ۆيكتور استافەۆ
ءبارىمىز قول سوقتىق. ءبارىمىز دە جازۋشى ءۇشىن شىندىق ايتۋدىڭ اۋىرلىعىن ۇقتىق. شىم-شىمداپ جۇرەگى سىزداعان ۆيكتور پەتروۆيچتىڭ ەزۋىندەگى سيگارەتتى ۆلاديمير ليچۋتين ج ۇلىپ الىپ كۇلساۋىتقا تاستادى.
– بىزگە ءتىرى ۆيكتور پەتروۆيچ كەرەك, – دەدى ليچۋتين. ونىڭ كوزى دە جاساۋراپ تۇر ەدى.
ۆيكتور استافەۆ وعان العىس تولى جانارىن توقتاتىپ بارىپ:
– راحمەت, ۆولوديا, – دەدى.
– سىزگە راحمەت, ۆيكتور پەتروۆيچ.
سول كەشتە ءبىز – جوعارى ادەبي كۋرستا وقيتىن كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان جاس جازۋشىلار, ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جاتاقحاناسى دوبروليۋبوۆا, 9/11 ءۇيىنىڭ 7-قاباتىندا سول كەزدەسۋدى شاراپپەن جالعاستىردىق. تاعى دا ۆيكتور پەتروۆيچتى سويلەتتىك, ءوزىمىز تىڭدادىق. ءبىز وكوپتان ەندى شىققان سولداتتارعا ۇقسادىق; ەركىن وتىرىپ شاراپ ىشتىك, تەمەكى تارتتىق, ورىسشا بوقتىققا كوشتىك. بۇل اشىق كەزدەسۋگە جەتى قابات جاتاقحانادا تۇراتىن ءۇش ءجۇز ستۋدەنت تە قاتىستى. ءبىز ىشكەن شاراپ پەن سۋدىڭ بوتەلكەلەرىن جاتاقحانا جينايتىن كەمپىرلەر ءۇش كۇن جينادى.
سول كەزدەسۋدە ۆيكتور پەتروۆيچ ءبىز سياقتى جاس جازۋشىلارعا ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى كەڭ, تەرەڭ, بيىك, اقىسىز تولىق لەكتسيا وقىپ بەرىپ ەدى. ەكى كوزى جاساۋراپ, كوڭىلى ءوسىپ, رۋحى تۋلاپ, قانى قىزىپ, ارا-اراسىندا گەنەرالداردى سىباپ وتىرىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۋرالى ءبىز ەستىپ كورمەگەن شىندىقتاردى الدىمىزعا جايىپ سالعان.
– مەنىڭ ءسوزىمدى جازباڭدار, جاس گەنيلەر, جازباڭدار. ميلارىڭدا ساقتاڭدار, جۇرەكتەرىڭە توعىتىڭدار. مەن ايتقاندى ايتۋ ءالى ەرتە... – دەپ ۆيكتور پەتروۆيچ جاتاقحانامەن قوشتاسىپ ەسىك الدىنا شىعا بەردى. بۇكىل جاتاقحاناداعى ستۋدەنتتەر دە دالاعا قوسا شىقتى.
– پوساشوك!!. پوساشوك! – دەگەن داۋىستار ەستىلىپ قالىپ جاتتى. قايتادان جابىلىپ اراق ءىشىلدى. ماعان سول تاۋسىلمايتىن اراقتاردىڭ قايدان كەلىپ جاتقانى ءالى جۇمباق. كوپ جينالسا كول دەگەن ءسوز اراققا تۋرا كەلەدى. رۋستاۆەلي كوشەسىندەگى ميليتسيونەرلەر جاتاقحاناعا قاراي قوزعالدى. ءىشىپ العان ءۇش ءجۇز ادەبي گەني مەن قاتارداعى جاۋىنگەر, ۇلى جازۋشى ۆيكتور استافەۆ ميليتسيونەرلەرگە قاراي جىلجي كوشتى. رۋستاۆەلي كوشەسىندەگى تاكسيدىڭ ايالداماسىندا سەرگەي دەگەن تاكسيست پەن ۆلاديمير ليچۋتين ەكەۋمىز ۆيكتور پەتروۆيچتى توسىپ تۇر ەدىك. قادىرلى قوناعىمىزدى «موسكۆا» قوناقۇيىنە اپارىپ سالۋ, اراقتى شامالاپ ىشەتىن ۆلاديمير ەكەۋمىزگە تاپسىرىلعان بولاتىن.
