بىزدەگى قالتالى ازاماتتار دا ەۋروپا ەلدەرىندەگى سەكىلدى ونەر تۋىندىلارىن جاقسى باعالاي باستادى. ازىرگە, ءوزىمنىڭ ەڭ قىمباتقا ساتىلعان كارتينام 45 مىڭ $, ورتاشا باعا دەگەندەرى 20-25 مىڭ دوللارعا ساۋدالانعان كەزى بولدى. كورمەلەرگە كەلۋشىلەر سانى دا بۇرىنعىعا قاراعاندا ەداۋىر ارتىپ كەلەدى.
– الەمگە ايگىلى ميكەلاندجەلو شاكىرتىڭىز بولسام دەپ الدىنا كەلگەن سۋرەتشىدەن ەڭ الدىمەن ارمانىڭ نە دەپ سۇرايتىن كورىنەدى. وسى سۇراقتى كەزەكتى تالاپكەرگە قويعاندا بالاڭ جىگىت: «ميكەلاندجەلو سەكىلدى, ياعني ءسىز سياقتى سۋرەتشى بولۋدى ارماندايمىن» دەگەن ەكەن. سوندا ۇلى دارىن: «مەن كەزىندە قۇداي بولۋدى ارماندادىم, بىراق بولا المادىم. ال سەن «مەن» بولۋدى ارمانداساڭ سەنەن سۋرەتشى شىقپايدى», دەپ قايتارىپ جىبەرگەن دەسەدى. ونەر ولكەسىندە وزىنە ءتان ورنەگى بار وزدەرىڭىز سياقتى اعا بۋىن ءشاكىرتتەرگە وسىنداي تالاپ قويا الا ما؟
– وسىدان 500-600 جىل بۇرىن ايتىلعان وسىنداي دۇنيەلەر بىزگە اڭىز رەتىندە جەتىپ وتىر. دەسە دە ءار ءداۋىردىڭ ءوز ءۇنى بار. ءبىراق ەشقاشان بۇلجىمايتىن ءبىر قاعيدا – ادامدى العا جەتەلەيتىن ونىڭ ۇلى ارماندارى. بۇل جەردە ميكەلاندجەلو ادامنىڭ ورەسىن ەڭ ءبىرىنشى تالانتىمەن ەمەس, ارمانىنىڭ اسقاقتىعىمەن ولشەپ تۇر. كەزىندە گاگارين عارىشتى باعىندىرعاندا ءبارىمىز تۇگەل عارىشكەر بولعىمىز كەلدى. وسى بالا قيال تالايلاردى ۇلكەن ءومىرگە قاناتتاندىردى. ءوزىن كوكتى تىلگەن عارىشكەرگە بالاعان قانشاما بالا گاگارين بولماسا دا, ومىردە وزىنە تالاپ قويا الاتىن جاۋاپكەرشىلىگى زور ازامات بولىپ قالىپتاستى. اۋىلعا اقىن-جازۋشىلار كەلە قالسا جاقسى ىرىمعا جورىپ, بالاسىنىڭ اۋزىنا تۇكىرتىپ, وتىرعان جەرىنە اۋناتىپ الاتىن قازاق ءۇشىن ارمان مەن ءۇمىت ومىرگە تالپىندىراتىن ايبىندى كۇش.
سۇراعىڭا ناقتىراق ويىسايىن. ءشاكىرت تاربيەلەپ ءجۇرگەندىكتەن الدىمىزعا سانداعان تالاپكەر كەلەدى. ىشىندە قالانىڭ دا, دالانىڭ دا بالاسى بار. مەن انىق اڭعارعان ءبىر نارسە پەندەنى ارمان بيىگىنە الىپ شىعاتىن وسكەن ورتاسى, تۋعان تابيعاتى. ماسەلەن, قالادا وسكەن بالالاردىڭ كوپشىلىگى اۋىل, تابيعات دەگەن دۇنيەلەردى پسيحولوگيالىق تۇرعىدان كومپيۋتەر سياقتى قابىلدايدى. اقپاراتقا باي بولعانىمەن, سەزىمگە جۇتاڭ. اۋىلدان كەلگەندەرىنەن بىردەڭە سۇراساڭ سۋرەتتەپ ايتىپ بەرەدى. «ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ارعى جاعىندا كىشكەنتاي ءدوڭ بار ەدى. سونىڭ شەتىندە اكەمنىڭ ءىنىسى تۇرادى. ورىستەن كەلە جاتقان مالدى سول توبەنىڭ باسىنا شىعىپ كۇتەتىنبىز. سول ماڭنان كۇننىڭ باتقانى تاماشا كورىنەدى» دەگەن سەكىلدى اڭگىمەلەرىنىڭ ءوزىن بەينەلى, اسەرلى ەتىپ جەتكىزەدى. مۇنىڭ ارتىندا سەزىم جاتىر. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, شالا-شارپى سۋرەت سالىپ بىزگە اۋىل-ايماقتان كەلگەن شاكىرتتەر ەكى جىلدان كەيىن ءتۇرلى ستۋديا بىتىرگەن, سۋرەت مەكتەبىن اياقتاعان قالالىق بالالاردى باسىپ وزادى. اڭگىمە قايدا جاتىر؟ ولار ونەردىڭ بۇلاعىنا سۋساپ كەلەدى. ەكى جىلدان كەيىن ايتارىڭدى كوزىڭنەن-اق تانىپ, قاس-قاباعىڭنان ۇعىپ تۇرادى.
مەن شاكىرتتەرىمە ءومىر بويى سەندەردى قۇداي ادام قىلىپ جاراتتى ما, ادام قالىپتارىڭدا قالىڭدار, ەڭ الدىمەن ادام بولىڭدار, دەگەن ءسوزدى ايتىپ كەلەمىن. ادامنىڭ جانۋاردان ايىرماشىلىعى ءبىز كورگەنىمىزدى ويمەن قورىتىپ, كەلەسىمىزگە ءسوزبەن جەتكىزە الامىز. ول كورمەسە دە سونى ۇعادى, ءتۇسىنەدى, سەزىنەدى. العاشقى ساۋالىڭا بەرەر جاۋابىمنىڭ ءتۇيىنى وسى.
– قاستەەۆ: «مەن سۋرەت سالۋدى تاۋدىڭ بۇلاعىنان, قويدىڭ قۇلاعىنان, ەشكىنىڭ مۇيىزىنەن, انامنىڭ كيىزىنەن ءۇيرەندىم» دەيدى ەمەس پە؟ العاشقى باستاۋدى قايدان الدىڭىز, ونەردەن ءوزىڭىزدى قانشالىقتى تابا الدىم دەپ ويلايسىز؟
– مەن قويشىنىڭ بالاسىمىن. كوزىمدى اشقالى كورگەنىم دالا, تاۋ, اسپان. سىلدىراپ اققان سۇلۋ وزەن. قىتايدا جۇرگەندە اكەم كوممۋنانىڭ سيىرىن باقتى. سىرتى اقتالعان تام ۇيدە تۇرامىز. ساماۋرىننىڭ شوعىن الىپ كەرەگەگە ءتۇرلى سۋرەت سالامىن. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا, اكەمنىڭ اتقا ءمىنىپ سيىر ايداپ بارا جاتقانىن سالسام كەرەك. بىراق, ناقتى ەسىمدە جوق. ءبىر ەسىمدە قالعانى كۇيەمەن سۋرەت سالا بەرىپ اپپاق كەرەگەنىڭ قارا تۇسكە بويالعانى. ول كەزدە قىتايدا كۇزدە وسكەن كەندىردى قاتتى باعالايتىن. قابىعىن سىپىرىپ الىپ كەز كەلگەن دۇكەنگە اپارساڭ, سالماعىن ولشەپ قارىمىنا زاتتاي تاۋار بەرەتىن. شەشەم ەكەۋمىز ءبىر جولى ءبىر بۋما كەندىر وتكىزىپ, 2-3 داپتەر, 5-6 ءتۇرلى بوياۋ قارىنداش, وشىرگىش العانىمىز بار. شيمايلاپ ءجۇرىپ بىردەڭەلەردى ۇقساتا باستادىم. اكەم شارۋا ادامى بولسا دا ەپوستىق جىر-داستانداردى جاتقا ايتاتىن. سىبىزعى تارتاتىن. مال جايعاپ بولعان سوڭ اۋىل ادامدارى داستارقان باسىنا جيىلادى. اكەم «الپامىس», «قوبىلاندى» داستاندارىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىندايدى. قايعىلى تۇسىنا كەلگەندە كەمپىرلەر جىلايتىن. ءبارى كوز الدىمدا. وسىنىڭ ءبارىن كورىپ, بويىما ءسىڭىرىپ ەرجەتتىم. مەكتەپتە بۇكىل سىنىپتاعىلاردىڭ سۋرەت ساباعىنداعى تاپسىرماسىن سالىپ بەرەتىنمىن. مۇعالىمدەر تاراپىنان دا وتىنىشتەر ايتىلاتىن. ءسويتىپ جۇرگەنىمىزدە مەكتەبىمىزگە سۋرەتشى اعاي كەلدى. مەنىڭ بويىمداعى ونەرگە دەگەن قۇشتارلىعىمدى بايقاپ باعىت-باعدار بەردى. وسىلايشا, ارمان ارقالاپ الماتىعا اتتاندىم. 1975 جىلى الماتىداعى سۋرەتشىلىك ۋچيليششەسىن ءتامامداعانىمدا, بويىمداعى ونەرىمنىڭ ءورىستەۋىن قالاعان ۇستازدارىم ساعان وقۋ كەرەك دەدى. ءوزىن كادىمگى شەبەر سەزىنىپ ءجۇرگەن بالاڭ كوڭىل, وقىعانى قالاي, مەن داپ-دايىن سۋرەتشى ەمەسپىن بە دەپ بۇلقىنعانىم دا كۇنى كەشە سياقتى ەدى. لەنينگرادتاعى ي.رەپين اتىنداعى سۋرەت اكادەمياسىنا قابىلدانىپ, ونەرگە دەگەن كوزىم اشىلدى. مىنە, ءدال وسىلاي سۋرەت دەيتۇعىن تىلسىم الەمنىڭ سوڭىنا ءتۇستىم. ال ونەردەن ءوز ورنىمدى العان-الماعانىمدى بولاشاق ايتا جاتار. تاۋبە, وسى ۋاقىتقا دەيىن جازعان-سىزعان دۇنيەلەرىم لايىقتى باعاسىن الدى. تالانتتى وسىرەتىن دە, ءوشىرەتىن دە حالىق. حالىق دۇرىس باعا بەرىپ جاتسا, بەكەر ءومىر سۇرمەگەنىمىز شىعار.
قىلقالامدى سەرىك ەتكەن قازاق بالاسىنىڭ ەسىمى سوناۋ 1980-جىلدارى ي.رەپين اتىنداعى كوركەمسۋرەت اكادەمياسىندا وقىپ جۇرگەن شاعىنان-اق بۇكىلوداقتىق ونەرسۇيەر قاۋىمعا ءماشھۇر بولدى. وعان سەبەپ قايرامباەۆ وقۋ ورنى قابىرعاسىندا جۇرگەندە ەرميتاجداعى جاھاندىق جاۋھار رەمبراندتىڭ «دانايا» كارتيناسىنىڭ كوشىرمەسىن جازعان. كەيىن ايگىلى تۋىندىنى الدەكىمدەر كيسلورود شاشىپ زاقىمداعان تۇستا, كاسىبي قايتا جاڭارتۋشىلار ۇلى كارتينانى قالپىنا كەلتىرۋدە اكادەميا قورىندا ساقتالعان قايرامباەۆتىڭ قولتاڭباسىنا ءجۇگىنگەن. كەزىندە «دانايانىڭ» ءدال كوشىرمەسىن ءاربىر دەتالىنا دەيىن اينىتپاي كەيىپتەگەنى ءۇشىن وقۋ ورداسىنىڭ رەكتورى ەرەمەەۆ باستاعان ونەر جاناشىرلارى قازاق بالاسىنا العىسىن جاۋدىردى. بەلگىلى سۋرەتشى بەيبىت اسەمقۇل بۇل تۋرالى: «ايگىلى رەمبراندتىڭ «داناياسى» ەكىنشى رەت دۇنيەگە قازاق سۋرەتشىسىنىڭ ارقاسىندا كەلدى. سول ءۇشىن قايرامباەۆتى باعالايىق. ءبارى ءبىلسىن, الەم ەستىسىن! ول دارا تالانت» – دەپ تەبىرەنە جازعانى بار.
– سۋرەتشىلىك ىزدەنىسپەن قالىپتاساتىن قاسيەت پە, جوق الدە اناسى تۋىپ, اللاسى بەرمەگەن ادامنان مىڭ جەردەن تىراشتانسا دا «مەگاتالانت» شىقپاي ما؟ جالپى ناعىز تالانتتى قالاي تانۋعا بولادى؟
– ەگەر قۇداي تالانت بەرگەن بولسا, ول ساعان سىيعا تارتىلعان جەڭىلدىك. ەڭبەكتەنسەڭ بۇل قاسيەت سەنى جىلدام الىپ ءجۇرەدى. جىلدام سەزەسىڭ, شىعارماڭنىڭ شەشىمىن جىلدام تاباسىڭ. ال كەيبىرەۋلەردە جوعارىدان دارىعان سەزگىشتىك قاسيەت بولماعانىمەن, ەڭبەكقور كەلەدى. قادالعان جەرىنەن قان الادى. ىزدەنەدى, جانىن, بارىن سالادى. تاپ قازىر اكادەميا قابىرعاسىنداعى شەبەرحانامدا ءتالىم الىپ جاتقان سەگىز شاكىرتىم بار. سولاردىڭ ىشىندەگى كەيبىرى شەبەرحانادان كۇنى-ءتۇنى شىقپايدى. ساعاتتاپ سالعانىن قايتا ءوشىرىپ, باسىنان بەينەلەپ, ونى دا سان قىرىپ تاستاپ, تىنىمسىز ەڭبەكتەنەدى. كەيدە ءتىپتى ولاردى اياپ كەتىپ, اينالايىن-اۋ, ءبىر شەشىمگە كەلسەڭشى دەپ ايتاتىن كەزدەرىم بولادى. وسىنداي جانكەشتى تالاپكەرلەر سوڭعى كۋرستى بىتىرەردە ناعىز شەبەر بولىپ شىعا كەلەدى.
ءبىر بايقاعانىم, تالانتتى ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى جالقاۋ. وعان ءبىر ءدالەل ايتايىن. بۇرىندارى مەنەن ءتالىم العان ءبىر ستۋدەنتىم بار ەدى. ءبىر كۇنى قاراسام ءبىر ادامدى سالىپ, باتىڭكەسىنىڭ باۋىن بايلاپ قويىپتى. ءومىرى ءوزىمنىڭ دە قولىمنان كەلمەگەن مىنا جۇمىستى كورىپ تاڭ-تاماشا قالدىم. سۋرەتتە ءباتىڭكەنىڭ باۋىن بايلاپ قويۋ دەگەندى كوزىڭىزگە ەلەستەتىڭىز. تۇپ-تۋرا ءتىرى كورىنىس سەكىلدى بەينەلەگەن. سول كەزدە بار بولعانى ءبىرىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتى. مىقتى تالانتتى جىگىت. بىراق جامباسىندا جالقاۋلىعى بار. «سالاتىنىڭدى ەرتەرەك سالىپ بىتىرسەڭشى, ديپلوم قورعاۋ جاقىنداپ كەلەدى» دەسەم, «وي, اعا, ءبارىبىر مەنەن ارتىق ەشكىم سالا المايدى, ەرتەڭ كەلىپ بىتىرە سالام» دەيدى. قالجىڭداپ: «ەي, ەرتەڭ كەلىپ بىتىرە سالاتىن قۇدايسىڭ با, قالامىڭدى كەنەپكە تيگىزبەسەڭ قايدان سالاسىڭ» دەپ قاعىتاتىنمىن. ايتقانىمداي-اق, ديپلومدىق جۇمىسىن قورعايتىن كەزدە سوڭعىلاردىڭ ءبىرى بولدى. سوندا وكپەلەپ: «ەي, ءبىرىنشى كۋرستا باتىڭكەنىڭ باۋىن بايلاپ ءبارىمىزدى تاڭعالدىرىپ ەدىڭ, مىناۋىڭ نە» دەسەم: «وي اعا, كوڭىل كۇيىم جوق, شابىتىم كەلمەيدى» دەگەندى ايتادى. شابىتىم جوق دەگەن بوس ءسوز. ەڭبەكتەنسەڭ عانا ءىسىڭ ونەدى. قىسقاسى, قۇدايدان تالانت بەرىلگەن ادامنان دا, بويىنداعى ءسال عانا ۇشقىندى دامىتىپ, ەڭبەكتەنگەن جاننان دا شەبەر سۋرەتشى شىعادى. سۋرەتشىلىك ماعان اتا-بابامنان دارىعان دەپ جۇرە بەرسەڭ تالانتتىڭ دا ءبىر كۇنى تاۋسىلاتىنىن ۇمىتپاعان ءجون.
– قازىرگى قوعامنىڭ سۋرەت ونەرىنە دەگەن تالعام-تانىمى قالىپتاستى دەپ ايتا الامىز با؟ مادەنيەتتى باعالاۋدى قانشالىقتى يگەردىك؟ جالپى ءبۇگىنگى قازاق سۋرەت ونەرىنىڭ ءباسى قاي دەڭگەيدە؟
– قازاقتىڭ بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تاريحى تىم ارىدە جاتىر. ءبىز شەتەلدەردەن وقىپ كەلگەن سۋرەتشى بالالاردى تاڭبالى تاسقا اپارامىز. سوناۋ تاس عاسىرىندا تاسقا باسىلعان دۇنيەلەر ءالى تۇر. ءمان-ماعىناسىنا زەر سالساڭ قاپتاعان مال, نايزا ۇستاعان اتتى ادامدار, تىرشىلىك تىنىسىنان كورىنىس بەرەتىن ءتۇرلى بەينەلەر. ولار مۇنى بولاشاققا جەتكىزۋ ءۇشىن سالدى. قاراپ وتىرىپ, قانداي اسقان شەبەرلىكپەن كەيىپتەگەن دەپ قايران قالاسىڭ. شەت مەملەكەتتەرگە بارعاندا كەشەگى يمپرەسسيونيزم دەپ اتالعان ونەر كەزەڭىن كوككە كوتەرگەن ءدۇنيەلەردىڭ وزەگى قازاقتىڭ كادىمگى كيىزى, سىرماعى ەكەنىن كورىپ تاڭعالاسىز. ونداي دۇنيەلەر بىزدە دە بار. تەك سونى ءتۇرلى تۇستەرمەن الدەنەلەردى جاپسىرىپ, ۇيلەستىرە بىلگەن. كورشىلەرىمىز تاماقتى تاياقپەن شۇقىپ وتىرعاندا, بابالارىمىز قاسىقپەن تاماق ىشكەن. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن ونەر, عاجايىپ مادەنيەت. كوشپەلى حالىقتاردىڭ كيىز ءۇيىنىڭ قاسيەتىن, پايداسىن بۇكىل الەم مويىندادى. قىستا جىلى, جازدا سالقىن, وڭاي قۇرىلادى, وڭاي جىعىلادى. جەرىمىزدەن تابىلعان «التىن ادامداعى» جىلقىلار مەن بارىستارعا قولدان قۇيىلعان التىن بۇراندالارعا قازىرگى سوڭعى تەحنولوگيامەن قۇيىلعان تۋىندىلار جەتە الماي وتىر. بۇل حالقىمىزدىڭ مادەنيەتى الدەقاشان تەرەڭدەپ كەتكەنىن اڭعارتادى.
بىزدە سۋرەتتىڭ دەڭگەيىن كوبىنە-كوپ ونىڭ ساپاسى ەمەس, تۇتىنۋشىنىڭ تالعامى شەشەدى. وكىنىشكە قاراي, ءالى كۇنگە دەيىن سۋرەتشىلەر اكادەمياسىن اشا الماي كەلەمىز. تەاتر, مۋزىكا, سۋرەت ءبارى توپتاسقان ونەر ۇجىمىنىڭ قۇرامىندامىز. سۋرەتشىلەر كوپ سويلەي بەرمەيدى, تىنىشتىقتى سۇيەدى. وسى ورايدا ولاردى جەكە-دارا باۋليتىن وقۋ ورداسى بوي كوتەرسە دەگەن ارمانىمىز دا جوق ەمەس. دەگەنمەن, شۇكىر دەپ ايتقان دا دۇرىس شىعار. بىزدەگى قالتالى ازاماتتار دا ەۋروپا ەلدەرىندەگى سەكىلدى ونەر تۋىندىلارىن جاقسى باعالاي باستادى. ازىرگە, ءوزىمنىڭ ەڭ قىمباتقا ساتىلعان كارتينام 45 مىڭ $, ورتاشا باعا دەگەندەرى 20-25 مىڭ دوللارعا ساۋدالانعان كەزى بولدى. كورمەلەرگە كەلۋشىلەر سانى دا بۇرىنعىعا قاراعاندا ەداۋىر ارتىپ كەلەدى. ەگەمەندىك العان جىلداردا قازاق كەسكىندەمە ونەرىندە سۋرەتشىلەر ۇلتتىق كوركەم مەكتەپتى جوعارى دەڭگەيگە كوتەردى. تالانتتى سۋرەتشىلەرىمىز كوپ. بۇگىندە قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ 700-دەن استام مۇشەسى بار. ونەرىنىڭ ارقاسىندا اجەپتاۋىر تابىس تاۋىپ وتىرعان قىلقالام شەبەرلەرى دە جوق ەمەس.
ۇلتتىق رومانتيزم باعىتىنداعى كەسكىندەمەلىك دۇنيەلەر قازاق بەينەلەۋ ونەرىندە ايرىقشا مانگە يە. الدەكىم سالعان ىزدەرگە اۋەستەنبەي وزىنە ءتان جازۋ مانەرىن قالىپتاستىرعان قايرامباەۆ قولتاڭباسى ادام ويىن تۇڭعيىق تەرەڭگە تارتادى. ونەر يەسىنىڭ «كوشپەندىلەر جايلى جىر» كارتيناسىنا كوز سۋارساڭىز, سپەكتاكل تاماشالاپ وتىرعانداي كۇي كەشەسىز. ۋاقىت تىنىسىن تاپ باسقان تاريحي شىعارما كورەرمەنىن ءدال سول كەزەڭگە, ءداپ سول مەكەنگە ءيىرىپ اكەتكەندەي اسەرگە قالدىراتىنى بار.
– كوپتەگەن جاس سۋرەتشىلەرمەن اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا رەاليزم مەن سيۋرەليزمنەن, اكادەميزمنەن الشاقتاي الماي جاتىرمىز. ەۋروپا ەلدەرىندەگى سياقتى جاڭالىققا, جاڭاشىلدىققا, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, ءومىردىڭ جاڭا بەينەسىن ونەر ارقىلى اشۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك دەگەنىنە نە ايتاسىز؟
– اكادەميزمنەن الشاقتاي الماي وتىرمىز دەيتىن سۋرەتشىلەردى تەجەپ وتىرعان ەشكىم جوق. ەرىك وزدەرىندە. قولىنان كەلسە جاساسىن. تاڭعالدىرسىن. ەشكىم ءتۇسىنىپ بولمايتىن شيماي-شاتپاققا بوي الدىرا بەرۋ قانشالىقتى ماڭىزدى. شىعارمانىڭ ايتار ويى, ارقالايتىن جۇگى, فيلوسوفيالىق ءمانى بولۋى شارت. جاپونيانىڭ بەلگىلى اۆانگارديسى وسىدان 5-6 جىل بۇرىن «مەن بالەن كوشەدەگى 25 قابات ءۇيدىڭ توبەسىندە تۇرىپ, تروتۋارداعى قالبىرعا ءدال شاپتىرامىن. ونىڭ باعاسى بالەن تۇرادى» دەپ عالامتورعا جار سالدى. سونى كورۋگە كەلگەن ادامدار كوشەگە سىيماي كەتكەن. وسىعان بايلانىستى ءبىر ورىس سۋرەتشىسىنىڭ: «مەن مىنا ايەلدى تۇسىنەم, وعان اقشا كەرەك, بىراق وسى ەرىككەن ءىستى تاماشالاۋعا جينالعانداردى تۇسىنبەيمىن» دەپ ايتقانى بار. ەگەر سونداي كورەرمەن تابا الساڭ, جولىڭ اشىق. ويتكەنى تاپسىرىس بولماسا تاعى بولمايدى. تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى رەاليستەر. بىرەۋ اكەسىنىڭ, بىرەۋ اناسىنىڭ, ەندى بىرەۋ تۋعان جەرىنىڭ سۋرەتىن سالعىزعىسى كەلەدى. نەمەسە جانىنا جاقىن تيگەن دۇنيەنى ساتىپ الادى. نەگىزى ءبىزدىڭ كەستە, تەكەمەتتەرىمىز ناعىز اۆانگارد. ولار ناقتى ءبىر ويدى بەرمەسە دە, اتا-بابالارىمىز جاساعان كەزدە ءاربىرىنىڭ جەكە اتاۋى بولعان. قازىر ونىڭ ءبارى ۇمىتىلدى. باتىستاعىلار ءبىزدىڭ تەكەمەت, تۇسكيىزدەرىمىزگە قاراپ ءتۇرلى دۇنيەلەر جاساپ جاتىر. ال ءبىز ءوزىمىزدىڭ قۇندىلىعىمىزدى ەلەمەي, باسقالاردىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق قىلعىمىز كەلەدى.
– ۇلت تاريحىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن ارعىسى «ابىلاي حان», بەرگىسى «جامبىل» سىندى بىرقاتار تۇلعالاردىڭ پورترەتىن كەسكىندەدىڭىز. ولاردىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, مىنەزىن, قاسيەت قالىبىن اشىپ, ىشكى دۇنيەسىن قانشالىقتى اقتارا الدىم دەپ ويلايسىز؟
– ەگەمەندىك الىپ ەڭسە تىكتەگەن تۇستا بولاشاعىمىزعا قازىق, ۇرپاعىمىزعا ازىق بولاتىن تۇلعالارىمىزدىڭ بەينەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت بولدى. ءويتكەنى ۇلتتىڭ ۇلت ەكەنىن كورسەتەتىن ونىڭ بايلىعى ەمەس, تاريحتى جاسايتىن ساڭلاقتارى. وسى ماقساتتا ءبىرقاتار ىزدەنىس جاسادىق. كەڭەس وكىمەتى قۇلاپ, قابىرعالاردان لەنيننىڭ پورترەتى الىنىپ تاستالعاندا, بولاشاققا باعدار, حالقىمىزعا ايبار بولاتىن حاندارىمىزدىڭ بەينەسىن سالۋ كەرەك ەدى. سول تۇستا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «قازاقتىڭ مەملەكەتتىگىن ساقتاپ قالعان ابىلايداي حانى بار. سول كىسىنىڭ وبرازى كەرەك» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى جازۋشىلار مەن تاريحشىلاردى, اقىندار مەن سۋرەتشىلەردى ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىردى. قالامگەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى فرانتسيا, الدە گەرمانيا ەلىنە بارعاندا, سول جەردىڭ تاريحشىسى مىناۋ ابىلاي حان دەپ جازىلىپ تۇر. سەندەردىڭ حاندارىڭ بولار دەپ ءبىر سۋرەت تابىستاعان. ول زامانداردا اشىق ايتىلماعانىمەن قازاقتىڭ ءبارى ابىلاي دەگەن حان وتكەنىن جاقسى بىلگەن. بالكىم, الگىنى سول كەزدەردە ەل ارالاعان ساياحاتشىلاردىڭ ءبىرى سالعان بولۋى كەرەك. ابىلاي حان بولمىسىن كەيىپتەگەندە وسى دەرەككە كوبىرەك سۇيەندىم. بىراق وندا بابامىزدىڭ ءتۇرى ءسال ەۋروپالىققا كوبىرەك ۇقساپ كەتكەندەي كورىندى. وسى ءتۇپنۇسقانى قاز-قالپىندا الىپ, قازاقى رەڭ بەردىم. اقىلداستار القاسى مەنىڭ سالعان نۇسقامدى لايىقتى دەپ تاپتى. وسىلايشا, ابىلاي حاننىڭ العاشقى بەينەسىن جاساۋ مەنىڭ باعىما بۇيىردى. قازىر قاراپ وتىرساق, باتىرلارىمىزدىڭ ءبارى بىردەي بولىپ كەتتى. بارىنە دۋىلعا كيگىزىپ, اتقا مىنگىزىپ, قولدارىنا قالقان مەن قىلىش ۇستاتىپ قويدىق. ايتەۋىر, مىناۋ بوگەنباي, اناۋ قابانباي دەپ ايتا بەرەمىز. ارنايى كوميسسيا قۇرىپ تۇبىندە مۇنى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋىمىز قاجەت.
شىعارماشىلىق جولىمدا كەنەسارى, اباي, ياساۋي, جالايري, رايىمبەك, مۇقاعالي, جامبىل سياقتى, تاعى باسقا تاريحي تۇلعالاردىڭ بەينەسىن قال-قادەرىمنىڭ جەتكەنىنشە كەيىپتەدىم. سونىڭ ىشىندە كەنەسارى بەينەسىن سالۋدىڭ قىسقاشا تاريحىن ايتايىن. شوتا ءۋاليحانوۆ اعامىز كەنەسارى تۋرالى جازىلعان 11 ءتۇرلى ماتەريال اكەلىپ تاپسىردى. سولاردى سارالاپ وتىرىپ بارلىق دەرەكتەردە ءبىر ادام تۋرالى ايتىلعانىنا كوز جەتكىزدىم. كەيىننەن تىكەلەي ۇرپاقتارىنىڭ بىرازىمەن تىلدەسىپ, اقىرى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا ساباق بەرەتىن ءبىر ايەلدىڭ وبرازىنا توقتادىم. ويتكەن سەبەبىم, ول كىسىمەن جولىققاندا, مەن تانىسقان قۇجاتتارداعى كەنەسارى كوزىمە وتتاي باسىلا كەتتى. سول كىسىنىڭ جانارىنان وت الىپ, كەنەسارى حاندى كەيىپتەدىم. كەيىننەن نەگە كەنەسارىنىڭ ساقالى سارعىش دەگەن تۇرپاتتاعى ءتۇرلى اڭگىمە ايتىلدى. بىزگە جەتكەن ساياحاتشىلاردىڭ جازبالارىندا «بورودا وگنەننىي» دەپ جازىلعان. وسىنى نەگىزگە الدىم. تاريحتان الشاقتاۋعا بولمايدى. بۇل ادامدار ارتىنا وشپەس ءىز قالدىرىپ كەتكەن قازاقتىڭ ءبىرتۋارلارى. ولاي بولسا, بۇعان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كەلۋ كەرەك. سالعان سۋرەتىڭنىڭ ۇقساعاندىعى ەمەس, ماڭىزدىسى ونىڭ وبرازىن بەرۋ, حاراكتەرىن اشۋ. بوياۋلاردى ءبىر-بىرىمەن ۇندەستىرە وتىرىپ ۇلى فيلوسوف پەن تالانتتى اقىننىڭ, قايسار باتىردىڭ بولمىسىن اقتارۋعا تىرىستىم. مۇنداي نازىك جۇمىستاردا قىلقالام يەسىنىڭ شىعارماشىلىق تۇيسىگى بولماسا قيىن.
سۋرەتشىنىڭ «جولاۋشى» اتتى شىعارماسىندا ءبىر-بىرىمەن ۇنەمى تالاسىپ-تارتىسىپ جۇرەتىن ادام دەيتىن بەيباعىڭىز ءومىر دەگەن ۇلى بەكەتتىڭ جاي عانا جولاۋشىسى ەكەنىن ەسكەرتەدى. جولىڭدا جارقىن ءىز, شۇعىلالى شۋاق قالماسا كەشكەن تىرشىلىگىڭنىڭ بايانسىزىن باياندايدى. كەنەپ بەتىن كومكەرگەن سان الۋان بوياۋلار زامانا كەلبەتىن ادامدارى ارقىلى اشۋعا تىرىسادى. «ءومىر قاسىرەتكە تولى ەكەنىن دە بىلەمىن... بىراق مەن جارىق پەن ۇيلەسىمنىڭ جاراسىمىن ىزدەپ كەلەم. مەنىڭ شىعارماشىلىعىم ۇمىتكە باعىشتالعان» دەيتىن سۋرەتشى ءۇمىتتىڭ قۇلان يەك قۇلا تاڭىنان كۇدەر ۇزبەۋگە ءۇندەيتىندەي.
بۇگىندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جۇماقىن قايرامباەۆتىڭ شاكىرتتەرى بەينەلەۋ ونەرىنە جاڭاشا سەرپىن اكەلگەن شوقتىعى بيىك تالانتتار شوعىرىنا اينالدى. دالانىڭ رۋحى مەن بابانىڭ عۇرپىن ىزدەسەڭىز, قايرامباەۆتىڭ قولتاڭباسىنا ءسىز دە ءبىر قايىرىلىپ كورىڭىز.
اڭگىمەلەسكەن ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
