قازاقستان • 14 ماۋسىم، 2019

رايسا سايرانقىزى: ۇلكەن جەڭىس كىشكەنتاي قادامنان باستالادى

2862 رەت كورسەتىلدى

– رايسا سايرانقىزى، ءبىلۋىم­شە ءسىز باتىس كىتاپ نا­­­رىعىمەن تىعىز باي­­لا­­نىستاسىز. قانداي دا ءبىر ادە­بي اگەنتتىكتەر مەن مەم­لەكەتتىك قول­­داۋ­لارعا سۇيەنبەي، ءوز بەتىڭىزشە جۇ­مىس ءىس­تەپ كە­لەسىز. مەنىڭشە، ءسىز­دىڭ ءتاجى­ريبەڭىز قازاقستانداعى كوپ­­تە­گەن اۆتوردى قىزىقتىراتىن سياق­­تى.

– ءومىرىمنىڭ كوپ ۋاقىتىن تاياۋ شىعىس پەن ەۋروپادا وتكىزدىم. كوپ جىل ويلاعان ارمانىمنىڭ ءبىرى – كىتاپ باسىپ شىعارۋ ەدى. وسىلايشا نيەت ەتىپ 2017 جىلى موڭعوليانىڭ ۇلانباتىر قالاسىندا ەشكىمنىڭ كو­مە­گىنسىز كاسىپكەر جاستار بىرىگىپ، «Steppe&World» باسپاسىن اشتىق. باس­پانىڭ باس رەداكتورى گۇلفايرۋز شاۋەتقىزى (Ph.D، موڭعوليا ۇلت­تىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ پرورەكتورى)، قارجى ماسەلەسىن جولداسىم الاۋبەك ءابدىل ۇلى (Ph.D) اتقارادى. جۇمىسىمىزدىڭ كوبى الەۋمەتتىك جەلى­لەر ارقىلى ءجۇرىپ جاتىر. اۋدار­ماشى، رەداكتورلارمەن ونلاين تارتىپتە حات-حابار الىسامىز. Penguin Random House، Curtis Brown، PanMacmillan سىندى الەمنىڭ ەڭ ءىرى، تانىمال باس­پالارىمەن كەلىسىمشارت نەگىزىندە بىرنەشە جوبانى قولعا الدىق. بۇل باسپالاردىڭ ەڭ اۋەلگى قوياتىن شارتى – كاسىبيلىك. كىتاپتى اۋدارىپ، جا­رىققا شىعارۋ رۇقساتىن باسپادان جانە جازۋشىنىڭ وزىنەن قاتار الاتىن بولعاندىقتان، جۇمىس ۇزاققا سوزىلادى.

– ايگىلى گارري پوتتەر سەريا­لى رومانىن رەسمي رۇقساتپەن ءبى­­رىن­­شى بولىپ قازاق تىلىنە اۋدا­رىپ­ شى­عارۋعا كىرىستىڭىزدەر. مۇن­­داي ءمۇم­كىندىككە قالاي يە بول­­دى­ڭىز­دار؟

– گارري پوتتەردىڭ رۇقساتىن الۋ ءۇشىن ءتيىستى ۇيىمدارمەن ءبىر جىل بويى جۇمىس ىستەدىك. اتقارىپ جات­قان جۇمىستارىمىزدى باستان-اياق تەكسەرىپ، باسپامىزدىڭ باعىت-باعدا­رىمەن تانىستى. ۇزاققا سوزىلعان كەلىسىم­شارت ىستەرىنەن كەيىن ايگىلى جازۋشى دجوان روۋلينگتەن «قازاق تىلىنە اۋدارۋعا رۇقسات» دەگەن جاۋا­بىن العاندا قۋانىشىمىزدا شەك بولمادى. جالپى، گارري پوتتەردى اۋدارۋ وتە قيىن. سوندىقتان كونە لاتىن تىلىنەن العان ءسوز تىركەستەرى مەن تۇجىرىمداردى قازاق تەرمينولوگيا­سىندا قالىپتاسقان قاعيداتتارعا سۇيەنە وتىرىپ، ءتارجىمالاۋدى وي­لاس­­تىرماقپىز.

– «Steppe&World» باسپا­سى­نىڭ الەۋ­مەتتىك جاۋاپ­كەرشى­لىگى، ۇستانى­مى قانداي؟

– رۋحاني جۇتاڭدىقتىڭ ورنىن تولتىراتىن جالعىز دۇنيە بار، ول – الەم ادەبيەتىن انا تىلىندە وقۋ، انا تىلىندە دۇنيەنى تانۋ. وسى جولدا قا­زاق حالقىنا الەمنىڭ ۇزدىك ادەبي شىعار­مالارىن انا تىلىمىزدە تانىستىرۋدى وزىمىزگە ماقسات ەتتىك. قانداي باسپا بولسىن الدىمەن تابىس كوزىن ويلاۋى – زاڭدىلىق. باسپادان شىعاتىن كىتاپتارعا شىعىن سىرتىندا 10-15 پايىز، ال دۇكەندەر ءوز تارابىنان 25-30 پايىز شاماسىندا ۇستەمە اقى قوسادى. بەزەندىرۋ مەن قۇرىلىمىن ۇيلەستىرۋ سىندى تەحنيكالىق ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى كىتاپتار نەگىزىنەن قىتاي، موڭعوليا، قازاقستان ەلدەرىندە باسىلىپ شىعادى. ال تارالىمعا كەلەر بول­ساق، كىتاپتاردى 2 مىڭ مەن 4 مىڭ دانا ارالىعىندا شىعارامىز. سۇرانىس ارتىپ جاتقان كۇندە، قو­سىمشا تيراج دايارلانادى. با­سىندا باسپا ونىمدەرى ۇلكەن قا­­­­­­­لا­لارداعى ءىرى دۇكەندەرگە عانا قو­يىلعان ەدى، قازىر قازاقستاننىڭ بار­لىق ايماعىنا جەتكىزۋگە تىرىسىپ جاتىر­مىز.

– ماقساتىڭىز الەم ادەبيەتىن قا­زاق تىلىندە سويلەتۋ دەيسىز. بۇل يدەيا­­نى ىسكە اسىرۋعا ءسىزدى نە ءنار­سە قۇل­شىندىرادى؟

– بۇل ءىستى اتقارۋعا العان ءبىلىمىم مەن تاجىريبەم، تۋىپ-وسكەن ورتام كوپ سەبەپ بولدى. اكەمىزدىڭ ەل ءۇشىن ات­قارعان ەڭبەگىن كورىپ وسكەن سوڭ، قوعامعا جاقسىلىق جاساۋ – بورىشىمىز دەگەن تاربيەمەن وستىك. ۇلانباتىر قالاسىندا ديپ­لوماتتاردىڭ وتباسىندا ءتورت بالا­نىڭ ءۇشىنشىسى بولىپ ءدۇ­نيەگە كەل­دىم. اكەم سايران قادىر كا­سىبي ارابتانۋشى، 30 جىلدان اس­تام ۋا­قىت موڭعوليانىڭ اراب ەل­دەرىندە ديپ­لومات، توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىز­مەتتەرىن اتقار­عان. وسى سە­بەپتى بالالىق شاق، ستۋ­دەنتتىك كەز­دەرىم ەگيپەت، تۇركيا، ان­گليا ەلدەرىندە ءوتتى. مىسىردا كاير امە­ريكا ۋنيۆەرسيتەتىندە باكالاۆر دارەجەسىندە ءبىلىم الىپ،  ماگيسترلىك دارەجەمدى  ۇلىبريتانيادا لوندون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ مە­كتە­بىن­دە جانە روتتەردامداعى ەراسمۋس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قارجى مامان­دىعى­مەن اياقتاعانمىن.

باسپا جۇمىسىنا تاۋەكەلگە بەل بۋعان سەبەبىم، 2016 جىلى ال­ما­تىداعى ساپار­دان تۋعان اسەر ەدى. با­لالارىما قازاق تىلىندەگى كىتاپتاردى الا كەتەيىن دەپ كوپ كىتاپ دۇكەنىنىڭ ەسىگىن توزدىردىم. قازاق تىلىندەگى كىتاپتار كىش­كەن­تاي سورەنىڭ جارتىسىن عا­نا الىپ تۇردى. اسىرەسە بالالار ادە­بيەتى وتە جۇتاڭ ەكەن. ءوزىم ورىس مەكتەبىن ءبى­تىر­گەنمىن. ورىس ءتىلى، ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن جانىما جاقىن تۇ­تا­مىن، جاقسى كورەمىن. دەگەنمەن الەم ادەبيەتىندەگى شى­عارمالاردىڭ دەنى ورىس تىلىندە بولۋى مەنى قاتتى تاڭداندىردى. حالىق سانى 3 ميل­ليون عانا بولاتىن موڭعوليادا الەم­نىڭ ەڭ تاڭداۋلى كىتاپتارى موڭ­عول تىلىندە جارىققا شىعادى. مە­نىڭ ويىمشا، قازاق قوعامى كەڭەس ءداۋى­رى­نىڭ ىقپالىنان تولىعىمەن ارىلا الماي كەلەدى. 90-شى جىلدار­دان كەيىن موڭعوليا الەمدىك قوعام­داستىققا جىلدام كىرىگىپ، عىلىم، دامى­عان ەلدەردىڭ تەحنولوگياسىن، سول ەلدەردىڭ كلاسسيكالىق جانە قا­زىر­گى زامانعى كوركەم ادە­بيەتى سالا­سىنداعى مادەنيەتى مەن ترەندىن جىلدام قارقىنمەن ءسىڭىردى. ارمەنيا مەن گرۋزيادا دا سولاي. انا تىلىندە وقىعىسى كە­لەتىن وقىرمان ءۇشىن تاڭداۋ بار. ال ءبىزدىڭ ورتالىق ازياعا كەلسەڭىز جاعداي مۇلدەم باسقا. سو­سىن كۇتىپ وتىراتىن ەمەس، بۇل ءىستى ءوزىم قول­­­­عا الايىن دەپ شەش­تىم. وسىلايشا كىشى­گىرىم باسپا اشىپ، تاۋەكەل ەتىپ، اقىرىنداپ جۇ­مىستى باستاپ كەتتىك. ءاليحان بوكەيحان اتامىز  ايتقانداي، «ۇل­تىنا، جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ − بىلىمنەن ەمەس، مىنەزدەن». ال اكەم­نىڭ موڭعولياداعى ازعانتاي قازاق وكىلدەرى  ءۇشىن  جاساعان ءىس-شارالارى ءالى جالعا­سۋدا.

– باسپانىڭ وسىعان دەيىنگى ات­قار­عان ىرگەلى جۇمىستارىمەن تا­­نىس­­تىرىپ وتسەڭىز.

– سوڭعى ءبىر جىلدا بالالارعا ار­نالعان ءتورت شىعارمانى باسىپ شى­عاردىق. الەمگە ايگىلى با­­لالار جازۋشىسى دجۋليا دو­­نالدسوننىڭ «اقىن قويان» جانە «گرۋففالو» كىتاپتارىن كورنەكتى شىعىستانۋشى، جۋرناليست عالىم بوقاش قازاق تىلىنە مايىن تامىزىپ اۋداردى. دونالدسوننىڭ بارلىق ەڭبەكتەرى پوەتيكالىق ءماتىنى­مەن ەرەكشەلەنەدى. 2011 جىلى ادە­بيەت سالاسىنداعى قىزمەتى ءۇشىن بريتان يمپەرياسىنىڭ وردەنىمەن ماراپاتتالدى، سونداي-اق ەكى جىلدا ءبىر بەرىلەتىن «بالالار لاۋرەاتىنىڭ» جۇلدەگەرى. بيىل­عى بولونيا حالىقارالىق بالا­لار ادەبيەتى كورمەسىندە «گرۋففالو»­ ەرتەگىسىنىڭ 20 جىلدىق مەرەي­تويى­نا قاتىسىپ، اۆتور دجۋليا دو­نالد­سون مەن ايگىلى يلليۋستراتور اك­سەل شەففلەرمەن جاقىن تانىس­تىم. بۇل ەرتەگى الپىستان استام ءتىل­گە اۋدارىلىپ، 13 ميلليوننان كوپ­ تارا­لىممەن ساتىلعان بەستسەللەر. ودان باسقا شۆەيتساريانىڭ با­زەل قالاسىنداعى اننا فرانك قورى­نىڭ رۇقساتىمەن «اننا فرانك كۇن­دەلىگىن»، قازاقستاننىڭ جاپونتانۋشى قوعامىمەن بىرىگىپ حارۋكي مۋراكاميدىڭ كىتاپتارىن اۋدارىپ، شىعارا باستادىق.

– كىتاپ تاڭداۋدا قانداي با­سىم­دىقتارعا سۇيەنەسىزدەر؟

– الدىمەن كىتاپپەن تولىق تانىسىپ، اعىلشىن، ورىس، نەمىس ءتىل­دەرىندەگى رەتسەنزيالاردى شولىپ شىعامىز. ەڭ باستىسى، الەم وقىر­ماندارىنىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ العان ءارى قازاقى سالت-داستۇرىمىزگە قايشى كەلمەيتىن مازمۇنداعى كىتاپتاردى تاڭداۋعا تىرىسامىز. نەگىزى ءبىز ادامعا جاقسى اسەر بەرەتىن، ويلاندىراتىن، تولعان­دىراتىن، رۋحىن كوتەرەتىن كى­تاپ­تار­دى كوپتەپ شىعارعىمىز كەلەدى.

– بالالار كىتاپ يندۋستريا­سىن­داعى ماڭىزدى شارا – بو­لونيا حا­لىق­ارالىق بالالار ادەبيەتى كور­مەسىنە ارنايى شا­قىر­تۋمەن قاتى­س­­­تىڭىز. كور­مە­نىڭ بيىلعى جاڭا­لىق­تارى تۋرالى نە ايتاسىز؟

– يتاليانىڭ بولونيا قالاسىندا جىل سايىن وتەتىن كورمە – الەمنىڭ بارلىق باسپاگەرلەرىن، اۆتورلار مەن يلليۋستراتورلاردىڭ، ادەبي اگەنتتەر مەن ديستريبيۋتورلاردىڭ، كىتاپ­حاناشىلاردىڭ باسىن قوسا­تىن جەتەك­شى الاڭ. 2019 جىل­عى كورمە بىرىڭعاي يل­ليۋسترا­تور­لاردىڭ مەكەنى بولدى. بالالار ادە­­بيەتىنە ارنالعان مىڭ­داعان يلليۋستراتورلىق ۇزدىك جۇمىس­تار­مەن تانىسىپ، ءتانتى بولدىم. بالالار كىتابى نارىعىنىڭ دامۋ تەندەنتسيالارى مەن سوڭعى جاڭا­لىقتارى كەڭىنەن تالقىلانىپ، ۇزدىك شىعارمالاردى ماراپاتتاۋ شارالارى ءوتتى. ءبىر كۇندە 15 كەزدەسۋگە دەيىن بولىپ، ونداعى كۇنىم وتە قاربالاس ءوتتى، وزگە باسپالاردىڭ سوڭعى جۇ­مىستارىمەن تانىسىپ، جاڭا ءارىپ­تەستىك بايلانىس­تار ورناتۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.

– نارىقتىڭ جوعارى سەگمەنتى سانالا­تىن وسىنداي الەمدىك ادە­بي شارا­لارعا اتسالىسۋدا قازاق­ستان كى­تاپ باسپالارى قانشا­لىق­­تى بەل­سەن­دى؟ الەمدىك بالالار ادەبيەتى قا­ۋىم­­داستىعىنىڭ جا­ڭا­­لىق­­تا­رىنان تىس­قارى جات­قان جوق پا؟

– شەتەلدە تۇرىپ قازاقستاننىڭ جاعدايى تۋرالى كەسىپ-ءپىشىپ ايت­­­قانىم دۇرىس بولماس.  قازاق­ستان­داعى كىتاپ نارىعى رەسەيدىڭ باس­پالارىمەن تىعىز باي­لانىستى. رەسەي باسپالارى ءۇشىن قازاقستان نارىعى وتە پايدالى. وسى سەبەپتى دە قازاق تىلىندە بۇل كىتاپتاردى ءسوي­لەتۋگە قىزىعۋشىلىق ازىراق شى­عار دەپ ءتۇيدىم. كورمەدەن قا­زاق باس­­پاگەرلەرىن كەزدەستىرە قوي­مادىم. ءمۇم­­­كىن ءبىرلى-جارىم باسپانىڭ وكىل­دەرى جۇرگەن دە بولار. الايدا مەن كىتاپ رۇقساتتارىن الىپ جۇرگەن باس­پالار سوڭعى بەس جىلدا قازاقستاننان سۇرانىس كەلمەگەنىن ايتتى. شەتەلدىك باس­پالاردىڭ كوبى قازاق تىلىندە شىعا­رامىز دەگەن ۇسىنىسىمىزعا ەرەكشە قۋانىپ، جىلى قابىلداپ جاتادى. سول جولعى سەميناردا گرۋزين، ورىس، قازاق ارىپتەستەر بىرگە وتىردىق. سوسىن ۇشەۋمىز قاي تىلدە اڭگىمەلەستىك دەپ وي­لايسىز؟ ورىسشا دەپ ايتۋىڭىز، ابدەن قيسىندى. بىراق ءبىز اعىلشىنشا كەڭەستىك. ويتكەنى گرۋزين ارىپتەسىم ورىس تىلىنە جەتىك بولا تۇرا، ورىس­شا سويلەگىسى كەلمەسە، ورىس ءارىپ­تەسىم ءۇشىن اعىلشىنشا سويلەسۋ «كەرەمەت» بولىپ كورىندى. رەسەيلىك ارىپتەسىم ماعان قاراپ، «سەن جىر­عاتپاسسىڭ، قازاقتار ءبارىبىر ورىسشا وقيدى»، دەگەندەي جىميىپ قالدى. وسىعان قاراپ-اق باسەكەنىڭ دەڭگەيى تىم جوعارى ەكەنىن ءتۇسىندىم.

– بۇگىنگى بالالار ادەبيەتىنەن قان­داي ترەندتەردى كورۋگە بولادى؟ كىشكەنتاي وقىرماندار ءۇشىن نە قىزىق؟

– جالپى، بالالار ادەبيەتىن ءسابي­لەر، مەكتەپالدى دايارلىق تو­بى، باستاۋىش سىنىپتاعىلار جانە جاس­وسپىرىمدەرگە ارنالعان ادەبيەت دەپ بىرنەشە جاس ساناتىنا بولەمىز. 1-7 جاس ارالىعىنداعى بالالار ءۇشىن يل­ليۋستراتسيا وتە ماڭىزدى. يل­ليۋس­ترا­تسيا بالالار­عا ارنالعان شى­عارمانىڭ نەگىز­گى ماعىناسىن جەت­كىزۋ ءۇشىن ءۇي­لەس­تىرۋشى مىندەتىن ات­قارادى. باي­قاساڭىز – بالالار ەرتەگى وقىعاندا نە مۋلتفيلم كورگەندە باستى كەيىپكەرلەردى، حاي­­ۋاناتتاردى سيپاتتاعان يلليۋستراتسيا­نى وڭاي ءھام تەز قابىلدايدى. وسى رەتتە باس­تاۋىش سىنىپ جاسىنداعى با­لا­­لارعا كوميكس روماندار، فەنتەزي جانرىنداعى كىتاپتار وتە قى­زىق­تى سانالادى. جو­­عارى سىنىپ وقۋ­شىلارى اراسىندا گەندەرلىك تەڭدىك، فەمينيزم تاقىرىبىنداعى شىعارمالار، سون­داي-اق ءوزىن-ءوزى تانۋ، ءتۇسىنۋ سياقتى پسي­حولوگيالىق كىتاپتار كوپ وقىلادى. كىش­كەنتاي وقىرماندار ءۇشىن كوبىندە وتبا­سى قۇندىلىقتارى سۋرەتتەلگەن،­ مەيىرىم، وتباسى، دوستىق تا­قى­رىپ­تارى كوتەرىلەدى. ال بالالار ادەبيەتىنەن دوكتور سيۋزا، كيپ­لينگ، دجوان روۋ­لينگ جانە استريد ليندگرەنا كىتاپ­تارىن ۇسىنار ەدىم. ۇلكەندەر ءۇشىن شەك­سپير، فرانتس كافكا، دجورج ورۆەللا، گەرمان گەسسە، چينۋا ابەبە، ناگيب ماحفۋز، ۋەدەرفورد دجەك، كادزۋو يسيگۋرو جانە حارۋكي مۋ­را­كامي شىعارمالارىن كورگىم كەلەدى. سونداي-اق ۇزدىك ادەبي سىي­­لىقتارعا شىعارىلعان بارلىق شىعارما قازاق تىلىنە اۋدارىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن.

– ءسىزدىڭ باسپاڭىز – قازاق ءتىلىن­دەگى جاڭا فەنتەزي-جوبالاردىڭ بىردەن-ءبىر باستى جەتكىزۋشىسى. بيىل باسپادان قانداي جاقسى جا­ڭالىق كۇتۋگە بولادى؟

– ەڭ باستى جوسپارىمىز – الماتى مەن استانادا باسپانىڭ فيليالىن اشۋ. كەلەسى 18 ايدا ءۇل­­كەندەر مەن بالالارعا توسىن سىيى­مىز كوپ. كىتاپ شىعارۋ وڭاي ەمەس، ەڭ باستىسى اۋدارما ساپاسى مىقتى بولۋ كەرەك. حارۋكي م­ۋراكاميدىڭ «نورۆەگ ورمانى»، «Harvard Business Review» عىلىمي-تانىمدىق جۋرنالىنىڭ تاڭدامالى ماقالالارى، ر.ح.پالاسيونىڭ «عا­جايىپ­ اڭگىمەسى»، روالد دال­دىڭ­ شىعارمالارى سىندى وزگە دە كىتاپ­تاردى جارىققا شىعارۋ جۇمىستارى جال­عاسىپ جاتىر. ال­داعى بەس جىل­دىققا ارنالعان جوس­پارلار كوپ. ۇلكەن جەڭىستەر اركەز كىشكەنتاي قادامداردان باستالعان. سولاي!

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.


اڭگىمەلەسكەن ايا ءومىرتاي،

«Egemen Qazaqstan»


سوڭعى جاڭالىقتار

ءالتىنساريننىڭ ادامي بولمىسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:01

ۋاقىت جاراتقان ۇلى جىر

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار