ايماقتار • 19 ماۋسىم، 2019

شەكارالىق ايماقتىڭ جايىن ويلايىق

1641 رەتكورسەتىلدى

شىعىستاعى مارقاكول وڭىرىندە جەر شارىنداعى ءوسىپ-ونەتىن وسىمدىكتەردىڭ، بالىقتىڭ، جان-جانۋاردىڭ سان الۋان ءتۇرى بار. قويناۋىندا التىن، مىس، كۇمىس، كومىر، مۇناي كەندەرىنىڭ مول قورى كەزدەسەدى. ەكىنشى شۆەيتساريا اتالعان، بوتانىڭ كوزىندەي سۇلۋ مارقاكول، تەڭىز دەڭگەيىنەن 1500-2000 مەتر بيىكتەن اعىپ جاتقان قالجىر، اق قابا، اراسان قابا، جامان قابا، قارا قابا وزەندەرى، كەزىندە كەمەلەر جۇزگەن قارا ەرتىسى بار، ءبارى بابالارىمىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا «كادەلەرىڭە جاراتىڭدار» دەپ قالدىرىپ كەتكەن مۇراسى.

بۇل اۋداندا قوسالقى شارۋاشى­لىق­تاردان نان، ماي زاۋىتتارى، اعاش دايىندايتىن، اعاش وندىرەتىن مەكە­مەلەر، قۇرىلىس، بايلانىس، اۋىل شا­رۋاشىلىعىنا مامانداندىرىلعان مەحانيكالىق ۋچيليششە، ورمان شا­رۋا­شىلىعى مارقاكول قورىعى، كوم­مۋ­نالدىق جانە ساۋدا مەكەمەلەرى، 8 بالا باقشا، 29 مەكتەپ، 33 كىتاپحانا، 37 كي­نو­قوندىرعى، مادەنيەت ۇيلەرى، 5 اۋرۋحانا مەن ەمحانا، 26 فەلدشەرلىك- اكۋشەرلىك پۋنكت جۇمىس ىستەپ تۇردى. 4 ەلدى مەكەنمەن اۋە قاتىناسى، وبلىس، كورشى اۋداندارمەن تۇراقتى اۆتوبۋس قاتىناسى بار، ەلدىڭ شەتىندە، جەلدىڭ وتىندە ورنالاسقان، بۇگىنگى ەكى ءاپايتوس مەملەكەتپەن شەكارالاس ايبىندى اۋداننىڭ ءبىرى بولدى. اۋدانداعى 28 ەلدى مەكەندە 25 مىڭنان استام ادام تۇر­دى، سول كەزدەگى مارقاكولدىكتەر شات-شادىمان كۇي كەشكەن ەدى. بۇگىندە سول وڭىردە 7-اق مىڭ ادام قالدى. سوڭعى 20 جىلدا حالقى 3،5-4 ەسەگە ازايىپ كەتتى.

وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن اكىم­شىلىك-اۋماقتىق وزگەرىستەرگە بايلانىس­تى كور­شىلەس جاتقان مارقاكول، كۇرشىم اۋداندارى بىرىكتىرىلگەن-ءدى. مىنە، وسى بىرىكتىرىلگەن اۋداندا قازىر بار بولعانى 25 مىڭعا جەتەر-جەتپەس حالىق تۇرىپ جاتىر.

بۇرىنعى كۇرشىم اۋدانىندا  60-جىلداردان كەيىن حالىق ەڭسەسى كو­تەرىلدى. مىقتى 7 كەڭشار بولدى. 22 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرى، سولارعا سۋ اپاراتىن 36  شاقىرىمدىق سۋلاندىرۋ جۇيەسى سالىندى. سول  22  مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردەن جىلىنا 150 مىڭ توننا استىق الىپ جۇردىك.  قازىر ءبىر گەكتار دا سۋارمالى جەر قالمادى. سۋلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ بۇكىل تەمىر-تەرسەگى قولدى بولىپ، قىتايعا وتكىزىلدى. اۋداندا ەكى ديىرمەن، ەكى ماي زاۋىتى بار ەدى، قازىر ولار دا جوق.

1970 جىلعا دەيىن وسى اۋدانداعى «قالعۇتى» كەڭشارىن ون جىل باسقاردىم. جەرى ۇلكەن، و شەتى مەن بۇ شەتىنە دەيىن 250 شاقىرىم. بەس بولىمشەنىڭ اراسىن كەڭسەدەگى جالعىز قارا تەلەفون جال­عايتىن. ءسويتىپ ءجۇرىپ 4،5 مىڭ گەكتار جەر­گە ەگىن ەكتىك، قوي باسىن 110 مىڭعا، ءىرى قارانى 1200 باسقا، جىلقىنى 1 مىڭعا جەت­كىزدىك. ەكى قاباتتى مەكتەپ سالىپ، وندا 400-دەن استام بالا وقىدى. قازىر سول اۋىلدا 84-اق بالا قالىپتى. وسىنىڭ بارلىعىن  ويلاعاندا، سالىم سۋعا كەتەدى. ءبىزدىڭ بۋىن جوقتان بار جاساپ ەدى. كەيىنگى بۋىن سول باردى ىسىراپ قىلىپ، تيىن-تەبەنگە ساتىپ جىبەردى.

مەن «قالعۇتى» كەڭشارىدا ديرەكتور بولىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى گەولوگتار كەلىپ بىزدەن ەت الدى. شاكىر­مىستىڭ شىعىس  جاعىندا كومىردىڭ ۇلكەن قورى بار دەدى. سول كەزدە ءالى پىسپەگەن قوڭىر كومىر ەكەن. ەندى ءبىر 50 جىلدا ابدەن ءپىسىپ-جەتىلەدى، دەدى. سول ۋاقىت، مىنە، ءوتتى عوي.

كۇرشىمنەن 45 شاقىرىم جەردەگى شىرىكاياق (چەردوياك) دەگەن اۋىل­دىڭ اتى ءتىپتى دۇرىلدەپ تۇردى. ال­تىن، ۆول­فرام، تانتال ءوندىرىلدى. كەيىن دە دالادا قالماي، بۇل جەردە ۆىسوكوگور دە­گەن كەڭشار بوي كوتەردى. 3،5 مىڭ گەك­تارعا ەگىن ەكتى، 5 مىڭ باس سيىر، 2 مىڭ باس جىلقى ءوسىردى. ءتورت مىڭداي حالقى بول­دى. ورتا مەكتەبىندە 400-دەن استام بالا وقىدى.

زايسان كولىنىڭ ماڭىنداعى اقسۋات، قىزىلوگىز، مونوكەي سياقتى اۋىلداردا وڭدەلەتىن بالىق ءونىمى ماسكەۋدىڭ كورمە­لەرىنە شىعارىلاتىن. سول كىشكەنتاي اقسۋات اۋىلىنداعى مەكتەپتە دە 400 بالا وقىدى.

وسكەمەننەن 230 شاقىرىم جەردەگى كۇرشىمنىڭ دە، 400 شاقىرىم جەردەگى مارقاكولدىڭ دە حالقى بۇقتىرما ارقىلى وتەتىن  پارومعا سۇيەنىپ وتىر. اۆتوبۋس شى­عارايىق دەسە، پاروم اۆتوبۋس وتكىزگەنى ءۇشىن وتە قىمبات باعا سۇرايدى. حالىق تەك تاكسيمەن عانا قاتىناۋعا ءماجبۇر.

ءۇش اي قىستا پاروم توقتاپ، شالا قات­قان مۇزدىڭ ۇستىنەن ءجۇرۋ قاۋىپتى بول­عاندىقتان، كۇرشىم مەن مارقاكولدىڭ حالقى جۇزدەگەن شاقىرىم اينالما جول­مەن نە زىريان ارقىلى، نە زايسان ار­قىلى قاتىنايدى. جول قاشىق بولعان سوڭ، مۇندا جەتكىزىلەتىن تاۋارلارعا قو­سىلاتىن باعا دا قىمبات!

كوپىر سالۋ كەرەك دەسەڭ، ونىڭ قۇنى 30 ميلليارد تەڭگە ەكەندىگىن وسى جولى وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ تاعى ايتتى. راس، ارزان ەمەس. بىراق ەگەر حالىق كوشپەي، اۋىل شارۋاشىلىعى مەن باسقا سالالاردى دامىتىپ، ەڭبەك قىزىپ جاتسا، بۇل اقشا اقتالار ەدى عوي.

1997-2011 جىلدار ارالىعىندا عانا شەكارالىق اۋدانداردا 20-دان استام مەكتەپ جۇمىسىن توقتاتقان.  45 ەلدى مەكەن ەلىمىزدىڭ كارتاسىنان جويىلعان. 2012 جىلعا دەيىنگى دەرەككە قاراعاندا، 15 جىلدىڭ ىشىندە شەكاراداعى زاي­سان، كاتونقاراعاي، كۇرشىم، ءۇرجار اۋدان­دارى اۋماعىنان 85 مىڭنان اسا ادام كوشىپ كەتىپتى.

ۇكىمەتتىڭ 2013 جىلعى 29 قاراشاداعى  №1289 ءنومىرلى قاۋلىسى بار ەكەن. سوعان سايكەس شەكارا ماڭىنداعى 
اۋدان­­­­داردى دامىتۋ جونىندە 2014-2020 جىل­دارعا ارنالعان شارالار كەشەنى قولعا الىنىپتى. سوعان وراي مەكتەپتەردى قولداۋ، ولاردىڭ جابىلۋىن توقتاتۋعا باعىتتالعان وزگەرىستەر ەنگىزۋ، ت.ب. شارالار قاجەت-اق.

ءوڭىردىڭ بۇگىنگى حال-احۋالىن ەسكەرە وتىرىپ، جاڭادان سايلانعان پرە­زيدەنتىمىز بەن ۇكىمەتىمىز كەلەشەك باع­­دارلامالاردىڭ ءبىرى رەتىندە سول شەكارالىق اۋدانداردى، ونىڭ ءىشىن­دە مارقاكول اۋدانىن قايتادان قال­پىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىن قولعا السا، شە­كارامىزدىڭ بۇدان دا بەكەم بولىپ، رەس­پۋبليكامىزدىڭ ودان ءارى دامۋىنا مار­قاكول ءوڭىرى دە ءوز ۇلەسىن قوسار ەدى.

وسىنداي سەنىممەن قولىما قالام الدىم. وسى قالىپتا تاعى 10 جىل تۇر­سا، شەكارادا حالىق قالمايدى. كوپىر سالىنسا، وسكەمەننىڭ  زياندى قويۋ ءتۇتى­نىن جۇتىپ جۇرگەن حالىقتىڭ باسىم كوپ­شىلىگى  كەرى ورالار ەدى.

وسىمەن مارقاكول ءوڭىرى كەلمەس­كە كەتتى دەۋدەن اۋلاقپىن. كەرىسىنشە، مار­قاكولدىڭ بۇرىنعى قالپىنا كەلەتىن، ودان دا شارىقتاپ، وركەندەيتىن كۇنى ەندى تۋسا ەكەن.


احمەتكارىم احماديەۆ،

سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى، كۇرشىم  جانە بۇرىنعى سامار اۋداندارىنىڭ  قۇرمەتتى ازاماتى

شىعىس قازاقستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلوردا ورتالىعىندا اۆتوكولىك ورتەندى

قازاقستان • 15 قاراشا، 2019

ءباسپاسوز ءرولى – باستى ماسەلە

ادەبيەت • 15 قاراشا، 2019

قازاقستانعا شەتەلدىك بانكتەر كەلەدى

ەكونوميكا • 15 قاراشا، 2019

قوستاناي فيلارمونياسىنا 75 جىل تولدى

رۋحانيات • 15 قاراشا، 2019

جاڭا ۇلگىدەگى كولىكتەر

قوعام • 15 قاراشا، 2019

بالۋاندار تارازدا بەلدەسەدى

كۇرەس • 15 قاراشا، 2019

Grand Slam جارىسىندا بەلدەسەدى

سپورت • 15 قاراشا، 2019

مەكسيكالىقتىڭ قارسىلاسى اتانۋى مۇمكىن

كاسىپقوي بوكس • 15 قاراشا، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار