كەيبىر ءىنى-قارىنداستارىمىزدىڭ سولاردىڭ قاتارىنان تابىلعانىن كورىپ, الاڭداپ قالدىق...
قازاقستاننىڭ جاعدايىن وزبەكستانمەن دە, كۇنى كەشە عانا پرەزيدەنت سايلاۋى وتكەن ۋكراينامەن دە سالىستىرۋعا بولمايدى.
وزبەكتىڭ – رەسەي مەن قىتايدان جەتكەن داۋىلدىڭ ەكپىنىن السىرەتىپ بارىپ وتكىزەتىن قازاقستانداي كورشىسى بار, ال ۋكراينانىڭ وكپەلەپ قالسا ءارى قاراي اۋناپ كەتەتىن ەۋرووداق ەلدەرى ءتارىزدى قورعانى بار. ءتىپتى كانادانىڭ ساياساتكەرلەرىنىڭ بىرىمەن كەزدەسكەن كەزدەگى اڭگىمەسى ءالى ەسىمنەن شىقپايدى. ونى كۇندەلىگىمە ءتۇرتىپ الىپ تا قويىپپىن. «الىپ مەملەكەتتەرمەن كورشى بولۋ – سىناق. اقش-تاي الپاۋىت كورشىمىزدىڭ دامۋى اسەر ەتەدى. ۇيىقتاپ جاتىپ, اۋناپ كەتسە دە قۇشاعىندا تۇنشىعىپ قالامىز دەگەن قورقىنىشپەن ءومىر سۇرەمىز».
ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا قاۋىپتىڭ مۇنداي ءتۇرى ەسەلەنىپ تۇر! قيىندىق اتاۋلىنى جەڭەتىن ءبىر-اق كۇش بار, ول – بىرلىك» دەمەكشى, ەل باسىنا كۇن تۋعان زامانداردا حالقىمىزدى ۇلت رەتىندە ساقتاپ قالعان ىنتىماعى مەن بىرلىگى دەسەك, ارتىق ايتپاعانىمىز بولار. دوستىق پەن ىنتىماق بار جەردە, بەرەكە مەن ىرىس بولارى ايدان انىق.
مەملەكەت مۇددەسىن قورعاۋعا مىقتى جۇيكە كەرەك. «حالىق» قۇدايدىڭ ەكىنشى اتى دەيدى. الەمدى وزگەرتكىمىز كەلسە, وزگەرىستى الدىمەن ءوز بويىمىزدان باستايىق. ءوزىمىزدىڭ ءمۇمكىندىگىمىزدى يگەرە الساق, الىنبايتىن قامال جوق. اتقارۋشى بيلىككە ءسوزىڭدى وتكىزۋ ءۇشىن ۇسىنىستا سالماق بولۋ كەرەك. سول كەزدە عانا قوعام مەن بيلىك اراسىندا ۇيلەسىمدىلىك ورنايدى.
ارلى ازاماتتىڭ شارۋاسى – ۇلت مۇراتىنا ادالدىق تانىتۋ, ەلدى ىشتەن جانە سىرتتان بولمەك بولعانداردىڭ ارەكەتىنە سانالى تۇردە تويتارىس بەرۋ. «تارازى باسى قاي جاققا اۋادى» دەگەن باقاي ەسەپكە ورىن بولماۋى كەرەك. قازاقتىڭ جەتىدەگى بالاسى مەن جەتپىستەگى قارياسىنا دەيىن مەملەكەتتىڭ بىرتۇتاستىعى جانە ۇلتتىڭ ءبىرلىگىنەن بيىك مۇددە بولماۋى ءتيىس!
«تىنىشتىعى قاي ۋاقىتقا دەيىن سوزىلادى» دەپ ىشتەن دە, سىرتتان دا كۇتىپ وتىرعاندار, سىناپ وتىرعاندار جەتەدى. ابىلاي زامانىنان بەرگى ۇستانعان, قىلىشتىڭ جۇزىندە شىڭدالعان ساياسات بۇگىنگە دەيىن قازاقتى وتتان دا, سۋدان دا امان الىپ شىقتى. ىرگەسى ءبۇتىن, كەرەگەسى بەرىك ەلگە اينالدىردى قازاقتى. ەندى بۇل ءمۇمكىندىكتەن ايىرىلىپ قالساق, اتا-بابامىزدىڭ ارۋاعى كەشپەيدى ءبىزدى.
قازاق حالقى ءوزىنىڭ ەلدىك ماسەلەسىن كوشەدە نەمەسە جالاڭ ۇرانمەن شەشپەگەن. ۇسىنىس, تالاپ-تىلەكتەردى مادەنيەتتى تۇردە ايتا بىلەتىن دەڭگەيدەمىز.
وركەنيەتتى ەلدەردە حالىقتىڭ تىلەگىن جەتكىزۋدىڭ زاڭدى جولدارى بار. كەشە مەن بۇگىندى سالىستىرۋعا بولمايدى. ءتىپتى 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قازاق جاستارى حالىق تىلەگىن جەتكىزۋدىڭ زاڭدى جولدارى قالماعاندىقتان الاڭعا شىقتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت قىزمەتىنە كىرىسكەن ۇلىقتاۋ راسىمىندە سويلەگەن سوزىندە قوعامدىق كەلىسىم ۇلتتىق كەڭەسىن قۇرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ەندىگى ماسەلە – ونىڭ قۇرامىنىڭ بىلىكتىلىگىنە سىن بولىپ تۇر. ەل جاستارى نەنى قالايدى, ورتا بۋىنداعى ازاماتتاردىڭ كوزقاراسى قانداي؟ ولار ەلىمىزدىڭ دامۋىن بولاشاقتا قالاي كورگىسى كەلەدى؟ مۇنىڭ بارلىعى كەڭەستە اشىق تالقىلانىپ قانا قويماي, تاياۋ بولاشاقتا جۇزەگە اسۋى قاجەت. ايتپەسە, بۇعان دەيىن پرەزيدەنتتىڭ جانىنان تالاي ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلعان. بىراق ونداعى ماسەلەلەردىڭ جۇزەگە اسقانى قايسى؟ جاستار وسى ءتارىزدى قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەردى كوشەدە ەمەس, قوعامدىق كەڭەس مىنبەرىندە ايتۋى ءتيىس. مەملەكەت باسشىسى الداعى 5 جىلدا نەمەن اينالىساتىنىن ايتىپ, ماڭىزدى 10 باعىتتى ايقىنداپ بەردى.
حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرىپ, تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋدى باستى نازاردا ۇستايتىنىن ايتتى. بيلىك جاستاردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن تىڭداپ جانە سونى ورىندايتىنىن اشىپ ايتىپ وتىر. ءبىز وعان مۇمكىندىك بەرۋىمىز كەرەك.
ساياسي دودادا توپ جارعان بۇگىنگى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاندى جاڭا بەلەسكە كوتەرەتىنىنە سەنىم ارتا ءبىلۋىمىز كەرەك. قازاق ەجەلدەن سوزگە توقتاي بىلگەن, ءدام-تۇزدى اقتاي بىلگەن حالىق ەمەس پە ەدىك؟!
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ كەشەگى ۇلىقتاۋ راسىمىندە ايتقانىنداي, وعان دەيىن دە كوتەرىپ كەلە جاتقان ماسەلەلەرىن تىڭداعان بولساق, ادىلەت جولىندا ەل باسقارۋدىڭ جاڭا داۋىرىنە وتەمىز دەپ وتىر.
2000-جىلداردىڭ باسىندا جۇمىس بابىمەن ەۋروپادا بىرنەشە جىل تۇردىم. دامىعان ەلدەردەگى مەملەكەتتىك باسقارۋ فورمالارى تۋرالى قولىما تۇسكەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەردى وقىپ شىقتىم.
كوزىم جەتكەن اقيقات – مەملەكەتتى باسقارعان تۇلعالارعا دەگەن ەل سەنىمى – مەملەكەت دامۋىنىڭ كەپىلى ەكەن! مەملەكەت باسقارعان تۇلعالارعا حالىقتىڭ سەنىمى مەن ۇلتىنىڭ بىرلىگى عانا كۇش بەرەدى. قازاق مۇندايدا «ءتورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى» دەيدى. ايتارىم – قازاق ءبىر بولايىق, تۇگەل بولايىق.
سىن ساعاتتا بارشا باۋىرلارىمدى سابىر ساقتاۋعا شاقىرامىن. سوزگە توقتاعان, ۇلتتىڭ ۇرپاعى ەكەنىمىزدى تانىتاتىن كەز كەلدى...
سماعۇل ەلۋباي,
جازۋشى
الماتى
