇيەدە قىزمەت اتقارعان. 1926 جىلعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، قىزىلەسپەدە اۋرۋحانا اشۋ جانە كەنت بولىسىندا تو­قىراۋ حالقى ءۇشىن 2 امبۋلاتوريا اشۋ جوسپارلانعان. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ شتاتى دا كوپ بولماعان: دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، قالالىق جانە رازەزدىك دارىگەرلەر، 2 لەك­پوم، 1 اكۋشەر، 1 مەيىربيكە، 2 اۋرۋدى كۇتۋشى، 1 اس ءپىسىرۋشى ايەل جانە 1 كۇزەتشى. بولىستىق جەرلەردە شەشەككە قارسى ەگۋشى رەتىندە تاعى 4 جانە 6 ادام جۇ­مىس ىستەگەن.

ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭگى­مەلەرگە قاراعاندا قارقا­رالىدا امانباي شەگىروۆ­تىڭ ەڭسەلى اعاش ءۇيى بولعان جانە ول اۋماقتاعى ال­عاشقى ءدارىحانانى دا وسى ۇيىنەن اشقان دەسەدى. وسىنداي ناقتى فاك­تىلەرگە قۇرىلعان دەرەكتەر مەن اۋىزشا مالىمەتتەردى سارالاي كەلە، 1917 جىلعى قارقارالىدا ادام ءتانى-جانىن ەمدەۋمەن قاتار، قوعامدى دا ساۋىقتىرۋ ىسىندە امانباي شەگىروۆ قاتىسپاعان وقيعا جوق ەكەنىن بايقايمىز.

 

…كوپتەگەن اۋىر ناۋ­­­­قاستار جازىلىپ كەتەتىن، وعان ءتىپتى رەسپۋب­ليكادان تىس ءوڭىر­لەردەن دە ناۋقاستار كەلەتىن. دياگ­نوزدى ول اۋرۋدان سۇراپ ءبىل­مەيتىن، ناۋ­قاستىڭ تامىرىن ۇستاپ انىقتايتىن. سول بويىنشا رەتسەپت جازىپ بەرەتىن. امانباي اعاعا قارالعان ناۋقاستىڭ 99%-ى جازىلىپ كەتەتىن. ناۋقاستار رازى بولاتىن. 1906 جىلدان باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ول دەنساۋلىق سالاسىنداعى جاڭا­لىقتاردى ناسيحاتتادى. 

ءاليحان ارتقان سەنىم

دارىگەرلىكتى جانى قالاپ ءسۇي­سىنە قىزمەت اتقارعان امانباي شەگىروۆ ۇلت زيالىلارىنىڭ با­سىن ءبىر جەرگە جيناپ، ساياسي كوز­قاراسى مەن ەرەكشە قابىلەتىنىڭ ار­قاسىندا كوشباسشىعا اينالعان ءاليحان بوكەيحان ەكەۋى تىعىز بايلانىستا بولعان. «قازاق دا­لاسىنداعى بۇكىل ءدىني-ساياسي قوز­عالىستىڭ باسشىسى» رەتىندە سي­پات­تالعان ءا.بوكەيحان 1906 جىلعى 8 قاڭتار كۇنى پاۆلوداردان سەمەيگە باراتىن جولدا ۇستالعان. 15 ساۋىرگە دەيىن ول پاۆلودار تۇرمەسىندە وتىردى. ول تۇرمەدە وتىرىپ مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇشەسى ا.م.كوليۋباكينگە حات جا­زادى. اتالعان حاتتىق تولىق ءماتىنى عالىم سۇلتان حان ءجۇسىپ قۇراستىرىپ شىعارعان ءاليحان بوكەيحان شىعارمالارىنىڭ 5-تومىنىڭ 46-بەتىندە تۇر.

قۇرمەتتى الەكساندر ميحايلوۆيچ!

چەرنوسوتەنشىلەردەن (قارا­­­­جۇزدەر) قۇتىلعانىڭىز ءۇشىن شىن جۇرەكتەن قۋانىشتىمىن. حات­تىڭ 14-بەتىندەگىسىن «ناشا جيزن» گازەتىنە شىعارۋىڭىزدى سۇرايمىن. باسقا دا سونداي گازەت­تەن ماعان قىرسىق كەزدەسكەنىن بايقايسىز.

مەن ك.د. مەملەكەتتىك دۋما­عا كانديدات رەتىندە سەزدىڭ ورنى­نا تۇرمەگە ءتۇستىم. مەنەن كنياز د.ي. شاح.-قا دۇعاي سالەم.

 

قولىڭىزدى قىستىم.

ءا. بوكەيحان.

حاتتىڭ سوڭعى جاعىندا الاش­­تىڭ ارىسى حاتتىڭ ءجىتى قا­دا­­عالانىپ وتىرعانىن ەسكەرتە كەلىپ، «ەگەر حات جازعىلارىڭىز كەلسە، وندا بىلاي جازىڭىزدار: پاۆلودار. مەديتسينالىق فەلد­شەر امانباي شەگىروۆكە، ءىشى­نە ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانعا. مەملەكەتتىك دۋمادا جولىققانشا» دەپ اياقتايدى. دەمەك، وسى حاتتى تۇرمەدەگى ءبو­كەي­­حانعا جەتكىزۋشى، ەكى ورتاداعى دەلدال امانباي شەگىروۆ ەكەنىنە انىق كوز جەتەدى. ىشكى قۇپيالار جازىلاتىن حاتتاردى سەنىپ تاپ­سىر­عانىنا قاراعاندا ءاليحان بوكەيحان مەديتسينالىق فەلد­شەر ا.شەگىروۆكە سەنگەن، كوپ ءۇمىت ارتقان.

تامىرىن تەرەڭگە جايعان الىپ بايتەرەكتەي ءاليحاننىڭ ليدەرگە اينالۋى كوپتەگەن قار­قارالىلىق جاستاردىڭ جانارىنا ءۇمىت وتىن جاقتى. ءا.ءبو­كەي­­حاندى اعا تۇتىپ، سوڭىنان ءالىم­حان ەرمەك ۇلى، مۇحامەديا وسپانوۆ، جاقاي بايىروۆ، نىع­مەت نۇرماقوۆ، مۇستافا شان­تين، اۋباكىر نۇرمانوۆ، يمام الىبەك ۇلى، ءابجان نوعاەۆ، قا­پال قايساقوۆ، ءماننان تۇرعان­باي ۇلى، راقىمباي ساپاقوۆ، يمانبەك تاراباەۆ سەكىلدى قا­لىڭ شوعىردىڭ بەل ورتاسىندا امان­باي شەگىروۆتىڭ بولۋى زاڭ­دىلىق ەدى.

 

تۋماسا دا تۋعانداي

امانباي شەگىروۆتىڭ العاشقى جارى بالىشكەن سارسەنبايقىزى – توم قالاسىنداعى مەديتسينالىق وقۋ ورنىن بىتىرگەن دارىگەر. قار­قارالى ۋەزدىك فەلدشەرلەر قو­عا­­مى قۇرىلعاندا قاتارداعى ءمۇ­شەسى بولىپ قابىلدانعان اكۋ­شەر­كا ايەل وسى كىسى. بالىشكەن شە­گىروۆانىڭ كاسىبي قىزمەتىن ادال اتقارا ءجۇرىپ، ءوز ەركىمەن جۇ­مىستان شىعىپ، مۇگەدەكتىك ال­عانى جايلى قارقارالىلىق ءول­كەنتانۋشى ە.ءمۇستافيننىڭ زەرت­تەۋلەرىندە جازىلعان. ول 1930 جىلدىڭ 5 تامىزىندا اكۋ­شەرلىك قىزمەت كورسەتىپ جۇرگەن شەگىروۆا 1931 جىلدىڭ 20 اق­پا­نىندا اۋىرىپ، قىزمەتتەن بوساعانى جانە 5 كۇننەن كەيىن مۇگەدەكتىك تاعايىندالعانى جايلى ارحيۆتىك ماتەريال ۇسىنادى.

امانباي شەگىروۆتىڭ ەكىنشى ايەلى ءدىلشات اتاقتى تاتار كوپەسى بەكمەتەۆتەر اۋلەتىنەن شىعادى. ونىڭ اكەسى عۇبايدوللا قاجى ءوز ءداۋىرىنىڭ سىيلى كىسىسى، قادىرلى ادا­مى بولىپتى. قارقارالىعا مەشىت سالعان قۇنانباي، كەيىننەن اباي تۇسەتىن كوك ءۇيدىڭ قوجايىنى حاليوللا وسى عۇبايدوللانىڭ نە­مەرە ءىنىسى ەدى. قارقارالىنىڭ بەت­كەۇستار ازاماتى دەپ بىلگەن ەل-جۇرت ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ونىڭ ۇيىنە جان-جاقتان كەلىپ جاتاتىن دەپ ەسكە الادى كوزىن كورگەندەر. ال ءدىلشات ورتا بويلى، ارىقتاۋ كەلگەن، ءۇي شارۋاسىنا مىعىم، تاماقتى وتە ءدامدى ازىرلەيتىن، كيىم تىگىپ، توقيتىن ەڭ­بەكسۇيگىش ادام بولىپتى. 1977 جىلى 27 مامىردا الماتىدا قايتىس بولىپ، كەڭسايعا جەرلەنگەن ەكەن.

