قازىرگى قازاقستاننىڭ ساياسي ومىرىندە 2019 جىلعى 9 ماۋسىمدا وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋى ماڭىزدى وقيعا بولىپ سانالادى. پرەزيدەنتتىك سايلاۋ – ۇلتتىڭ تاريحي ءوزىن ءوزى انىقتاۋىنىڭ جاۋاپتى ءساتى بولدى. 1995 جىلى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قازاقستان حالقى كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىك جولىن تاڭدادى, ول ەلدىڭ تۇراقتى جانە باياندى دامۋ سيپاتىن انىقتادى. وسى جولعى سايلاۋ ستراتەگيالىق باعىتتىڭ تابىستىلىعى مەن تيىمدىلىگىن, سەنىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ساياسي ءومىر مەن ەكونوميكاداعى ودان ارعى وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى ماركەرى جانە كاتاليزاتورى بولدى. قازاقستان حالقى ءوز تاڭداۋىن جاساپ, ەلباسىنىڭ باعىتىنا دەگەن سەنىمدىلىگىن راستاپ, سايلانعان مەملەكەت باسشىسىنا دەگەن ءوز كوزقاراسى مەن سەنىمىن تانىتتى.
قازاقستاندىقتاردىڭ تاڭداۋى ءتيىستى قوعامدىق كوڭىل كۇيدى, ەڭ الدىمەن, بارشاعا ارنالعان بارشىلىق, ءال-اۋقات يدەيالارىن قولداۋدى كورسەتتى. بۇل يدەيا پرەزيدەنت باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىندە كورىنىس تابادى: ەلدىڭ ستراتەگيالىق باعىتىنىڭ ساباقتاستىعى, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك تۇجىرىمدامالارى جانە ودان ءارى ىلگەرىلەۋ.
قازىرگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ بىرنەشە ەرەكشەلىكتەرىن اتاپ ءوتكەن ءجون.
بىرىنشىدەن, سايلاۋعا ساياسي پارتيالاردىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى دە قاتىستى. بۇل رەتتە سايلاۋالدى باعدارلامالاردا قوعامنىڭ نەگىزگى يدەولوگيالىق باعىتتارى مەن ساياسي سەنىمدەرىن كورسەتەتىن يدەيالار پاليتراسى باسىم ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.
ەكىنشىدەن, سايلاۋالدى پرەزيدەنتتىك جارىستا ۇمىتكەرلەر سانىنىڭ جانە جاڭا قوسىلعانداردىڭ باسىم بولۋى بايقالدى. سايلاۋ بيۋللەتەنىندە العاش رەت جەتى ۇمىتكەردىڭ اتى-ءجونى جازىلدى. ودان بۇرىنعى رەكورد – 2005 جىلى بەسەۋ بولدى.
ۇشىنشىدەن, سايلاۋالدى جارىستا ۇمىتكەر رەتىندە ايەل ادامنىڭ بولۋى. تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت ۇمىتكەر ايەل قاتىسقانىن, بۇل رەتتە ول ءوزىنىڭ پرايمەريزىن جۇرگىزگەن ساياسي پارتيادان ۇسىنىلعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.
تورتىنشىدەن, ۇلتتىق بايقاۋشىلار ينستيتۋتىن بەلسەندى دامىتۋ. بيىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ۇلتتىق بايقاۋشىلاردىڭ باسىمدىعىن جانە ولاردىڭ بەلسەندى جۇمىسىن, اسىرەسە ءوڭىرلەردە ءادىل جانە ادال سايلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جۇمىسىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت.
مىسالى, «امانات» ازاماتتىق تۇعىرناماسى بۇكىل ەل بويىنشا 700-دەن استام ۇەۇ تارتتى جانە پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى بايقاۋشى رەتىندە 16 مىڭ ادامدى دايىندادى. بۇل تاجىريبە ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى, سونداي-اق حالىقتىڭ ساياسي مادەنيەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. وعان قوسا, حالىقارالىق قوعامداستىق ءۇشىن سايلاۋداعى حالىقتىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگى بەلسەندى ساياسي ۇستانىمنىڭ باستى كورسەتكىشى, سونداي-اق ازاماتتار تاراپىنان ءپاتريوتيزمنىڭ كورىنىسى رەتىندە سيپاتتالدى.
بەسىنشىدەن, سايلاۋشىلاردىڭ سايلاۋعا قاتىسۋى 77,4%-دى قۇرادى. حالىق تاراپىنان ساياساتقا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ تومەندەۋىنىڭ الەمدىك ترەندى اياسىندا قازاقستان جوعارى ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى جانە حالىقتىڭ سايلاۋ ۇدەرىسىنە كوپتەپ تارتىلۋىن كورسەتتى.
التىنشىدان, وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ جاريالىلىقتى, ءادىلدىكتى جانە اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, دەموكراتيا قاعيداتتارىنا سايكەس بولعانىن اتاپ وتكەن حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ بەلسەندى جۇمىسى. پرەزيدەنت سايلاۋى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن ءجۇزەگە اسىرۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتتى.
جەتىنشىدەن, حالىق تەك ناقتى كانديداتتاردى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار سايلاۋ ۇدەرىسى مەن تەحنولوگيالاردى دە بەلسەندى تالقىلادى. شارتتى تۇردە بۇل كورسەتكىش, قوعام ءاربىر ازاماتتىڭ داۋىسىنا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى ەكەنىن تۇسىنەتىنىن اڭعارتتى.
پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەرلەر اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى, اسىرەسە الەۋمەتتىك مەديانى پايدالانۋ ءتاسىلىن وزگەرتتى. كوبىنەسە ۇمىتكەرلەر ءوزىنىڭ سايلاۋالدى يدەيالارىن ۆيزۋاليزاتسيا جانە گرافيكالىق كونتەنت ارقىلى كورسەتتى. سونداي-اق سايلاۋدىڭ جوعارى تەحنولوگيالىلىعى كوپتەگەن جاڭا قادامدار, جاڭا اكتسيالار قولدانىلۋى ارقىلى سيپاتتالدى. اتاپ ايتقاندا, قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «Birge» رەسپۋبليكالىق شتابىنىڭ ناۋقانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. وعان كانديداتتىڭ ءوزى باستاماشىلىق ەتتى جانە شىن ءمانىندە بۇل ناۋقان ۇلكەن تابىسقا يە بولدى. ونىڭ تابىسى «سايلاۋشىلاردىڭ قولى» دەپ اتالاتىن رەسۋرستى پايدالانۋىمەن بايلانىستى. جالپى, كەز كەلگەن كانديداتتىڭ تابىسى – ول سايلاۋشىلارمەن تىكەلەي قالاي جۇمىس ىستەيتىنىندە. مەنىڭ ويىمشا, «ەسىكتەن ەسىككە» ناۋقانى وسىعان جاقسى مىسال بولدى. بۇل قادام قازىرگى سايلاۋ ناۋقانىندا دا بەلسەندى قولدانىلدى. ق.توقاەۆتى قولداۋ جونىندەگى شتاب وسى ناۋقانعا 20 مىڭ جاس ەرىكتىنى تارتا الدى.
جالپى, بارلىق كانديداتتار شتابتارىنىڭ جۇمىسى قىسقا ۋاقىت مەرزىمىندە ءوتىپ, ولار ءۇشىن ۇلكەن سىناق بولعانىنا قاراماستان, سايلاۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگى بويىنشا سايلاۋعا قاتىسقان بارلىق كانديداتتاردىڭ شتابتارى ءوز رەسۋرستارىن تولىق كولەمدە جۇزەگە اسىرعانىن كورسەتتى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, كانديداتتاردىڭ سايلاۋالدى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنىڭ مونيتورينگى مەن تالداۋى ەلدىڭ مەدياسفەراسىنداعى ينتەرنەتتىڭ اسا ماڭىزدىلىعىن كورسەتتى. سايلاۋالدى جارىستا قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن پايدالانۋ قازاقستاندىقتاردىڭ ساياسي مادەنيەتى مەن ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى, بۇل سونداي-اق سايلاۋشىلاردىڭ سايلاۋعا كەلۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنە اسەر ەتتى.
پرەزيدەنت لاۋازىمىنا كىرىسكەن ق.توقاەۆتىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسى كوپتەگەن سايلاۋشىلاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى. ول تەك اۋقىمدى جانە مازمۇندى عانا ەمەس, ول ورىندالۋ شىنايىلىعى تۇرعىسىنان ويلاستىرىلعان جانە حالىقتىڭ ۇمىتتەرىنە جاۋاپ بەرەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىندىگىن ونىڭ ۇلىقتاۋ راسىمىندەگى ءسوزى راستايدى.
جاڭادان سايلانعان مەملەكەت باسشىسى ءوز ساياساتىنىڭ باسىمدىقتارىن اتاپ ءوتتى: الەۋمەتتىك مىندەتتەردى شەشۋ, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جانە قوعام بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ, حالىقتى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس. ءبىز كورىپ وتىرعانىمىزداي, وسى باسىمدىقتاردى ىسكە اسىرۋ قازىردىڭ وزىندە باستالدى. مىسالى, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ ەكى ۆەدومستۆوعا ءبولىنۋى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگيانى ينستيتۋتسيونالدىق نىعايتۋدى كورسەتەدى.
سايلانعان پرەزيدەنت جاستارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدى جانە جاس كادرلارمەن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭارتىپ, جاس دارىندى باسقارۋشىلاردى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىنە جىلجىتۋ ءۇشىن «پرەزيدەنتتىك كادر رەزەرۆىن» قالىپتاستىرۋدى ۇسىندى.
سونىمەن ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندە دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. قازاقستاننىڭ ساياسي, سونداي-اق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ءجۇرگىزۋدەگى باعا جەتپەس تاجىريبەسى, مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارىن, قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىن جاڭعىرتۋ پرەزيدەنت ق.توقاەۆقا ەلدىڭ ودان ءارى ۇدەمەلى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆقا جۇكتەلەتىن ەرەكشە ميسسيا مەن جاۋاپكەرشىلىك وعان دەگەن حالىقتىڭ جوعارى سەنىمىنە بايلانىستى.
يناۋگۋراتسيا كەزىندە پرەزيدەنت «مەن ءۇشىن پرەزيدەنت رەتىندە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جالپى ساندارى ەمەس, بارلىق ازاماتتارىمىزدىڭ ناقتى ءال-اۋقاتى ەڭ ماڭىزدى بولىپ تابىلادى», دەدى. وسى ارقىلى قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاندىقتاردىڭ ءۇمىتىن اقتاۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ بارلىق كۇشىن, جوعارى كاسىبيلىگى مەن ادامي قاسيەتتەرىن جۇمسايتىنىن كورسەتتى.
زارەما شاۋكەنوۆا,
پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
