العاش نەسيە العاندا ەرجان باربولوۆتىڭ قوبالجىعانى دا راس. ءتۇبى قالاي بولار ەكەن, وسى ىسىمنەن بىردەڭە شىعارا الامىن با دەپ ويى ونعا ءبولىنىپ ءجۇردى. تالپىنباي تاعى بولمايدى. ەل ىشىندە وتىرعان سوڭ مال باعۋدان باسقا قانداي كاسىپ بار. ال مال باسىن كوبەيتۋ ءۇشىن نەسيە الۋ كەرەك. قابىرعاسىمەن كەڭەسىپ بارىپ, «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورىنان 900 مىڭ تەڭگە نەسيە العان. بىرەر باس مال ساتىپ الدى. ءىسى وڭىنان وڭعارىلىپ, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قارىزىنان قۇتىلدى. ىلە 2 ميلليون 600 مىڭ تەڭگە نەسيەنى تاعى دا الدى. سول قارجىعا بەس باس جىلقى ساتىپ الدى. ءتورت ت ۇلىكتىڭ ىشىندە جىلقىدان ءتيىمدىسى جوق. قىسى-جازى دالادا. تابيعاتى تامىلجىعان بۇل ولكەدە باۋىرى بەرەكەگە بوگىپ جاتقان ورمان-توعاي كوپ. اعاش باۋىرىندا ءجۇز سان ءشوپ وسەدى. سۋ كوزدەرى دە بارشىلىق. ءتىپتى قوزىكوش جەردەگى ويپاڭدارعا شالعىنىڭ ءتىسى دە تيمەيدى. مۇنداي جەرلەر قىسقى تەبىنگە ءتىپتى تاماشا.
بۇل جولى ەپتەپ قاراجاتتىڭ باسى قۇرالىپ قالعان. سول ارقىلى قاتىرىپ تۇرىپ قورا سالىپ الدى. نەسيە الىپ نەسىبەسىن مولايتىپ وتىرعان ساۋلە اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەرجان باربولوۆتىڭ قوراسىن ءبىز دە كوردىك. اۋىل قوتانىندا الىستان مەنمۇندالاپ تۇرعان قورا جەڭدى بىلەكتەي اعاشتان قيىلىپ سالىنعان ەكەن. توبەسىن سۋ وتپەيتىندەي ەتىپ قاڭىلتىرمەن قۇرساۋلاپتى. ءىشى ساڭعىراپ تۇر. وتتىقتارى دا ۇسىنىقتى قولدىڭ تابىن اڭعارتاتىنداي.
– ەندى ءىرى قارا الماقشىمىن, – دەيدى مالساق جىگىت. – جىلقىنىڭ ءتيىمدى ەكەنى راس, وزىندىك قۇنى ارزانعا تۇسەدى. بىراق سوعىم ۋاقىتىندا عانا سۇرانىس بولادى. ال قارا مالدى كەز كەلگەن ماۋسىمدا ساتا الاسىڭ. مەن العاش نەسيە العان كەزدە قارا مالدىڭ ەتى ارزان بولدى. ىشتەي توپشىلاپ ساناپ كوردىم دە, جىلقىعا كوڭىلىم قۇلاعانى. قازىر ەكەۋىنىڭ دە باعاسى قارايلاس.
قىسى-جازى بەينەتىن بەلدەن كەشىپ جۇرگەن مالساق قاۋىم ءالى دە ەڭبەگىن جاندىرا الماي وتىر ەكەن. ماسەلەن, اۋىل تۇرعىندارى قارا مالدىڭ ەتىن الىپ-ساتارعا ەت كۇيىندە كيلوسىن 1300 تەڭگەدەن ساتادى. ال قالا بازارلارىندا سەمىز ەتتىڭ باعاسى 1800 تەڭگەدەن جوعارى. سوندا ءار كيلودان 500 تەڭگەدەن ۇتىلىپ تۇر.
– بازارعا دا بارىپ كورگەنبىز, – دەيدى ەرجان, – ماشاقاتى كوپ. ەڭ ءبىرىنشى, باياعىداي مالدى ەسىكتىڭ الدىندا جايراتىپ تاستاي المايسىڭ. مال سوياتىن ارنايى ورىنعا اپارۋىڭ كەرەك. تاسيتىن كولىگىڭ بولۋى شارت. الدەنەشە انىقتاما قاعاز جينايسىڭ. قۋىرداقتىڭ كوكەسىن بازار شەتىنە ىلىككەندە كورەسىڭ. ابدەن اككىلەنىپ العان الىپساتارلار اۋىلدان كەلگەن ءبىز سياقتىلاردى بازار ماڭىنا جولاتپايدى. ءوزارا كەلىسىپ الىپ, اكەلگەن ەتىڭدى سۋ تەگىنگە العىسى كەلەدى. ال جازدىڭ كۇنى ەت كوپكە شىدامايدى, سوسىن امالسىزدان مال باققان قاۋىمنىڭ قوڭىن تەسپەي سورىپ وتىرعان ساۋداگەردىڭ ايتقانى بولادى.
اۋىلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋ ءۇشىن وسى ءبىر جۇمىستى جولعا قويۋ كەرەكتىگى تالايدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. مۇنىڭ ەكى جاعى بار, بىرىنشىدەن, باسىن بايگەگە تىگىپ نەسيە الىپ, تىربانىپ تىرشىلىك ەتىپ جاتقان مالساق قاۋىم ەڭبەگىنىڭ زەينەتىن كورسە, ەكىنشى جاعىنان ولار قازىرگى باعادان ارزانعا ساتسا, تۇتىنۋشىعا دا قولايلى ەمەس پە؟
ەندىگى ءبىر ماسەلە, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قولىنداعى مال باسىن اسىلداندىرۋ. راس, بۇل جۇمىس ءىشىنارا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
– جەرگىلىكتى تۇقىم ازىپ كەتتى, – دەيدى مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان ەرجان. – بىلتىر الابوتاداعى اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىنا ادەيى بارىپ, ءبىلىپ ەدىم, تولدەرىن كۇزدىڭ كۇنى عانا ساتادى ەكەن. ءوزىمنىڭ بىرەر باس جەرگىلىكتى تۇقىمدى سيىرىم بار. «ەسىل» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى ارقىلى ەپتەپ اسىلداندىرىپ جاتىرمىز. مىناداي ءبىر جايدى ايتا كەتەيىن, ەكى باس بۋدانداستىرىلعان تايىنشالارىمدى ساتامىن دەپ جارناما بەرگەنمىن. مال الۋشىلار بورداقىدا تۇرعان مالدى كوردى. كوڭىلدەرى بىردەن بۋدان تايىنشالارعا ءتۇستى. ال جەرگىلىكتى تۇقىمدى مالعا كوز قىرىن دا سالعان جوق. ويتكەنى قوڭىنىڭ ايىرماشىلىعى مەنمۇندالاپ تۇرعان.
شىنىندا دا, ەندىگى ارادا مال تۇقىمىن تەگىس اسىلداندىرماي, كوسەگەمىز كوگەرمەيتىنى بەلگىلى بولىپ تۇر. عىلىمي قيسىن بويىنشا قارا مالدىڭ تىرىدەي سالماعى 18 ايدىڭ ىشىندە 4 تسەنتنەرگە جەتۋى كەرەك. جەرگىلىكتى تۇقىمنىڭ مالى بۇل مەجەگە جەتە المايدى. دەمەك, مال ارتىق جەم-ءشوپ جەپ, ماسىل بولىپ, پايدانىڭ ورنىنا شىعىن اكەلەدى. ويتكەنى جەكەمەنشىكتىڭ مال ازىعى بەلگىلى. كوبىنە ءشوپ پەن سابان عانا. تابىلسا, جەم. بۇدان شىعاتىن ءبىر جول, بىرنەشە اۋىلداردى قامتىعان مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن اشۋ. بورداقىلاۋ الاڭدارى جەكەمەنشىكتىڭ ءتولىن تولىمدى باعامەن ساتىپ السا, ەكى جاققا بىردەي پايدا. ولاردىڭ قۇراما جەم, ءارتۇرلى قوسپالار مەن دارۋمەندەرگە قولدارى جەتەدى. ەكىنشى سويىلداي ماسەلە, جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەردىڭ جوقتىعى. جەر جوق ەمەس, بار.
– ساۋلە اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى قۇيقالى جەردى ءبىز ۇيقىلى-وياۋ جۇرگەن كەزىمىزدە الدەكىمدەر الىپ العان. قازىر نە ەگىن ەكپەيدى, نە مال ۇستامايدى. ال بىزگە جەردى اۋىلدان الىس, كوكسەڭگىر جايلاۋىنان بەرىپ وتىر. مالدى جۇزدەپ باقساق ءبىر ءسارى, بارىپ-كەلۋدىڭ ءوزى كۇش قوي, – دەيدى ەرجان.
نەسيەنى بەس جىلعا العان ەكەن, قازىر جەتى جىلعا بەرە باستاپتى. مال باسىن ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتۋگە وتە قولايلى ءارى العاشقى جىلدارى كانيكۋل بەرىلەدى. وتە ءتيىمدى. تەك وسى جاڭالىقتى ەل ءىشى ءبىلۋى كەرەك.
– تاياۋدا اۋدان ورتالىعىندا ىنتالى ادامداردى جيناپ, نەسيەنىڭ قىر-سىرىن ۇعىندىرعالى جاتىرمىز, – دەيدى اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باسشىسى سامات بەكماعامبەتوۆ. – بۇرىن اۋىل ادامدارى نەسيە الۋ ءۇشىن كەپىلدىك تابا الماي قينالاتىن. قازىر «اتامەكەن» پالاتاسى نەسيەنىڭ 50 پايىزىنا كەپىلدىك بەرىپ وتىر. كوپ كومەك ەمەس پە؟
شىنىندا دا, ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە باعىتتالعان جاناشىرلىق از ەمەس-اۋ.
اقمولا وبلىسى,
ءبىرجان سال اۋدانى