جۇرتتىڭ بالاسىن ءوز بالاسىن­داي قاراسا دا، تاعدىر امانبايعا پەرزەنت ءسۇيۋدى جازباپتى. امان­باي شەگىروۆتىڭ بالاسى ەسەپتى ءىنىسى نۇرپەيىس ىبىراەۆ الماتى اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىندا ءبىلىم العان. وقۋ اياقتالعاندا ونى مايدانعا الىپ كەتتى. 5 جىل ول بايلانىسشى بولىپ قىزمەت ەتىپ، كوپتەگەن اسكەري ناگرادالاردى يەلەنگەن. 1998 جىلى تۇرىك­مەن­ستاندا قايتىس بولدى.

ال نۇرجامال بوي جەتكەن سوڭ ءتاشىم بۇحارباي ۇلى مول­دا­باەۆ دەگەن كىسىگە تۇرمىسقا شى­عادى. ءبىراز ۋاقىت بويىندا تاشكەنت قالاسىندا تۇرعان دەي­دى. نۇرجامالدىڭ 1925 جىلى تۋ­عان تاعى ءبىر قىزىن امانباي اسىراپ الىپ، وعان «يسكرايدا» دە­گەن ەسىم بەرەدى. «شەگىروۆا يس­كرايدا امانبايقىزى» دەپ جاز­عىزادى. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن جاقسى باعاعا بىتىرگەن يسكرايدا 1965 جىلدان باستاپ الماتى وب­لىس­تىق سوتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە قىزمەت اتقارعان، 1970 جىلدان 1985 جىلعا دەيىن الماتى وب­لىسى قاسكەلەڭ اۋدانىنىڭ حا­لىق سوتىنىڭ توراعاسىنا دەيىن كوتە­رىلگەن ەكەن. 1985 جىلى قايتىس بولعان.

امانبايدىڭ ەكى اعاسى مەن جالعىز قارىنداسى تۋرالى دەرەكتەر بارشىلىق. جامانباي مەن امانباي ەكەۋى توم قالاسىنا وقۋ­عا بارعانىمەن، تەگى بىردەي ەكى بالانى قابىلدامايتىنىن ءبىلىپ، اعاسى اكەسىنىڭ اعاسىنىڭ ەسى­مىنە وراي «مانانباەۆ» دەپ اتالادى. 1877 جىلى تۋعان جا­مان­باي مانانباەۆ توم ور­مان­ تەحنيكۋمىن ءبىتىرىپ، ورمان شارۋاشىلىعى تەحنولوگى مامان­دىعىن الىپ شىعادى دا، كەنتتە ورمان تەحنولوگى بولىپ ەڭبەك جولىن باستاعان. بوقتى ورمان القابىنىڭ قو­رىق­شىسى رەتىندە 1909 جىلدان قىزمەتىن جال­عاس­تىرعان ول 1912 جىلى يمپەراتور ءىى ني­كولايدىڭ ستانيسلاۆ لەن­تاسىنداعى «ىنتا-جىگەرى ءۇشىن» كۇمىس توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالىپتى. اشتىق جىلدارى اۋىل­دان كەتۋگە ءماجبۇر بولعان جامانبايدىڭ وتباسى الىستاعى حاباروۆسكىدەن ءبىر-اق شىعادى. 1941 جىلى سوندا قايتىس بولادى.

ءۇش ۇلدىڭ قارىنداسى ءۇرىم­بالا قۇتپانباي دەگەن ازاماتقا تۇرمىسقا شىعىپ، ودان راقىم، نۇرلان دەگەن ەكى ۇل كورىپتى. وسى نۇرلاننان 1929 جىلى تۋاتىن انەل ەسىمدى اپا قازىر استانادا تۇرادى. جاسى توقساندا.

حح عاسىردىڭ العاشقى شي­رە­گىندەگى الاششىل ازاماتتار كاسىبىنە ادال بەرىلگەندىگىنە قا­راماستان، قوعامدىق جۇمىس­تارمەن دە قاۋىرت ءارى قاربالاستا اينالىسۋىنا تۋرا كەلدى. ۋاقىت قىسىلتاياڭ شاقتا وسىنداي ءدىل­گىرلىكتى تالاپ ەتتى. اق حالاتتى اب­زال جان امانباي شەگىروۆ ءومى­رىنىڭ قىزۋلى شاعى وسى كەزەڭ بە دەپ تۇجىرىمداۋعا كەلەتىندەي. سەبەبى الاشتىڭ ارىستارى ءالي­حان بوكەيحان، اقپايدىڭ جا­قىبى، سماحان تورەمەن بىرگە تىزە قوسىپ، يىق تەڭەستىرىپ، قاتار قي­مىلداپ، قىسقا ۋاقىت شەگىندەگى ۇلت تاعدىرى جولىندا قىزمەت ءسىڭىر­گەننەن ارتىق باقىت بولار ما، ءسىرا.

 

زاڭعار كارىمحان،

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 20

رۋحانيات • كەشە

ءحالىڭ قالاي، قوستاناي؟

ايماقتار • كەشە

«يوكەريتتەن» جەڭىلدى

حوككەي • كەشە

ونلاين-وقىرمان

تەحنولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار