حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ پىكىرىنشە بۇگىندە سوتتارىمىز قولجەتىمدى بولا ءتۇستى. كەز كەلگەن سوتقا كوپ شىعىنسىز, بيۋروكراتياسىز جۇگىنۋگە بولادى. سوتتا ىستەر تەز قارالادى. بۇرىن ىسكە سوڭعى نۇكتە قويعانشا 2,5 جىل كەتسە, ەندى ءبىر جىلدان اسپايدى. IT-سەرۆيس ەنگىزىلدى. ارىزداردىڭ 90%-ى ينتەرنەت ارقىلى بەرىلەدى.
سوتتا جاعداي جاساۋ جاعىنان الەمدىك رەيتينگتە ءتورتىنشى ورىندامىز. الدا تەك سينگاپۋر, نورۆەگيا, وڭتۇستىك كورەيا سىندى مەملەكەتتەر. بۇل – «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ جەمىسى.
وتكەن جىلعى 19 قاراشادا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەڭەستە سوت جۇيەسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا جاڭاشا سەرپىن بەرگەن جانە سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا نەگىز بولعان ءۇش باعىت انىقتالدى. ەڭ الدىمەن كادرلار ساپاسىن ارتتىرۋ. ول ءۇشىن سوت جۇيەسىنە بىلىكتى زاڭگەرلەردى, عالىم-قۇقىقتانۋشىلاردى ىرىكتەۋ, ستيمۋل جاساۋ, قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ, ولاردى وبلىستىق نەمەسە جوعارعى سوتقا الۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن قاراستىرۋ مىندەتى قويىلدى. ەكىنشى مىندەت, سۋديالاردى داۋى جوق ىستەردەن بوساتىپ, ولاردى كۇردەلى ىستەرگە جۇمىلدىرۋ, جۇكتەمەنى ازايتۋ. ءۇشىنشى, سوت پروتسەسىن ارتىق بيۋروكراتيادان تازارتىپ, ونى ءتيىمدى, ىڭعايلى, تۇسىنىكتى ەتۋ جولدارىن نەگىزدەۋ, ىسكە اسىرۋ.
بيىل ناۋرىزدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جوعارعى سوت توراعاسى جاقىپ اسانوۆتى قابىلداعاندا وسى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى, الدا اتقارىلاتىن ءىس-شارالار تالقىلانىپ, تاپسىرمالار جۇكتەلدى.
ودان بەرى بىرەر اي ءوتتى. جوعارعى سوت بۇل باعىتتا نە ىستەپ جاتىر دەگەن ساۋال تۋىندايدى. بىزدەگى دەرەك بويىنشا, اۋقىمدى ىستەر اتقارىلۋدا. كادرلاردى ىرىكتەۋدىڭ جاڭا ادىستەرى ەنگىزىلىپ, سۋديالىق قىزمەتكە «كەزدەيسوق» ادامداردىڭ وڭاي ورنالاسۋىنا توسقاۋىل قويىلدى. سۋديالىققا بەلگىلى عالىم-قۇقىقتانۋشىلار مەن بىلىكتى زاڭگەرلەردى الۋعا جول اشىلدى. مۇنداي جاڭا ءتاسىل سالىق, كەدەن, ينۆەستيتسيالار, زياتكەرلىك مەنشىك بويىنشا, باسەكەلەستىك پەن مونوپولياعا قارسى قىزمەت سالاسىنداعى, سونداي-اق وزگە سالالارداعى كۇردەلى ىستەردى شەشۋ ساپاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرمەك.
سونداي-اق سۋديالاردى اتتەستاتتاۋ ءتارتىبى كۇشەيتىلگەن. ارنايى قۇرىلعان كوميسسيا ءاربىر سۋديانىڭ شەشىمى مەن ۇكىمىن مۇقيات زەرتتەيتىن بولادى. ءاسىرەسە بۇزىلعان اكتىلەردى قاراۋ تالابى قاتاڭداتىلدى. بيىل اتتەستاتسيادان 500 سۋديا وتپەك. بۇل – ءاربىر ءتورتىنشى سۋديا ءۇشىن ۇلكەن سىناق.
قازىرگى ۋاقىتتا سۋديالىققا ۆاكانسيا كوپ. بىراق بۇگىنگى تالاپ بويىنشا سوت جۇيەسىنە سان ەمەس, ساپا كەرەك. سول سەبەپتى جوعارى سوت كەڭەسىمەن بىرلەسىپ, ىرىكتەۋ ءتارتىبىن كۇشەيتتى. بۇرىن ىرىكتەۋدەن ءاربىر 4-ءشى كانديدات وڭاي وتسە, قازىر ءاربىر 25-ءشى كانديدات ۇلكەن ەڭبەكپەن وتەدى.
ودان كەيىنگى ماسەلە – سوت پروتسەستەرىن ارتىق, قاجەتسىز بيۋروكراتيادان تازارتۋ. قازىر ءتۇپكىلىكتى شەشىم شىعارۋ ءۇشىن سۋديا وعان دەيىن 20 شاقتى قۇجاتتى تولتىرۋعا ءماجبۇر. ودان ارىلۋ جولدارى قاراستىرىلىپ جاتىر. ويتكەنى ارتىق پروتسەدۋرالار, جۇكتەمەنىڭ كوپتىگى سۋديالاردىڭ وزدەرىنە تىكەلەي قاتىستى كۇردەلى ىستەردى قاراۋلارىنا ەداۋىر كەدەرگى بولىپ كەلگەنى راس. سوندىقتان سوت تورەلىگىنە تىكەلەي قاتىسى جوق فۋنكتسيالار سوتتاردان الىنىپ, نوتاريۋستار مەن پروكۋراتۋراعا بەرىلۋدە. بۇل سۋديالاردىڭ جۇكتەمەسىن ەداۋىر تومەندەتەدى جانە ولاردىڭ ناقتى داۋلار مەن كۇردەلى ىستەرمەن اينالىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا سۋديالىققا بوس ورىنداردىڭ بولۋىنىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرى بار. كوبىنەسە وڭىرلەردە جۇكتەمەنىڭ كوپتىگىنەن سۋديالاردىڭ جۇمىستان شىعۋى ورىن العان. ەگەر 2017 جىلى سوتتارعا 2,7 ملن ءىس پەن ماتەريال تۇسسە, 2018 جىلى 4,5 ملن-عا جەتكەن. بيىلعى جىلدىڭ 4 ايىندا 2 ملن, ياعني وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە ارتقان.
وزگە ەلدەرمەن سالىستىرساق, وتكەن جىلى ءاربىر رەسەيلىك سۋدياعا ورتا ەسەپپەن 1 000 ءىس پەن ماتەريالدان كەلسە, قازاقستاندىق سۋديالار شامامەن 2 000 ءىس پەن ماتەريال قاراعان. بيىل ودان دا كوپ: 3500-گە جۋىق بولماق. بولجامعا سايكەس رەسپۋبليكا سوتتارىنا 8 ملن ءىس پەن ماتەريال ءتۇسۋى مۇمكىن.
جوعارعى سوتتا ناقتى ءارى ستراتەگيالىق ماڭىزدى مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن زاڭدارعا تۇزەتۋلەردىڭ ءۇش توپتاماسى ءازىرلەندى. جالپى, ازىرلەنگەن 15 زاڭ جوباسىنىڭ التاۋى كۇشىنە ەندى, ۇشەۋى پارلامەنتتە, ال قالعانى ماجىلىسكە ەنگىزۋ ساتىسىندا.
جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ پىكىرىنشە, جۇكتەمە ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – تاتۋلاستىرۋ ينستيتۋتىن دامىتۋ. دامىعان ەلدەردە داۋلاردىڭ 70-80% تاتۋلاسۋمەن اياقتالىپ جاتادى. نەگە؟ ويتكەنى تاتۋلاسۋ سوتقا قاراعاندا الدەقايدا ءتيىمدى, ارزان, جىلدام, ىڭعايلى. سوتقا جۇگىنۋ ولاردا قىمبات ءارى ۇزاققا سوزىلادى.
ءبىر جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى سوتتار جۇمىسىنا جاڭا فورمات ەنگىزىلۋدە. مىسالى, سينگاپۋرلىق تاجىريبە بويىنشا «تۇنگى سوتتار», «وتباسىلىق سوتتار» جانە تاتۋلاستىرۋشى سۋديالار پيلوتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەۋدە.
دەرەككە جۇگىنسەك, 16 وڭىردە تاتۋلاسۋ ورتالىعى اشىلدى. رەسپۋبليكا بويىنشا 46 ورتالىق جۇمىس ىستەيدى, تاتۋلاستىرۋ كابينەتتەرى – 1016. ولاردا كاسىبي مەدياتورلار, نوتاريۋستار, سوت ورىنداۋشىلار, باسقا دا ماماندار بار. مىندەت – كەلىسسوز جۇرگىزۋ, ەكى جاققا قولايلى, ورتاق شەشىم ىزدەۋ جانە ۇسىنۋ.
وتكەن جىلى «تۇنگى سوتتار» جوباسى ىسكە قوسىلدى. بۇرىن جول-كولىك وقيعاسى ورىن العاندا, پوليتسيانىڭ حاتتاما تولتىرۋى مەن سوت شەشىمىن الۋ – 3 ايعا, ساقتاندىرۋدى الۋ 100 كۇنگە سوزىلاتىن. قازىر جول-كولىك وقيعاسى بولسا, پوليتسيانىڭ حاتتاما تولتىرۋى مەن سوت شەشىمىن الۋ – 3 كۇن, ونىڭ كۇشىنە ەنۋى – 10 كۇن, ساقتاندىرۋدى الۋ – 15 كۇن. ادامدار ساعات 18.30-دان 22.00-گە دەيىن پروتسەستەرگە قاتىسادى. ولار ەندى بۇرىنعىداي جۇمىستان سۇرانىپ, كۇندىزگى تۇرمىستىق ماسەلەلەرىنەن قول ءۇزىپ, اۋرەگە تۇسپەيدى. «تۇنگى سوتتار» 16 وبلىستا اشىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە.
وتكەن جىلعى قىركۇيەكتەن بەرى «وتباسىلىق سوتتار» جوباسى تيىمدىلىگىن كورسەتتى. وتباسىلىق ىستەر بويىنشا 107 سۋديا جۇمىس ىستەيدى. پسيحولوگتار مەن مەدياتورلار دا بەلسەنە اتسالىسۋدا. قارالعان وتباسىلىق ىستەردىڭ 41 پايىزى بىتىممەن اياقتالعان.
تاعى ءبىر جوبا – تاتۋلاستىرۋشى سۋديالار. ولار ادامداردىڭ سوتقا تالاپ-ارىزىن بەرمەي تۇرىپ, ءىستىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋىنە, سوتتاعى ىستەردىڭ ۇزاققا سوزىلماۋىنا, ولاردىڭ ارتىق شىعىنعا باتپاۋىنا كومەكتەسەدى. قازىر ەلىمىزدە 93 تاتۋلاستىرۋشى سۋديا جۇمىس ىستەيدى. ولار وزدەرى قاراعان ىستەردىڭ 55 پايىزىن بىتىممەن اياقتاپ وتىر.
ال وتكەن جىلعى ساۋىردەن بەرى رەسپۋبليكاداعى 50 سوت عيماراتىندا فرونت-كەڭسەلەر جۇمىس ىستەيدى. جىل اياعىنا دەيىن فرونت-كەڭسەلەر تاعى 100 سوتتا اشىلادى. ولاردا كەلۋشىلەرگە قولايلى جاعداي جاسالعان.
ۇكىمەتپەن جانە «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ 20 ءىرى ماسەلەنى شەشۋ مىندەتى تياناقتالعان. مۇنداي بىرلەسكەن قادام ەكونوميكا سەكتورىنداعى كۇردەلى داۋلار بويىنشا تۇراقتى, بىركەلكى جانە بولجامدى سوت پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزاتىنى ءسوزسىز.
قازاقستان «جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» رەيتينگىسىندە «سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى» يندەكسى بويىنشا 2017 جىلى – 79-ورىندا بولسا, 2019 جىلى اقپاندا – 73-ورىنعا, «زاڭ ۇستەمدىگى» يندەكسى بويىنشا 2017 جىلى – 64-ورىندا بولسا, 2019 جىلى اقپاندا – 65-ورىنعا, «بيزنەستى ەنگىزۋ» («كەلىسىمشارتتاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ») يندەكسى بويىنشا 2017 جىلى – 6-ورىندا بولسا, 2019 جىلى اقپاندا 4-ورىنعا تۇراقتاعان.
مەنىڭشە, سوت – ادىلدىكتىڭ باعدارشامى. كوشەدەگى باعدارشام جول ءجۇرىسىن رەتتەسە, وتاندىق سوت جۇيەسى قوعام ءومىرىن زاڭدىق تۇرعىدا رەتتەيدى. سەبەبى ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ سوتتاردىڭ ميسسياسى. جۇرتقا ساپالى سوت قىزمەتى كورسەتىلگەندە عانا حالىقتىڭ سوتقا دەگەن سەنىمى ارتادى.
نۇرلان قالقا,
جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى
نۇر-سۇلتان