ۆيكتور پەتروۆيچ بارلىعىنا ارناپ ەستى, اقىلدى, ويلى سوزدەرىن ايتتى.
– جاسا, ۆيكتور, جەڭىس, جاسا!.. – دەپ ستۋدەنتتەر ايعايلادى. ۆيكتور استافەۆ مىنگەن تاكسي ماشيناسىن ستۋدەنتتەر تىك كوتەردى.
رۋستاۆەلي كوشەسىندە ءدال مۇنداي شىعارىپ سالۋ كەشى بۇرىن-سوڭدى بولماعان بولسا كەرەك. ەندى بولۋى دا ەكىتالاي.
زامان وزگە, سالت وزگە, ادام وزگە, نيەت وزگە.
بۇگىنگى بيلىك تۋرالى ەشنارسە جازبايمىن. جازعىم دا كەلمەيدى. وزدەرىن ءتىپتى كورگىم دە كەلمەيدى. ولاردىڭ دا ءبىزدى كورگىسى كەلىپ ءولىپ-وشكەنى شامالى؟! ايتاتىندارى لوزۋنگ. ايتاتىندارى سوعىس. قارۋ-جاراق ساتۋ. پايدا تابۋ. مەن ءبارىن دە ۇعام. تەك الەمنىڭ ەل بيلەۋشىلەرىن ۇقپايتىن بولدىم. ولار دا ءبىزدى ۇقپايتىن بولار, – دەپ ويلايمىن.
* * *
ماريا سەمەنوۆنانىڭ ەم شوپتەردەن قايناتقان, وعان بال قوسقان ءدامدى شايىن ءىشىپ, ۇزاق جولدان جان شاقىرعانداي بولدىم.
– ماريا, روللان دوسىمنىڭ كەلۋ قۇرمەتى بار ەدى عوي؟.. ونى قايدا تىعىپ وتىرسىڭ؟..
– روللانعا رۇقسات, ساعان بولماس. ەكەۋمىزدى قان قىسىمىمىز قيناپ ءجۇر. رەنجىمە, روللان.
– ماريا سەمەنوۆنا, مەنى دە سول قينايدى. اۋرە بولماڭىز. راقمەت.
– اراقتى ايامايسىڭ, بۇل قۇرعىر دەنساۋلىققا زيان عوي.
– روللان, وندا ءجۇر, مەن ساعان سەلومىزدى كورسەتەيىن. قىدىرتايىن. ءبىراز ادامدارمەن تانىستىرايىن, – دەدى ۆيكتور پەتروۆيچ.
ءبىز سەلونى ەركىن, اسىقپاي ارالادىق. ءار جەردە توقتاپ, دەم الدىق. جاقسى ادامدارمەن تانىستىم. ارا ۇستايتىن ميحەەۆيچ دەگەن قالجىڭباس شالمەن دە ءسوز قاعىستىردىق.
تاڭ ەندى عانا كوتەرىلگەنگە ۇقسايدى. تەرەزەدەن جۇمساق كۇن نۇرى سەزىلەدى. ساعاتىما قاراسام, تاڭعى بەس جارىم ەكەن. ورنىمنان تۇرىپ دالاعا شىقسام, اۋلا ورتاسىنداعى بورەنەدە ۆيكتور پەتروۆيچ وتىر. مەنى كورىپ قۋانىپ قالدى.
– قايىرلى تاڭ, روللان. وۆسيانكا تاڭى!..
– قايىرلى تاڭ, ۆيكتور پەتروۆيچ! اۋا كەرەمەت ەكەن!.. از ۇيىقتاسام دا سەرگىپ, تىڭايىپ قالىپپىن.
– دۇرىس ايتاسىڭ, بۇل جەردىڭ اۋاسى بالداي. مەن ىلعي وسى كەزدە تۇرىپ, اقىرىن كوشە كەزىپ جۇرەمىن. قارتايعان سوڭ, ۇيقى قاشادى. از با, كوپ پە جازۋ جازدىق. كۇرەستىك. تىرەستىك. شابىستىق. اتىستىق. ويعا قالدىق. سەرگەلدەڭگە ءتۇستىك. كورمەگەن قۇقايىمىز جوق, – دەپ بارىپ بوگەلدى. – سونىڭ بارىنەن نە تاپتىق؟.. بىلمەيمىن؟!. كەيدە تۇك ءتۇسىنبەيمىن. ون سەگىز جاسىمدا, وعى جوق, شتىگى جوق جامان ۆينتوۆكانى وكوپ ىشىندە قۇشاقتاپ جاتقاندا دا تۇك تۇسىنبەيتىنمىن. نەمىس سەنى ولتىرەمىن دەپ بوراتىپ وق اتىپ جاتىر. ال سەن اتا المايسىڭ. ويتكەنى وعىڭ جوق. بىراق ناركومنىڭ ءجۇز گرامم اراعى بار. ال قازىرگى بيلىك بىزگە زەينەتاقى تولەيدى. از با, كوپ پە بىلمەيسىڭ. ولمەستىڭ ارعى-بەرگى جاعىندا كۇن كورەمىز. بۇگىنگى بيلىك تۋرالى ەشنارسە جازبايمىن. جازعىم دا كەلمەيدى. وزدەرىن ءتىپتى كورگىم دە كەلمەيدى. ولاردىڭ دا ءبىزدى كورگىسى كەلىپ ءولىپ-وشكەنى شامالى؟! ايتاتىندارى لوزۋنگ. ايتاتىندارى سوعىس. قارۋ-جاراق ساتۋ. پايدا تابۋ. مەن ءبارىن دە ۇعام. تەك الەمنىڭ ەل بيلەۋشىلەرىن ۇقپايتىن بولدىم. ولار دا ءبىزدى ۇقپايتىن بولار, – دەپ ويلايمىن. وسى ءبىز وتىرعان وۆسيانكادان دا دۇنيە تىنىسىن تانىپ-ءبىلۋ قيىن ەمەس, بىراق ەل بيلەۋشىلەردىڭ پيعىلىن تانىپ-بىلگىم دە كەلمەيدى, – دەپ ۆيكتور پەتروۆيچ ءسوزىن توقتاتتى.
نەنى بولسا دا جۇرەگىنەن وتكىزەتىن قارت جازۋشى شىن قينالىپ وتىر ەدى. ورنىنان تۇرىپ ۇيگە ەنىپ كەتتى. مەن قويا الماي ءجۇرگەن تەمەكىمدى تارتتىم. جۇرەگىمدى شىم-شىمداعان شەر باسىپ بارا جاتقان.
ۆيكتور پەتروۆيچ ۇيدەن الىپ شىققان ەسكى پورتفەلدى بورەنەنىڭ قاسىنا قيسايتا قويدى.
– روللان, ەندى ءبىراز ۋاقىتتا ماريا سەمەنوۆنا تۇرادى. وعان دەيىن, ەكەۋمىز مىنا مەدوۆۋحانى كورەيىك. ەندى قايتىپ كەزدەسە الامىز با, جوق پا؟.. ونى قۇداي بىلەدى؟!. سەنىڭ ماعان ارنايى كەلىپ ءحالىمدى سۇراعانىڭا مىڭ دا ءبىر راحمەت. بۇل كورگەندى ەلدىڭ كورگەندى ازاماتى عانا جاسايتىن ۇلگى. ورىس سەن جاساعاندى جاساي المايدى. ايعايلاتپاي, اقىرىن كەلىپ, اقىرىن كەتكەنگە نە جەتسىن؟!. تۇك جەتپەيدى. ەرتەدە موسكۆانىڭ ءتۇبىندەگى مالەەۆكا ساناتوريىندە اكەڭمەن تانىستىرعانسىڭ. وتە اقىلدى ادام ەدى. ول دا ناعىز سولدات-دەسانت بولعان. اكەڭنىڭ ءبىر اڭگىمەسى ويىمنان كەتپەيدى. سول تۋرالى جازعىم كەلدى, جازا المادىم. نەگە ەكەنىن ءالى دە بىلمەيمىن. كەنيگسبەرگتى نەمىستەر بەرمەي جانتالاسقان كەز. ءبىزدىڭ زەڭبىرەكتەر قالانى جەرمەن-جەكسەن قىلادى. كەڭەس دەسانتشىلارى دا جەرگە كىرىپ كەتە جازداپ شالا-جانسار جاتىپ قالعان. شوپەنگاۋەردىڭ تاس ءمۇسىنىنىڭ ءدال تۇبىندە جارالى سەنىڭ اكەڭ دە جاتادى. قالادان تۇك قالماي قيراعاندا, شوپەنگاۋەردىڭ تاس مۇسىنىنە ەش زاقىم كەلمەپتى. كەنيگسبەرگتى سوعىس بىتكەن سوڭ عانا ازەر الدىق قوي. بەرليندى الدىق. ال كەنيگسبەرگتى الا المادىق. كەنيگسبەرگ ورىستىڭ ەمەس, نەمىستىڭ جەرى عوي. گيتلەر سالدىرعان جول قانداي ەدى! ءالى تۇر! نەمىس ساپاسى دەگەن سول! ال ورىس ءالى جول سالۋدى بىلمەيدى. مەن وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن كەنيگسبەرگ-كالينينگرادتا بولعاندا شوپەنگاۋەردىڭ ءمۇسىنىنىڭ ءالى كۇنگە تۇرعانىن كوردىم. ومىردە ادام ايتسا نانعىسىز ۋاقيعالارعا تاپ بولىپ جاتاسىڭ. كەل, مىنا مەدوۆۋحادان تاعى ءبىر تارتىپ جىبەرەيىك.
– اشقارىنعا ىشكەن قالاي بولادى ەكەن؟..
– وتە جاقسى بولادى. بۇل بالدان جاسالعان تازا اراق, ىشەك-قارنىڭدى تازالايدى دا شىعادى. قىسىلما, تارتىپ تاستا!..
سەلونىڭ سيىرلارى ورىسكە شىققانشا ءبىز ءۇش ريۋمكا مەدوۆۋحانى ءىشىپ, پورتفەلدى ۆيكتور پەتروۆيچ ۇيگە كىرگىزىپ تە ۇلگەرگەن.
ءون بويىمىزدا قىزۋ قان جۇگىرىپ قويا بەردى دەيسىڭ. ويدى وي قۋالادى. تىلەكتى ءتىلەك الماستىردى.
– شايعا كەلىڭدەر, – دەپ داۋىستارى ماريا سەمەنوۆنا.
ۆيكتور پەتروۆيچ ورنىنان جايلاپ تۇردى. ەكى قولىن كوتەرىپ تەرەڭ دەم الدى. بورەنەگە قايتا وتىردى.
– مەنى ەندىگى كۇنى قينايتىن ەكى جايت بار. مەن جەتىمدىكتى كوپ كورگەن اداممىن. وقۋ-بىلىمگە دە كەش كەلدىم. سونان دا بار كۇشىمدى وقۋعا, ءبىلىم الۋعا جۇمسادىم. تايمادىم, تايسالمادىم. قورعانبادىم. ءبىلىم – قول جەتكىسىز قارۋ ەكەن. قالعانى – ەڭبەك. قاعاز بەن قالام. ءبىرىنشى جايت, كەڭەس كەزىندەگىدەي حالىقتار اراسىنداعى دوستىققا كولەڭكە تۇسىرمەي ءوربىتۋ, ءوسىرۋ. ول ءۇشىن قويان-قولتىق ارالاسۋىمىز كەرەك. مەنىڭ ويىم ەجەلدەن ارالاس, سىرلاس, تىلەۋلەس ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنەن جەرىمەۋىن تىلەۋ. بيلىك باسىنداعىلار نە ويلايتىنى قارا حالىققا بەلگىسىز, تىپتەن تۇسىنىكسىز. بيلىك قارا حالىققا ويلارىن دا ايتپايدى, قارا حالىقتىڭ الدىندا ەسەپ تە بەرمەيدى. بيلىك ءوز قوتىرىن, قارا حالىق ءوز قوتىرىن قاسيدى. مەن حالىقتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن بارشا كوڭىلدەرىمەن, جاندارىمەن, جۇرەكتەرىمەن جاقىن بولۋىن تىلەيمىن. بىزدەر ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ءبىر وكوپتا قان كەشكەنىمىزدى ەش ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. تەمەكىڭنىڭ ءبىر تالىن بەرشى. قان قارايىپ بارادى... – دەدى ۆيكتور پەتروۆيچ.
– ماريا سەمەنوۆنا ۇرسىپ جۇرمەسىن.
– ايەلگە قارتايىپ بولعان كۇيەۋىنە ۇرىسقاننان باسقا نە قالدى؟.. اكەل ءبىرەۋىن.
مەن سيگارەت ۇسىندىم.
– تەمەكىڭنىڭ سىرتىن التىن جالاتقانمەن جەڭىل ەكەن. بىزگە اششىسى كەرەك قوي, – دەپ تەمەكى تۇتاتىپ ءۇنسىز قالدى. – سەنىڭ «دۇنيە تاس تالقان بولعان كۇن» اتتى اڭگىمەڭدى وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ۇلى اكتەر, مەنىڭ دوسىم ميحايل ۋليانوۆ ەكى كۇن كەڭەس راديوسىنا وقىدى. ميحايل ۇلكەن شەبەر ەدى عوي, نەسىن ايتاسىڭ! ادامگەرشىلىگى دە بيىك بولاتىن. ومىردە ءبىر-اق رەت تۋاتىن تۇلعا عوي. سەنىڭ سول, اسا شىنشىل ۇلكەن اڭگىمەڭنىڭ ءبىر جەرىنە كەلىسپەدىم. ۇكىمەت يادرولىق سىناقتاردى توقتاتپاسا, مەن ولگەن سوڭ, مەنىڭ دەنەمدى ورتەپ تۋعان جەرىمە – يادرولىق سىناقتار وتكەن جەرگە ك ۇلىمدى شاشۋىن جاقىندارىمنان سۇرايمىن دەپسىڭ. اڭگىمەڭ كەرەمەت! ءسوز جوق. كۇل تۋرالى وبراز دا شىمىر, شىنشىل بەرىلگەن. مەن قارتايعانىمدى شىن سەزە باستادىم... – دەپ بوگەلدى دە تاعى تەمەكى سۇراپ تارتتى. – سەن مىنا ورىس شالى اقىل ايتتى دەپ سوكپە دە, رەنجىمە دە. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن سەنىڭ «ك ۇلىمدى شاشىڭدار» دەگەن وبرازىڭا مەنىڭ قارسىلىعىم بولماعان. ميحايل اڭگىمەڭدى وقىعاندا مەن ونى «جۇتىپ» قويدىم ەمەس پە! ال بۇگىن, دەنەمدى قايران قارا جەر تارتىپ تۇرعاندا باسقا ويعا اۋىستىم. بىلتىردان بەرى كۇندە بيبليا وقيتىندى شىعارعام, سونىڭ دا اسەرى بار ما, بىلمەدىم... ءبىر سوزبەن ايتقاندا, توپىراقتان جاراتىلعان ادام توپىراققا ورالۋى كەرەك. سەنىڭ اتاڭ دا, اكەڭ دە قارا جەرگە جامباستارى ءتيدى عوي... جاندارى جانناتتا بولسىن!.. سەن ەندى دۇنيە كەزگەندى قوي, لوندوندى دا, ماسكەۋدى دە, الماتى مەن استانانى دا تاستا دا, تۋعان سەمەيىڭە, اتا-باباڭنىڭ جەرىنە قايت. سەمەيىڭدە ءومىر ءسۇر, كىتاپ جاز, وي ويلا, ەندى قانشا دۇرىس وي ويلاي الامىز, ا؟.. ءبىر قۇداي بىلەدى. الجاسپاي, اداسپاي تۇرعانىڭدا تۋعان جەرىڭنەن تۇعىرىڭدى تاپ. تۋعان جەرىڭە جامباسىڭ ءتيسىن. بۇل مەنىڭ اعالىق اقىلىم. سەنى جاقسى كورگەننەن ايتقانىم. ايىپ ەتپە...
– سوڭعى كەزدە, ءسىز ايتقان ويعا مەن دە جىعىلعانمىن, ۆيكتور پەتروۆيچ.
– وندا قويدىق. ءجۇر, ماريا سەمەنوۆنا توسىپ وتىر.
– پەتروۆيچ... – ماريا سەمەنوۆنانىڭ داۋىسى تاعى ەستىلدى.
– قازىر, قازىر بارامىز. تۇرا تۇرسايشى... – دەپ ۆيكتور پەتروۆيچ اشۋ شاقىرا باستادى.
– روللاندى جولدان قالدىراسىڭ...
ۆيكتور پەتروۆيچ ۇندەگەن جوق. بورەنەگە قايتا وتىردى. قايتا تەمەكى سۇراپ تارتتى.
ول كىسىگە مەنىمەن قوشتاسۋ قيىن بولىپ تۇرعانىن سەزدىم. ءوزىم دە قوبالجىپ وتىر ەدىم. سوڭعى كەزدەرى اۋرۋحاناعا ءجيى جاتىپ قالىپ جۇرگەن ۆيكتور پەتروۆيچتىڭ دەنساۋلىعى ءالسىز تارتقانى سىر بەرىپ تۇرعان. ونى ءوزى بىلگەنىمەن سەزدىرمەۋگە بارىن سالۋدا. تەكتى تۇلعا عوي. ىرىلىگىنە تارتىپ تۇر.
– مەن ادەبيەتتە دە سولدات بولدىم. ادال ۇرىستىم. جانىمدى ايامادىم. ۇلكەن ادەبي ايقاستاردان دا باس تارتقام جوق. بىراق جۇرەك تۇكپىرىمدە قورعانشاقتىق بولعانىنا وكىنەمىن. كوپ دۇنيە جازىلماي قالدى. ونى جازۋ ءۇشىن بار داۋىسپەن شىندىق ايتۋ كەرەك ەدى. ونى ايتا المادىق. ايتۋعا بولمادى. ۇكىمەت ايتقىزبادى. قاتىن ايتقىزبادى. بالا-شاعا ايتقىزبادى... ءوزىم دە ايتا المادىم. ءوزىم دە!.. – دەپ ۆيكتور پەتروۆيچ تىزەسىن ۇرعىلادى. – سونان دا ءبىزدىڭ شىعارمالارىمىز ءبىر اياققا ازداپ اقساڭداپ باسادى. ءبىر كوزى شالا كورەدى. ۋاقىت ءوتىپ كەتتى. ەندى ونى تۇزەي المايمىز. بىلتىردان بەرى ءبىر كوزى سوقىرلاۋ, ءبىر اياعى اقساقتاۋ شىعارمالارىمدى ويلاسام بولدى ۇيقىمنان شوشىپ ويانامىن. اسىلىپ ولگىم كەلەدى. سولداتتىق پارىزىمدى, جازۋشىلىق پارىزىمدى, ەڭ باستىسى ادامدىق پارىزىمدى ادال اتقارا المادىم-اۋ؟ – دەپ كوپ قايعىرامىن. جاندى جەگەن وكىنىش وسى. ءوزىمىزدى دە الدادىق, ءومىرىمىزدى دە الدادىق, ەڭ باستىسى حالىقتان ۇيات بولدى-اۋ دەپ ويلايمىن! وتاننان دا! سوعىستا بوستاندىق ءۇشىن قارۋمەن قارسى شاپتىق. ال ەركىن ومىردە قالاممەن قارسى شىعا المادىق. وسى ويلار عوي مەنىڭ تۇبىمە جەتەتىن. مەن باۋىرجان مومىش ۇلىن ەرەكشە ارداقتاعان كەڭەس سولداتىمىن. جازعان كىتاپتارىن دا وقىدىم. ءىشى تولعان شىندىق. سۇيسىنەسىڭ. باۋىرجان ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى سولدات تۋرالى رومان جازامىن دەدى. مەن كۇتتىم. بىراق ءىشىم, ول كىسىنىڭ سولدات تۋرالى رومان جازاتىنىنا سەنبەدى. گۆاردي پولكوۆنيك باۋىرجان مومىش ۇلى ناعىز پولكوۆودەتس بولاتىن.
ال سولدات تۋرالى سولدات قانا جازا الادى. پولكوۆودەتس جازۋشىعا, سولداتتىڭ باعىنباعانىن ۇعۋ مومىش ۇلىنا قيىن بولدى-اۋ, – دەپ ويلايمىن. جەڭىلمەگەن ادامنىڭ جەڭىلۋى تراگەديا بولادى.
ۆيكتور پەتروۆيچ قاسىرەتتى ويلارىمەن ورنىنان تۇرىپ, ءۇنسىز ۇيگە قاراي اياعىن اقساڭداي باسىپ بارا جاتتى. مەن سوڭىنان ءۇنسىز ەرە بەردىم.
ەكى قارت ادام وۆسيانكا سەلوسىنىڭ قاق ورتاسىندا تۇرىپ, ماعان قولدارىن بۇلعادى. ورىستىڭ باتىر ۇلىن, ۇلى جازۋشىسىن قايتىپ ءتىرى كورە المايتىنىمدى سەزىپ مەنىڭ كوزىمە جاس تىرەلىپ تۇرىپ قالىپ ەدى.
و, قايران ۆيكتور پەتروۆيچ!..
مىڭ جازۋشىسى بار قازاقستاندا, ون مىڭ جازۋشىسى بار رەسەيدە ءدال وسى تۇندە قانشا جازۋشى پارىز بەن بورىش تۋرالى, وتان تۋرالى, تاۋەلسىزدىك تۋرالى, حالىق تۋرالى, ءتىل تۋرالى, جەر تۋرالى تەبىرەنە ويعا بەرىلىپ وتىر ەكەن؟.. ولاردان دا ۇيقى قاشتى ما؟ كىم ءبىلسىن؟!. ونداي ستاتيستيكا جوق, بولماق تا ەمەس. ادام جۇرەگىندەگى بۇلقىنىس سىرىن, ادام باسىنداعى وي تولعانىسىن كىم تاني السىن, ەشكىم دە تاني المايدى.
* * *
ءتۇنى بويى ۇيىقتاي المادىم. ءتۇنى بويى ۇيىقتامايتىن الماتىعا ون ءتورتىنشى قاباتتان زەر سالا قاراپ تۇرمىن. دۇنيە دە وزگەرگەن, ءومىر دە وزگەرگەن, ءتالىم-تاربيە دە بوتەن قيىرعا بەت العان, ءتۇسىنىكسىز زامان كەلىپ, بۇگىنگى قازاقتىڭ جان-جۇرەگىن تالقانداپ جاتقان.
شىڭعىس ايتماتوۆ پەن ۆيكتور استافەۆتىڭ جاندارىن جەگەن كوك اسپاننان جەتەتىن سۇراقتار ولاردى ۇزاق تۇندەردە ۇيىقتاتپاي ەس-اقىلدارىن دا, بەرەكەلەرىن دە الىپ, مازالارىن كەتىرىپ بولدى عوي...
جازۋشىلىق پارىزدى, ادامدىق پارىزدى ادال ورىنداي الدىق پا؟ – دەگەن ارنالى, اساۋ ويلارعا تەبىرەنە جاۋاپ ىزدەگەن قوس جازۋشىنى مەن ءجيى ەسىمە الامىن. ءوز ومىرلەرى قىل ۇشىندا تۇرعان ساتتە دە, حالقىنىڭ, وتانىنىڭ الدىندا ادالدىق تانىتا الدىق پا؟ – دەپ كۇڭىرەنگەن ۇلكەن اعالارىمدى ويلاسام كوزىمە جاس كەلەدى.
مىڭ جازۋشىسى بار قازاقستاندا, ون مىڭ جازۋشىسى بار رەسەيدە, ءدال وسى تۇندە قانشا جازۋشى پارىز بەن بورىش تۋرالى, وتان تۋرالى, تاۋەلسىزدىك تۋرالى, حالىق تۋرالى, ءتىل تۋرالى, جەر تۋرالى تەبىرەنە ويعا بەرىلىپ وتىر ەكەن؟.. ولاردان دا ۇيقى قاشتى ما؟ كىم ءبىلسىن؟!. ونداي ستاتيستيكا جوق, بولماق تا ەمەس. ادام جۇرەگىندەگى بۇلقىنىس سىرىن, ادام باسىنداعى وي تولعانىسىن كىم تاني السىن, ەشكىم دە تاني المايدى.
تاڭ ەندى عانا اتىپ كەلە جاتىر ەدى. رەسەيدى ىعىرتقان قاتتى سۋىق, قالىڭ قار, ىزعارلى بوران, قازاق دالاسىنا ءبۇگىن جەتتى. الماتىدا تۇڭعىش اياز بوي كوتەرگەن.
دانا شىڭعىس ايتماتوۆ اعامىزدىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا بارماي قالۋ يتتىك قوي. مەن كيىنە باستادىم.
تەلەفونىم بەزىلدەپ قويا بەردى...
– اعا, ءسىز بە؟ – دەپ سۇرادى كەشەگى جۇمساق داۋىس. – ءبىز ءسىزدى ايتماتوۆتىڭ...
– كەلەمىن, باۋىرىم, كەلەمىن...
– كوپ راحمەت, اعا... ءوزىم كۇتىپ الامىن...
ال دەشتى-قىپشاق دالاسىنىڭ توسىنە ارۋاقتار ەندى عانا كوتەرىلىپ كەلە جاتىر ەدى.
«ءبىز تالايدى, سۇمدىقتاردى كورگەنبىز,
قاھارماندار ءونىپ-وسكەن جەردەنبىز.
ولگەن سوڭ دا ورالامىز ارۋاق بوپ,
سوعىسامىز شىعىپ كەلىپ كوردەن ءبىز».
مادياردىڭ ۇلى اقىنى, ۇلتىنىڭ باقىتى ءۇشىن جانىن بەرگەن, ورىستىڭ ءسىبىرىندە مولاسىز قالعان شاندور پەتەفيدىڭ بۇل ءبىر اۋىز ولەڭى, بۇگىن نامىستارى قالعىپ, رۋحتارى تۇنشىققان حالقىمىزعا پارىز بەن بورىشتىڭ, وتانعا دەگەن ماحابباتتىڭ, ەلگە دەگەن ادالدىقتىڭ اسىل قاسيەتىن تانىتار دەگەن ارمان-ويعا بەرىلە ءتۇسىپ كەتكەن –
روللان سەيسەنباەۆ
