التىن جۇمىرتقا تاباتىن تاۋىق نەمەسە پرەمەر-مينيستر ەردوعان نەگە جىلادى؟
سارسەنبى, 1 مامىر 2013 1:20
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن تۇركيانىڭ بەس بىردەي قالاسىن ارالاۋدىڭ ءساتى تۇسكەنى بار. بۇل ماڭدايىمىزعا جازىلعان عاجايىپ ساپارلاردىڭ ءبىرى ەدى. جولىمىز قالتاسى كوتەرەتىن قازاقتار اعىلىپ جاتقان تۇرىك ەلىنىڭ جاعاجايلى قالالارىنان ەمەس, وندىرىستىك قالا سانالاتىن يزميتتەن باستالعان-تىن.
سارسەنبى, 1 مامىر 2013 1:20
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن تۇركيانىڭ بەس بىردەي قالاسىن ارالاۋدىڭ ءساتى تۇسكەنى بار. بۇل ماڭدايىمىزعا جازىلعان عاجايىپ ساپارلاردىڭ ءبىرى ەدى. جولىمىز قالتاسى كوتەرەتىن قازاقتار اعىلىپ جاتقان تۇرىك ەلىنىڭ جاعاجايلى قالالارىنان ەمەس, وندىرىستىك قالا سانالاتىن يزميتتەن باستالعان-تىن.
يزميت قوجاەلى دەگەن وبلىستىڭ ورتالىعى بولىپ تابىلادى. قارتەپە (قارتوبە) دەگەن اۋدانىندا بولىپ, ءبىزدىڭ شىمبۇلاق سياقتى شاڭعىمەن سىرعانايتىن كەشەندەرىن كورىپ تاڭعالدىق. وسى ەلگە تۋريست رەتىندە تالاي قانداستارىمىزدىڭ جولى ءتۇسىپ جۇرسە دە, قارتەپەنىڭ باسىنا شىعا قويعان قازاق ساۋساقپەن سانارلىق بولار. باسىن قار شالىپ, شىم-شىتىرىق ەرتەگىدەي بۇلتتار اراسىندا بۇرالاڭ جولدارى بار بۇل عاجايىپ ورىن تۋرالى اڭگىمە مۇلدە باسقا.
تۇركيانىڭ بۋرسا دەيتىن قالاسىندا 400 جىلدان استام جاساعان شىنار اعاشى بار ەكەن. تۇرىك اعايىندار عانا ەمەس, كۇللى مۇسىلمان بالاسى كيەلى دەپ ەسەپتەيتىن وسى اعاشتى كورۋگە ءبىز دە باردىق. ءبىر بۇتاعى قۋراماي, جايقالىپ ءوسىپ تۇر. بۇل اعاشتىڭ تۇبىندە وتىرىپ تىلەگەن تىلەك ورىندالادى دەپ ەسەپتەلەدى. كولەڭكەسىنە قويىلعان ۇستەلدەردە ادامدار دەمالىپ, ءتۇرلى جەمىستەردەن ءدام تاتىپ, اڭگىمە-ءدۇكەن قۇرىپ وتىرۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. وسمان يمپەرياسىنان باستاپ تالاي الماعايىپ زاماندى باستان كەشكەن اعاشتىڭ كولەڭكەسى ادامدى اۋىزبەن ايتىپ تۇسىندىرۋگە كەلمەيتىن ەرەكشە ءبىر كۇيگە بولەيدى. بۇل اعاشتىڭ كولەڭكەسىندە وسى ءتورت عاسىردا كىمدەر دامىلدامادى ەكەن؟!
ءبىز دە بوس ساكىگە جايعاسىپ, جەمىستەرگە تاپسىرىس بەردىك. مۇندا, ارينە, ەشقانداي ىشىمدىك ىشىلمەيدى. جانە وسىنداي وي ەشكىمنىڭ ميىنا كىرىپ-شىقپايدى. تۇرىك ەلىندە دە تالاي جەمىس داراقتارى وسەدى. ال جاڭاعى شىنار اعاشى كولەڭكەسىمەن-اق تالاي جەرگىلىكتى تۇرعىندى اسىراپ وتىر. جاقىن ماڭداعى كويلەردىڭ (اۋىلداردىڭ) ادامدارى وسىندا كەلىپ الما, ءجۇزىم, شابدالى ساتادى. ىشىندە ءبىزدىڭ جاقتا وسپەيتىن جەمىستەر دە بار. كيەلى اعاشتىڭ اينالاسىندا دا تۋريستىك قىزمەت جولعا قويىلعان. كارى شىنار اعاشى قازىرگى تۇرىك ەلىنىڭ بايلىعى مەن ماقتانىشى دا.
مەن ەلگە كەلگەن سوڭ وسى اعاش تۋرالى ايتىپ ەدىم, بىلەتىندەر ءبىزدىڭ جاركەنت جاقتا (الماتى وبلىسى) ءتىپتى جەتى عاسىر قاتارىنان ءوسىپ تۇرعان شىنار اعاشى بار ەكەندىگىن ايتتى. سۇراستىرسام – شىن ەكەن. سۋرەتىن تاۋىپ, تاماشالادىم. بۇل اعاشقا دا بىلەتىن ادامدار بارىپ, ءتاۋ ەتىپ, تىلەك تىلەيتىن كورىنەدى. بىراق, تۋعان جەرىمىزدە ءدال وسىنداي قاسيەتتى اعاش بار ەكەندىگىن تۋريستەر تۇگىلى ءوزىمىزدىڭ دە بىلە بەرمەيتىنىمىز وكىنىشتى.
ال بۋرسا قالاسىنداعى ءحىىى عاسىردا بايازيت سۇلتان سالدىرعان 24 كۇمبەزدى ۇلى مەشىتتىڭ عاجايىپتىعى, سان عاسىر بويى ساۋداسى ۇزىلمەگەن جىبەك بازارىنىڭ اڭگىمەسى ءبىر بولەك. مۇنان كادىمگى جىبەك قۇرتتارىن كورۋگە بولادى.
سودان يالوۆا, بۋرسانى شارلاپ, ىستامبۇلعا كەمەمەن جەتتىك. بۇل قالادا دا مۇناراسى ايعا اسىلعان ايا سوفيا, سۇلتان احمەت مەشىتىن, ريم يمپەرياسىنان قالعان جەر استى باسسەينى, ياعني سۋ قويماسىن, توپقاپى سارايلارىن, گارەمدەر مەن مۇراجايلارداعى التىن-كۇمىس, جاھۇت جادىگەرلەردى كورە-كورە, تاڭعالۋدان دا شارشاپ تۇرعان كۇنىمىز ەدى.
ءبىزدى باستاپ جۇرگەن مالىك وتارباەۆ دەگەن قازاقتىڭ جاقسى ءبىر جىگىتى ەندى ءبىر جەرگە بارىپ شىقساق دەگەن ۇسىنىس ايتتى. بەس كۇن بويى اسپان مەن جەردەگى, سۋداعى كولىكتىڭ بارلىق تۇرىمەن ساپارلاتىپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ ويىمىز ەندى ەشقايدا بارماي, قوناقۇيگە بارىپ دامىلداۋ ەدى.
«ول جەردى كورگەن دە ارماندا, كورمەگەن دە ارماندا. ول مۋزەيدى كورگەندە بۇل ەلدىڭ ۇكىمەت باسشىسى رەجەپ تايىپ ەردوعان دا جىلاعان» دەگەن مالىكتىڭ ءبىر اۋىز سوزىنەن كەيىن, كوپ ساۋدالاسپاي, ءوز ىقتيارىمىزبەن ىستامبۇلدان سىرت جاتقان جەرگە قاراي باستاپ كەتتىك.
كەلگەن جەرىمىز – ءبىر قاراعاندا ەكى قاباتتى كادىمگى كىشىگىرىم دوڭگەلەك عيمارات. بىرتىندەپ ءىلبىپ كىرىپ, بيلەت الدىق. الدىمىزداعىلار ەكىنشى قاباتقا قاراي كوتەرىلە باستادى. ءبىز سوڭىندامىز. ءبىر كەزدە ەكىنشى قاباتقا ءبىرىنشى بولىپ تابانى تيگەندەر شۋ ەتە قالدى. ەموتسياسىن جاسىرمايتىن ءمادينا سادۋاقاسوۆا مەن اكتەر ازامات سۇراپبايدىڭ قۋانعانى مەن قورىققانى بەلگىسىز ەرەكشە شىققان داۋىستارىنان كەيىن بىزدەر دە ۇيقىدان ويانعانداي, سەرپىلىپ, ەكىنشى قاباتقا جۇگىرە شىقتىق. وسى ساتتە تاڭعالدىق. ءبىز بۇل كەزدە ادامنىڭ قيالى مەن تالانتىنىڭ شەكسىزدىگىنە تاڭعالعان بولاتىنبىز.
ءبىز 1453 جىلى 29 مامىردا وسمان تۇرىكتەرى كونستانتينوپولدى قالاي جاۋلاپ الىپ جاتقانىنىڭ ۇستىنەن ءتۇسىپپىز. جان الىسىپ, جان بەرىسىپ جاتقان شايقاس. ۇشقان ساداق, گۇرسىلدەگەن وق پەن وت. باتىس جاقتان تەڭىزبەن كەلگەن كەمەلەردەن كونستانتينوپول قورعاندارىنا قاراي ۇمتىلعان جاۋىنگەر تۇرىكتەر ءتىرى سياقتى.
كەشەگى كونستانتينوپول اتانعان ۆيزانتيا يمپەرياسىنىڭ استاناسىن وسمان تۇرىكتەرى 1453 جىلى جاۋلاپ العان عوي. وسىدان كەيىن شىعىس ريم يمپەرياسى كۇيرەپ, ورنىندا جەرورتا تەڭىزىنىڭ وڭتۇستىگىندە قانشاما عاسىر تۇرىكتەر سالتانات قۇرىپ كەلە جاتقانى تاريحقا ايان.
اينالاسى 38 مەترلىك ديامەتردە شىنايى ەكسپوناتتار بولسا, ءارى قاراي ول سۋرەتپەن ۇلاستىرىلعان. سۋرەتشىلەر كىشىگىرىم عيمارات ءىشىندە بوياۋدىڭ قۇدىرەتىمەن تاريحتى تىرىلتكەن. تۇركيانىڭ ەڭ تالانتتى سۋرەتشىلەرىنىڭ ارمياسى ايلاپ-جىلداپ جاتىپ, وسى پانورامالىق مۋزەيدى جاساپتى. قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ عالاماتتىعى سوندا – كادىمگى شىن سوعىستىڭ ورتاسىندا تۇرعانداي سەزىمدە بولاسىز. قاڭعىپ كەلە جاتقان ءبىر ساداق سىزگە ءتيىپ كەتەتىن سەكىلدى.
بۇل مۋزەي ەسكى توپقاپى سىرتىنداعى كونستانتينوپولگە ءدال شابۋىل باستالعان جەردە تۇر. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, اينالاسى 38 مەترلىك ديامەتردە ناعىز سوعىس قارۋلارى مەن باسقا دا سول زامانعا ءتان اسكەري قارۋلار بار. ءداستۇرلى وسمان اسكەري مارشى ويناپ تۇر. يانىچارلاردىڭ اتوي سالعان ءۇنى, زەڭبىرەكتەردىڭ گۇرسىلىنەن قۇلاق تۇنادى.
ايتقانداي, ءبىزدى باستاپ جۇرگەن مالىك وتارباەۆ مۇحاممەد پايعامباردىڭ حاديستەرىنەن كەلتىرىلگەن ءسوزدى اۋدارىپ بەردى. مۋزەيدىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا «كونستانتينوپول مىندەتتى تۇردە الىنادى. ونى جاۋلاپ العان اسكەرلەر قانداي كەرەمەت اسكەرلەر! ونى جاۋلاپ العان قولباسشى قانداي كەرەمەت قولباسشى» دەپ جازىلىپ تۇر.
بەس بىردەي تەڭىزگە جاعاسى ۇلاسىپ جاتقان جۇماق سىندى بۇل شاھارعا كىمدەر كوز تىكپەگەن. كوزدىڭ قۇرتىنداي بولعان سۇلۋ قالاعا قاي مەملەكەت يەلىك ەتكىسى كەلمەدى دەرسىز. بەس قارۋى بارلىق كەزدە سايلاۋلى كونستانتينوپولدى جاۋلاپ الۋ كوپ جاۋىنا ءناسىپ ەتىلمەگەنىمەن, 19 جاسىندا فاتيح سۇلتان مەحمەتكە بۇيىرعان جوق پا؟! وسى تاريحتىڭ ءبارى ويانىپ كەتكەندەي پانورامالىق مۋزەيدە ءوزى سايراپ تۇر.
لوندونداعى مۇراجايلار دا عاجاپ قوي. بىراق, مەن وسىعان تاڭعالىپ, وڭتۇستىكتە وتىرار ويرانىن نەمەسە الماتى وبلىسىندا اڭىراقاي شايقاسىن وسىلاي «تىرىلتسە», وڭتۇستىكتە ءتۋريزمنىڭ جاندانۋىنا سەپتەسەر ەدى-اۋ دەگەن وي سودان بەرى مازا بەرگەن ەمەس.
بۇل مۋزەي تۇركيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى رەجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ قاتىسۋىمەن 2009 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا اشىلعان. Panorama 1453 تاريحي مۋزەيى دەپ اتالاتىن عاجايىپ عيمارات ورنىندا بۇرىن اۆتوۆوكزال بولىپتى. قازىر مۋزەي اينالاسى بۇرىنعىدان دا جاقسى اباتتاندىرىلعان. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا 1 ميلليون ەۋرو جۇمسالعان. 8 سۋرەتشى 2005 جىلدان باستاپ 2008 جىلعا دەيىن ءۇش جىل تىنىمسىز سالعان. مۋزەيدە رەسمي دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن 10 مىڭ كەسكىن بار.
قازىر جىلىنا مۋزەيگە كەلۋشىلەر سانى شامامەن 900 مىڭ, كەيدە 1 ميلليون ادامعا جەتىپ جىعىلادى, دەيدى تۇرىك اعايىندار. وسى جولداردى جازىپ وتىرىپ, بيىلعى سوڭعى ءۇش ايدا 400 مىڭ تۋريست كەلگەنىن انىقتاۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
مۋزەيدى كورگەن ادام باستاپقىدا ون سەكۋندتاي تاڭ-تاماشا بولىپ, اڭتارىلىپ تۇرىپ قالاتىندىعىنا مۇنداعىلار ۇيرەنگەن.
قازىرگى 3D فورماتىمەن ءتۇسىرىلگەن كينولاردى بىلەمىز عوي. كونە زامانداردا-اق وسىنىڭ قۇپياسىن بىلگەن قىلقالام شەبەرلەرى جەتكىلىكتى. 3 ولشەمدى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ جاۋھارلارى قازىرگى زاماننان تابىلادى دەسەك, ونىڭ ايشىقتى مىسالىنىڭ ءبىرى – الەمدەگى ەڭ اۋقىمدى وسى پانورامالىق مۋزەي.
ءتۋريزمدى تابىس كوزىنە اينالدىرامىز, ەلدىگىمىزدى پاش ەتەمىز, تاريحىمىزدى ۇلىقتايمىز دەيتىن ءبىزدىڭ حالىق ءۇشىن دە وسىنداي پانورامالىق مۋزەيلەر سالىنسا ەكەن دەگەن تىلەك ويعا تىنىم بەرمەيدى.
وڭتۇستىكتەگى ءشاۋىلدىر جاقتا وتىرار قالاسىنىڭ ورنى تۇر. توبەشىك بولىپ تۇرعان وسى قالانى كوز الدىمىزدا قايتا ءتىرىلتىپ, ءبىر كەزدە بۇل كەڭىستىكتە بابالارىمىزدىڭ وركەنيەتى سالتانات قۇرعانىن تالانتتى قىلقالام شەبەرلەرى كەيىنگى ۇرپاققا سىيعا نەگە تارتپاسقا؟
بۇل ماسەلەنى بىردەن قارجىدان باستاۋدىڭ قاجەتى جوق سىقىلدى. ول مۋزەيگە وراسان قاراجات كەتە قويماس. سەبەبى, ىستامبۇلداعى ەكى قاباتتى كىشىگىرىم عيماراتتى عاجايىپ ەتىپ تۇرعان – ىشىندەگى عالامات مازمۇنى مەن دارىندى سۋرەتشىلەردىڭ قىلقالامىنىڭ ءىزى.
بۇل ۇسىنىستان كىلتيپان تابىلاتىن بولسا – تاريحي وقيعانىڭ استارىندا عانا بولۋى مۇمكىن. سەبەبى, تۇرىكتەر كونستانتينوپولدى جاۋلاپ الدى. ۆيزانتيا يمپەرياسىن قيراتتى. ال ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ءبىر ساتقىننىڭ كەسىرىنەن وتىراردا جەڭىلدى. الايدا, بۇل دا تاريحتىڭ اقيقاتى. تەگى, ءبىز ءۇشىن مۇنداي پانوراماعا اڭىراقاي شايقاسى كوبىرەك ۇيلەسەتىن سەكىلدى.
دەگەنمەن, ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز – تالاي الماعايىپ پەن الاساپىراندى باستان وتكىزگەن حالقىمىز, تاريحتىڭ بار تەپەرىشىنە توتەپ بەرگەن ۇلتىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىن تۇرلاۋلى ەتكەن كۇنگە دە جەتتى. ال بۇل جولدىڭ داڭعىل بولماعانىن كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەتۋدىڭ ءبىر تەتىگى بولسا, وندا ول وسىنداي پانورامالىق مۋزەيلەر بولار ەدى.
ويتكەنى, تالاي تاريحي ءجادىگەرلەرىمىز اشارشىلىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, سوعىس, ودان قالا بەردى بودان بولعان جىلدارى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. وسىنىڭ سالدارى ءبىزدىڭ كوپ مۋزەيىمىزدەگى ەكسپوناتتارىمىزدى جۇتاڭ ەتىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس…
ءوز تاريحىن كورگەندە تۇرىكتىڭ ەر ۇلدارى كوزىنە قالاي جاس السا, ءبىز دە ءوز اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحىمەن قايتا قاۋىشقاندا قازاق بولىپ تۋعانىمىزعا تاۋبە ايتقىزار تىرلىكتەر كەرەك-اق. تۋريزم – التىن جۇمىرتقا تاباتىن تاۋىق. ەكسپو-2017 كورمەسىنە دايىندىق بارىسىندا ويلاناتىن جايلاردىڭ ءبارى دە وسى دەر ەدىك.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
