ەكونوميكا • 20 ماۋسىم، 2019

«قازگەودەزيا» كدۇي تسيفرلىق جوباسىن ىسكە اسىرادى

139 رەتكورسەتىلدى

XXI عاسىر شىندىعىندا تسيفرلىق جۇيەگە كوشىرۋ اۋقىمدى مىندەت بولىپ تابىلادى. ول ءومىردىڭ بارلىق سالالارىن قامتۋى قاجەت: مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى كورسەتۋدەن باستاپ بولاشاق ەكونوميكانىڭ جاڭا سالالارىن قۇرۋعا دەيىن. ساياسي ورلەۋدى قوسقاندا ەلدىڭ دامۋى، تسيفرلىق جەلىگە كوشىرۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. ول مەملەكەت پەن قوعامنىڭ اراسىنداعى قاتىناستار ماڭىزىن ساپالى وزگەرتەدى. سوندىقتان ەلباسى بەكىتكەن «تسيفرلىق قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ورىندالۋى قاجەت. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ

ەل ۇكىمەتى بەكىتكەن «تسيفرلى قازاق­­ستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن (بۇدان ءارى – باعدارلاما) جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وسى باعدارلاما بويىنشا شارالار جوسپارىنا 52 تارماقپەن «كەڭىستىكتىك دەرەكتەردىڭ ۇلتتىق ينف­راقۇرىلىمى» (بۇدان ءارى – كدۇي) جوباسى قوسىلعان، كەڭىستىكتىك دەرەكتەر تۋرالى اقپاراتتى بىرىكتىرۋ جانە قۇرى­لىمداۋعا بىرىڭعاي تاسىلدەمەنى قالىپ­تاستىرۋ قاراستىرىلعان. 
باعدارلامانىڭ قويىلعان ماقسات­تارىن جانە ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن نىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كەڭىستىكتىك مالىمەتتەر تۋرالى تسيفرلى اقپارات ماڭىزدى ستراتەگيالىق رەسۋرس بولۋى ءتيىس. قازاقستاندا ءارتۇرلى سالا­لاردىڭ قىزمەتى ناتيجەسىندە الىنعان كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردىڭ ۇلكەن كولە­مى جيناقتالعان، بىراق ۇلكەن كولەم مەن بىرىڭعاي تاسىلدەمەنىڭ جوق­تىعى كورسەتىلگەن مالىمەتتەردى قالىپ­تاس­تىرۋعا اقپارات الماسۋ جانە باسقارۋ كەزىندە كەدەرگىلەر تۋعىزادى.
جوبانى ىسكە اسىرۋ ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارى مەن قاتارداعى پاي­دا­لانۋشىلاردىڭ جاپپاي پايدالانۋى ءۇشىن اقپاراتتى جيناقتاۋدىڭ بىرىكپەگەن نىساندارىنان كىرىكتىرىلگەن نىساندارعا كوشۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەڭىستىكتىك اقپا­راتتى جيناقتاۋدىڭ بىرىكتىرىلگەن نىساندارىنا كوشۋ تۇتىنۋشىلاردىڭ ولارعا «ءبىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتەدى. 
جوعارىدا اتالعان اقپارات مەملە­كەتتىڭ، ازاماتتاردىڭ جانە زاڭدى تۇلعا­لاردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ، جوسپارلاۋ، جوبالاۋ جانە باسقا دا شەشىمدەردى قابىلداۋ كەزىندە ونى ودان ءارى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن اقپاراتتى ساقتاۋ مەن پايدالانۋدىڭ نەگىزىندە جاڭا ءتاسىلى بولىپ تابىلادى. كەڭىستىكتىك دەرەكتەردى كىرىكتىرۋدەن باسقا، كدۇي جوباسىندا ىسكە اسىرىلاتىن اقپاراتتىق كوممۋ­نيكاتسيالاردىڭ ارقاسىندا كەڭىستىكتىك دەرەكتەردى الۋدىڭ دالدىگىن بىرنەشە سانتيمەترگە دەيىن ارتتىرۋ جانە ولارعا قول جەتكىزۋدى وڭايلاتۋ جونىندەگى نەگىزگى ماقساتتارعا قول جەتكىزىلەدى.
كدۇي جوباسىن ىسكە اسىرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭى ەلىمىزدىڭ اۋماعىن مەملەكەتتىك گەودەزيالىق قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ بولادى. بۇل كەزەڭ­دە زاماناۋي سپۋتنيكتىك تەحنو­لوگيالار­دى پايدالانۋ ارقىلى سالالىق تسيفرلى گەوكەڭىستىكتىك دەرەكتەردى كىرىك­تىرۋ كەزىندە بىرتەكتى دالدىككە قول جەتكىزۋ جوسپارلانعان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك گەودەزيالىق قامتاماسىز ەتى­لۋىن جاڭعىرتۋ، مەملەكەتتىك سپۋتنيك­تىك گەودەزيالىق جەلىسىنىڭ (بۇدان ءارى – مسگج) بازاسىندا گەوتسەنترلىك كوورديناتتار جۇيەسىن قۇرۋدى، جاڭا جانە قۇرىلعان كەڭىستىكتىك دەرەكتەردىڭ بايلانىسى ءۇشىن كوورديناتتار جۇيەسىندە مسگج قاتىستى قولدانىستاعى مەملە­كەتتىك گەودەزيالىق جەلى مەكەن كوورديناتتارىن ەسەپتەۋدى قامتيدى. گەودە­زيالىق، نيۆەليرلىك جانە گراۆيمە­تريالىق جەلىلەردىڭ جيىنتىعى فيزي­­كالىق ىسكە اسىرۋ جانە كوورديناتتار مەن بيىكتىكتەردىڭ بىرىڭعاي مەملە­كەتتىك جۇيەسىن تاسىمالداۋشى بولادى.
كوورديناتتاردىڭ جاڭا گەوتسەن­ترلىك جۇيەسىنە كوشۋ قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ بارلىق اۋماعىن اشىق كەڭىستىكتىك دەرەكتەرمەن قامتاما­سىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ەلىمىزدى گەو­دە­­زيالىق جانە كارتوگرافيالىق قام­تاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق جۇيەسىن جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگىن نەگىزدەيدى.
كدۇي جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە قۇرىلاتىن اشىق كەڭىستىكتىك دەرەكتەر بازالىق بولادى جانە سالالىق كەڭىستىكتىك دەرەكتەردى قۇرۋ ءۇشىن نەگىز بولادى. كدۇي ءۇشىن بازالىق كەڭىس­تىكتىك دەرەكتەردىڭ نەگىزگى كوزدەرى تسيفر­لى اەروعارىشتىق ءتۇسىرىلىم دەرەك­تەرى نەگى­زىندە جاڭارتىلعان تسيفرلى توپو­گرافيالىق كارتالار مەن جوسپارلار بولىپ تابىلادى.
كدۇي جوباسى شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلاتىن اقپاراتتىق جۇيەلەر گەوكەڭىستىكتىك دەرەكتەرگە سانتيمەترلىك دالدىكپەن جىلدام جانە جاھاندىق قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىگىن بەرەدى، بۇل ناقتى ەگىنشىلىك، كاداستردىڭ بار­لىق تۇرلەرى، قۇرىلىس، عيماراتتار دينامي­كاسىنىڭ مونيتورينگى جانە ت.ب. سولار سياقتى ەكونوميكا سالالارىنىڭ ءتيىمدى دامۋىنا تۇرتكى بولادى.
ايتا كەتەرلىك جايت، بۇگىنگى كۇنى كدۇي جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق العىشارتتار بار. مىسالى، 101 «توپوگرافيالىق-گەودەزيالىق ءجا­نە كارتوگرافيالىق ونىمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونى ساقتاۋ» ىشكى باعدارلاماسىنىڭ 259 «جەر رەسۋرستارى تۋرالى اقپاراتقا قولجەتىم­دىلىكتى ارتتىرۋ» مەملەكەتتىك باع­دارلا­ماسى شەڭبەرىندە جەر رەسۋرس­­تارىن باسقارۋ كوميتەتى­ن­ىڭ باعىنىش­تى كاسىپورىندارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىنىڭ 50%-نا 1:25 000 ماسشتابتاعى تسيفرلىق توپو­گرافيالىق كارتالار تۇرىندە كەڭىس­تىكتىك دەرەكتەردى جاسادى، ال ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنا سايكەس 2022 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدە 70% اۋماقتى زاماناۋي كەڭىستىكتىك دەرەكتەرمەن قامتۋ قاراستىرىلۋدا. 
«كەڭىستىكتىك دەرەكتەردىڭ ۇلت­تىق ينفراقۇرىلىمى» جوباسىن ىلگە­رىلەتۋدەگى ءبىرىنشى قادام «قازگەودەزيا» رمقك (بۇدان ءارى – كاسىپورىن) تاراپىنان جاسالدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى، ۇلتتىق ەكونوميكا مينيس­ترلىگى، قورعانىس مينيسترلىگى، تسيفر­لىق دامۋ، قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى، «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇك» اق جانە «زەردە» ۇاح» اق تاراپىنان ءوزارا تۇسىنىستىك پەن قولداۋ ارقاسىندا بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ۇيىمدارمەن كەلىسىلگەن كدۇي جوباسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق پاراعى تۇرىندە ارالىق قورىتىندى الىندى. جوبالاۋ-سمەتالىق جۇمىس­تارىنىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى كاسىپورىن كدۇي جوباسىن ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتىندە وڭ بەكىتىلۋىنە سەنىممەن قارايدى.
كاسىپورىن باسشىلىعى كدۇي جو­باسىنىڭ وراسان زور ەكەنىن جانە قازاقستان اۋماعىندا جۇمىستاردىڭ قام­تىلۋى مەن مازمۇنى بويىنشا سايكەس كەلەتىن وسىنداي جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلماعاندىعىن تۇسىنە وتىرىپ، 1:25 000 ماسشتابتاعى قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋماقتارى بولىگىنىڭ جانە 1:2 000 ماسشتابتاعى قوستاناي، رۋد­نىي، ليساكوۆ، جىتىقارا جانە ارقالىق قالالارىنىڭ اشىق كارتاسىن قۇرۋعا جانە جەكە جەرگىلىكتى سپۋتنيكتىك گەودەزيالىق جەلىسىن قۇ­رۋعا باعىتتالعان ەكى پيلوتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋدى باستادى. جەرگىلىكتى سپۋتنيكتىك گەودەزيالىق جەلىنىڭ دەرەك­تەرى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سپۋتنيكتىك گەودەزيالىق جەلىسىنىڭ كوورديناتتارىن تەڭەستىرۋ كەزىندە پايدالانىلعانىن، سونداي-اق وسى جەلى مەملەكەتتىك تاپسىرما شەڭ­بەرىندە اەروعارىشتىق ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىن ورىنداۋ كەزىندە پايدا­لانىلعانىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. 
كدۇي جوباسى بويىنشا جۇمىس­تاردان باسقا، كاسىپورىن ەكونوميكا سالالارىن كارتوگرافيالىق-گەودەزيالىق دەرەكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكا وبلىستارىنىڭ، قالالارى مەن ەلدى مەكەندەرىنىڭ اشىق كارتاسىن جاساۋ جونىندە جۇمىس­تار جۇرگىزۋدە. اشىق كارتالاردىڭ ءبىرىن­شى تۇتىنۋشىسى «جىلجىمايتىن ءمۇ­لىكتىڭ بىرىڭعاي مەملەكەتتىك كاداس­ترى» (بۇدان ءارى – جمبمك) جوباسى بولدى، ونىڭ شەڭ­بەرىندە كاسىپورىن وتەۋسىز نەگىزدە اق­توبە قالاسى بويىنشا اشىق دەرەكتەردى بەردى. جمبمك جوباسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا كاسىپورىن 2019 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بارلىق وبلىستىق ورتالىقتار، قالالار مەن ەلدى مەكەندەر بويىنشا اشىق كارتالاردى بەرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
سونداي-اق كاسىپورىن بىرىڭعاي حالىق­ارالىق تالاپتار بويىنشا كە­ڭىستىكتىك دەرەكتەردى قالىپتاستىرۋ ءتاجى­ريبەسىنە يە بولدى. ەلدە اەرو­نا­ۆيگاتسيانىڭ زاماناۋي تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن گەوتسەنترلىك كوورديناتتار جۇيەسى جوق بولعاندىقتان، قازاقستان ۇكىمەتى حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمىنىڭ (حااۇ) ستاندارتتارىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ازاماتتىق اۆياتسياسىندا دۇنيەجۇزىلىك گەودەزيالىق كوورديناتتار جۇيەسىن-1984-ءتى (WGS-84) ەنگىزۋگە شەشىم قابىلدادى. ۇشۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە اۋە كەمەلەرىن باسقارۋ بارىسىن اۆتوماتتاندىرۋ ماقساتىندا كاسىپورىن 2012-2014 جىلدار ارالىعىندا ەلدىڭ 20 اۋەجايىندا جوعارى دالدىكتى اەروناۆيگاتسيالىق كەڭىستىكتىك دەرەك­تەردىڭ ينفراقۇرىلىمى قۇرىل­دى. قۇرىلعان ينفراقۇرىلىم اۋە­جايلاردا جانە 50 كيلومەتر راديۋس­تا ولارعا ىرگەلەس اۋماقتاردا كەڭىس­تىكتىك دەرەكتەردى قامتيدى، بۇل ۇشۋ قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى. وسى جوبانى ەنگىزگەننەن كەيىن قازاقستاندىق اۆياكومپانيالاردىڭ ەۋرو­پالىق وداق ەلدەرىنە ۇشۋىنا شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالدى. وتكىزىلگەن جۇمىس پاريج قالاسىنداعى (فرانتسيا) ەۋروپا جانە سولتۇستىك اتلانتيكا بويىنشا حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمى (حااۇ) ايماقتىق بيۋروسىنىڭ وتىرىسىندا جوعارى باعا­لاندى.
كاسىپورىن الدىنا مەملەكەت قويعان مىندەتتەردىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ، جىل سايىن ءوز قاراجاتى ەسە­بىنەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا زاماناۋي گەودەزيالىق اسپاپتارمەن، كومپيۋتەرلىك، مامانداندىرىل­عان باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ­مەن جانە ارنايى ماقساتتاعى كولىك­پەن جاڭارتىلىپ وتىرادى. وندىرىسكە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماقساتىندا كاسىپورىن 2018 جىلى ءىرى ماسشتابتى اەروتۇسىرىلىم جۇمىستارىن ورىنداۋ ءۇشىن ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىن ساتىپ الدى، ال 2019 جىلى ورتاشا فورماتتى اەروتۇسىرىلىم كەشەنى ساتىپ الىنادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭ­عىر­تىلعان مەملەكەتتىك گەودەزيالىق قامتاماسىز ەتۋ قۇرىلىمىن جاساۋ جانە وندىرىستە سپۋتنيكتىك تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە پايدالانۋ ءۇشىن، كاسىپورىن 2020 جىلى عنسج (GPS، گلوناسس) قابىلداعىشتاردى ساتىپ الۋدى جانە تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىن رەفەرەنتس ستانتسيالارى جەلىسىن ۇلعايتۋدى، ەل اۋماعىن­دا بىركەلكى ورنالاستىرۋدى، ءوزارا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك گەودەزيالىق جەلىسىمەن قاتاڭ بايلانىستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. قۇرىلعان جەلى ونىمدەرىن پايدالانۋ دالدىگى جوعارى كەڭىستىكتىك دەرەك­تەردى الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كاسىپورىن قويىلعان ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋدا جوعارى بىلىكتى كادرلىق قۇرامدى دايارلاۋدا ەرەكشە ءرول اتقاردى. جىل سايىن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ جانە كدۇي جوباسىن ىسكە اسىرۋعا دايىنداۋ ماقساتىندا كاسىپورىن ماماندارى قازاقستان اۋماعىندا دا، ودان تىس جەرلەردە دە تەحنيكالىق وقىتۋ مەن ترەنينگتەرگە قاتىسادى. 2014 جىلدان باس­تاپ 2019 جىلعا دەيىن كاسىپورىن ماماندارى رەسەي فەدەراتسياسىندا، بەلارۋس رەسپۋبليكاسىندا جانە ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە وقۋدان ءوتتى. وقىتۋ سپۋتنيكتىك گەودەزيالىق جەلىلەردى قۇرۋ، مەملەكەتتىك كوورديناتتار جۇيەسىن ورناتۋ، گراۆيمە­تريالىق جەلىلەردى دامىتۋ جانە گەودەزيالىق جەلىلەردى تەڭەستىرۋ كەزىندەگى ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەر باعىتتارى بولدى. اعىمداعى جىلى رەفەرەنتستىك ستانسالاردى ورناتۋداعى قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ ءتاجى­ري­بەسىمەن تانىسۋ ماقساتىندا الماتى قالاسىنداعى كاسىپورىن ماماندارى­نىڭ قاتىسۋىمەن «Leica Geosystems Kazakhstan» جشس جانە «Geokurs» جشس كومپانيالارىنىڭ بازاسىندا تەحنيكالىق وقۋ وتكىزىلدى. بۇدان باسقا، كاسىپورىندا تار بەيىندى ماماندىقتار مەن فيرمالار وكىلدەرىن، گەودەزيا­لىق جابدىقتار مەن باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ ديستريبيۋتەر­لەرىن شا­قىرا وتىرىپ، تۇراقتى نەگىزدە ءۇز­دىك الەمدىك تاجىريبە مەن وندىرىسكە پرو­گرەسسيۆتى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە باعىتتالعان ترەنينگتەر وتكىزىلەدى.
بۇگىن، «قازگەودەزيا» رمقك باس­شىلىعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەڭىستىكتىك دەرەكتەرىنىڭ ۇلتتىق ينفرا­قۇرىلىمى» جوباسىن ىسكە اسىرۋعا تولىق دايىن ەكەندىگىن سەنىممەن جانە جاۋاپكەرشىلىكپەن مالىمدەيدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەڭىستىك­تىك دەرەكتەرىنىڭ ۇلتتىق ين­فرا­قۇرىلىمى» جوباسى بولىگىندە «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى مىندەتتى تۇردە ورىندالۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز.
اقىلبەك شپيكپاەۆ، 
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 
جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتى 
«قازگەودەزيا» رمقك
باس ديرەكتورى، 
«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى
سوڭعى جاڭالىقتار

ارىماس ابىروي

رۋحانيات • كەشە

كونەدەن كەلگەن كونەك

رۋحانيات • كەشە

شىمبۇلاق شاڭعى ماۋسىمىن اشتى

قىسقى سپورت • كەشە

اتباسار

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار