سايلاۋ كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا ساي ءوتتى
بىرلەسكەن وتىرىستىڭ كۇن ءتارتىبى بويىنشا ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين العاشقى ءسوزدى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى قايرات ماميگە بەردى.
ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 53-بابى 6) تارماقشاسىنا سايكەس پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ جىل سايىنعى جولداۋى ءداستۇرلى تۇردە جاريالانىپ كەلەدى. ق.ءمامي اتاپ وتكەندەي, كونستيتۋتسيا – ەگەمەندىگىمىزدى پاش ەتەتىن, ازاماتتىعىمىزدى ايقىندايتىن ماڭىزدى قۇجات جانە تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن ەلدىگىمىزدىڭ التىن قازىعى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇدان بۇرىنعى جولداۋدى جاريالاعاننان بەرگى كەزەڭ ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگى مەن كونستيتۋتسيالىق بىرەگەيلىگى ءۇشىن تاريحي تاڭبالى وقيعالارمەن ەرەكشەلەنگەن.
– ساليقالى حالقىمىزدىڭ سابىرىمەن, بيلىكتىڭ سايلانۋ سالتىمەن قازاقستاندا جوعارى بيلىكتىڭ بايسالدى اۋىسۋى جۇزەگە استى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ 2019 جىلعى 19 ناۋرىزدا ءوز ەركىمەن وتستاۆكاعا شىعۋىن جاريالاپ, مەملەكەت باسشىسى رەتىندەگى وكىلەتتىگىن توقتاتتى. كونستيتۋتسيا نورمالارىنا سايكەس رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ وكىلەتتىگى پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسىنا ءوتتى. 9 ماۋسىمدا وتكەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىندا قازاقستان پرەزيدەنتى بولىپ قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ سايلاندى. مەملەكەت باسشىسى وكىلەتتىگىنىڭ كوشۋى جانە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا قاتاڭ سايكەستىكتە ءوتتى. وسىلايشا, سوناۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ باسىندا ەلباسى مالىمدەگەندەي, اتا زاڭدى ادال ساقتاۋ باعىتىنىڭ ساباقتاستىعى جانە سوعان سايكەس قوعام مەن مەملەكەتتىڭ بۇلجىماستىعى راستالدى. بيلىكتىڭ كوشۋى قالىپتى جاعدايدا ءوتتى, – دەدى ق.ءمامي.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋداعى اسا ماڭىزدى قادامدار رەتىندە كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق ءمارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانى, تۇركىستان وبلىسىنىڭ قۇرىلۋىن جانە تۇركى الەمىنىڭ مادەني-رۋحاني ورتالىعى رەتىندە تۇركىستان قالاسىن دامىتۋ جونىندەگى باس جوسپاردىڭ ءتۇزىلۋىن اتاپ ءوتتى.
ق.ءمامي ودان ءارى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق مارتەبەسى مەن بەدەلىن كوتەرۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالارعا دا توقتالىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ەسەپتى كەزەڭدەگى اتقارعان جۇمىستارىن, رەسمي تۇسىنىكتەرىن جان-جاقتى باياندادى.
– ماسەلەن, كەڭەستىڭ ۇستانىمى بويىنشا زاڭنامادا بىرقاتار ۇعىمنىڭ مازمۇنى ايقىندالدى. ەندى مەملەكەتتىڭ مۇقتاجى ءۇشىن م ۇلىكتەن كۇشتەپ ايىرۋ كەزىندە ونىڭ قۇنىن وتەۋ بۇرىنعىداي كاداسترلىق نەمەسە شارتتىق ەمەس, نارىقتىق باعاسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولدى. اتقارۋشىلىق ءىس ءجۇرگىزۋدە كۇشتەپ اكەلۋدى قولدانۋ ءتارتىبى رەتتەلدى. سونداي-اق ونى جۇزەگە اسىرۋ پروتسەسىندە مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلەتتىكتەرىنىڭ ارا-جىگى اجىراتىلدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, اكىمشىلىك-راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكستىڭ جوباسى ازىرلەندى, – دەدى قايرات ءمامي.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ۇسىنىمدارىنىڭ بىرقاتارى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىن قامتىعان. ولار ايەلدەردىڭ جانە بالالاردىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ, ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە جانە مەنشىك قۇقىعىنا قول سۇعىلماۋشىلىق كەپىلدىكتەرىن نىعايتۋ, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ بارلىق تۇرلەرىندە ماجبۇرلەۋ شارالارىن قولدانۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋ, قىلمىستىق پروتسەستە جەكەشە ايىپتاۋ ىستەرى بويىنشا جابىرلەنۋشىلەردىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋگە قاتىستى بولعان.
كەڭەس توراعاسى ءسوزىنىڭ سوڭىندا كەلەسى جىلى رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانعانىنا 25 جىل تولاتىنىن جانە بۇل داتانى كەڭ كولەمدە, تەرەڭ ماعىناسىندا اتاپ ءوتۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
پالاتا دەپۋتاتتارى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس جولداۋىن قابىلدادى.
بيۋدجەت ناقتىلىقتى تالاپ ەتەدى
بىرلەسكەن وتىرىستان ۇكىمەت پەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2018 جىلعى بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەبى بويىنشا العاشقى ءسوز پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆقا بەرىلدى. ونىڭ بايانداۋىنشا, 2018 جىلى بيۋدجەتتىك ساياسات مەملەكەتتىك قارجىنىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتۋعا جانە ەكونوميكانىڭ ودان ءارى وسۋىنە نەگىزدەلگەن. سول سەبەپتى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىن قولداۋ, جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋ بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىنىڭ باسىم باعىتتارى بولعان.
– جىل قورىتىندىسىمەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋى 4,1 پايىزدى قۇرادى. بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى 8,8 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ونىڭ ىشىندە سالىقتار 5,7 ترلن تەڭگەدەن استى. 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا سالىقتاردىڭ جالپى كىرىستەر كولەمىندەگى ۇلەسى 15 پايىزعا ءوسىپ, 65 پايىز بولدى. ىشكى جالپى ونىمدەگى مۇنايعا قاتىستى ەمەس كىرىستەردىڭ ۇلەسى 8 پايىزدى قۇرادى, – دەدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. اتالعان وزگەرىستەرگە يندۋستريالاندىرۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنى, ورتا جانە شاعىن بيزنەس, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى مەن ينفراقۇرىلىمدى جانە الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ وڭ قورىتىندىلارى ىقپال ەتكەن.
قارجى ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, ەسەپتى كەزەڭدە بيۋدجەتتىڭ الەۋمەتتىك باعىتى كۇشەيە تۇسكەن. بۇل سالاعا بۇكىل شىعىستاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى, ياعني 4,3 ترلن تەڭگە بولىنگەن. سونداي-اق الەۋمەتتىك كومەككە جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا 2,6 ترلن تەڭگە باعىتتالعان. ال انا مەن بالانى الەۋمەتتىك قولداۋعا 2018 جىلى 146 ملرد تەڭگە جۇمسالىپ, ونىڭ ناتيجەسىندە 849 مىڭعا جۋىق ادام جاردەماقى العان.
مەملەكەتتى دامىتۋ ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن سالالاردىڭ ءبىرى – ءبىلىم سالاسى – 474 ملرد تەڭگە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى – 1 ترلن 71 ملرد تەڭگە, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى – 257 ملرد تەڭگە جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى 419 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجىلاندىرىلعان. وسى سالالارعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ كولەمىن جىكتەپ, ولاردىڭ تيىمدىلىگىن جىپكە تىزگەندەي قىلىپ بايانداعان ءا.سمايىلوۆ دەپۋتاتتاردىڭ جانە ەسەپ كوميتەتىنىڭ بارلىق ۇسىنىسىن ورىنداۋ ءۇشىن ۇكىمەتتە ارنايى جول كارتاسىن دايىنداپ بەكىتىپ, ىسكە اسىرۋ باستالعانىن اتاپ ءوتتى.
ودان ءارى ءسوز العان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ ءجونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆا 2018 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى ۇكىمەتتىڭ پارلامەنت پەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ بىلتىرعى ۇسىنىستارىن ەسكەرۋمەن بيۋدجەت پروتسەسىندە جۇرگىزگەن اۋقىمدى وزگەرىستەرىنىڭ اياسىندا وتكەنىن ايتتى.
– بىلتىرعى قاراستىرۋ قورىتىندىسى بويىنشا ەسەپ كوميتەتىنىڭ ۇكىمەت پەن مەملەكەتتىك ورگاندارعا بەرگەن ۇسىنىستارىنىڭ 72 پايىزى ىسكە اسىرىلعان جانە ورىندالۋ ساتىسىندا, بۇل بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى بويىنشا جاعدايدى جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. بيۋدجەتكە 2 ەسە از تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى, بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمسىز پايدالانۋ 4 ەسەگە دەرلىك تومەندەدى, وڭ ديناميكا نىعايدى, – دەدى ن.گودۋنوۆا.
ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى سونداي-اق قارجىلىق زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جاۋاپتى ادامداردى جازالاۋ ماسەلەسىن دە كوتەردى.
– جالپى, ساپاسىز بيۋدجەتتىك شەشىمدەر 2018 جىلى 138 ملرد تەڭگە ءتيىمسىز شىعىستارعا اكەلىپ سوقتىردى. ال بۇل رەتتە كىم جاۋاپقا تارتىلدى؟ كوبىنە بۇل شەشىمدەردى قابىلدامايتىن قاتارداعى ورىنداۋشىلار جازالانادى. ەسەپ كوميتەتىنىڭ ماتەريالدارىنا سۇيەنسەك, 2018 جىلى تارتىپتىك جاۋاپقا 224 قىزمەتكەر تارتىلعان, ونىڭ تەك 9 پايىزى باسشىلار, – دەدى ن.گودۋنوۆا.
توراعانىڭ پايىمداۋىنشا, قارجىلىق زاڭ بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن لاۋازىمدى ادامداردى مىندەتتى تۇردە جاۋاپقا تارتۋدى قاراستىرۋ بولىگىندە قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ وتە ماڭىزدى. وسى ورايدا زاڭ بۇزۋشىلىق سوماسىنا بايلانىستى, سونداي-اق بيۋدجەت قاراجاتى مەن مەملەكەت اكتيۆتەرىن ءتيىمسىز جوسپارلاعانى جانە ءتيىمسىز پايدالانعانى ءۇشىن وسى جاۋاپتىلىقتىڭ ارا-جىگىن بەلگىلەۋ قاجەت.
ودان ءارى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەگە بايلانىستى سەناتتىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى داۋرەن ادىلبەكوۆ پەن ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى سەرگەي سيمونوۆ قوسىمشا بايانداما جاسادى. سونىمەن قاتار پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرنەشە دەپۋتاتى تالقىلاۋلارعا قاتىسىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە بايلانىستى بىرقاتار وزەكتى ماسەلە كوتەرە كەلە, ۇكىمەتتىڭ 2018 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەبىن قابىلدادى.
وتىرىس سوڭىندا پرەمەر-مينيستر ا.مامين دەپۋتاتتارعا بىرلەسكەن ءتيىمدى جۇمىسى, ۇكىمەتتىڭ 2018 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەبىن تىڭداۋ بويىنشا اشىق ءارى سىندارلى ۇسىنىستارى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى.
– دەپۋتاتتار كوتەرگەن بارلىق ساۋالدار, ەسكەرتۋلەر مەن ۇسىنىستار بويىنشا ناقتى جۇمىستار ۇيىمداستىرىلادى. قاجەتتى شارالار شۇعىل قابىلدانادى. الداعى ۋاقىتتا دا ۇكىمەت پارلامەنت دەپۋتاتتارىمەن بىرلەسە جۇمىس جۇرگىزەتىنىنە سەنىمدىمىن, – دەدى ا.مامين.
