ايماقتار • 12 ماۋسىم، 2019

ساقتاردىڭ قونىسى تابىلدى

473 رەت كورسەتىلدى

بىلتىر جازدا تارباعاتاي اۋدانىنىڭ ەلەكە سازى جايلاۋىنان تونالماي، ءبۇتىن كۇيىندە ساقتالعان التىن ادام تابىلعان ەدى. ەندى، مىنە، تۋرا ءبىر جىل وتەر-وتپەس ۋاقىتتا، ناق­تىراق ايتساق، 9 ماۋسىم­دا وبلىس ورتالىعى – وسكەمەننىڭ ىرگەسىندەگى ۇلان اۋدانى اۋماعىنداعى قولا داۋىرىنە جاتاتىن اقباۋىر ۇڭگىرىنىڭ جانىنان ساقتاردىڭ قونىسى تابىلدى.


وسىنداي سەنساتسيا دەۋگە­ تۇرارلىق جاڭالىقتى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى اسەم ءنۇسىپوۆا ءوزىنىڭ فەيسبۋكتەگى پاراقشاسىندا سۇيىنشىلەي حابارلاعان سوڭ 10 ماۋسىم كۇنى قونىس تابىلعان مەكەنگە ارنايى بارىپ، ارحەولوگتار­مەن كەزدەسىپ، قازبا ورنىن كوزبەن كورىپ قايتتىق. ءبىزدى قازبا ورنىندا قارسى العان، وسى ەسكەرتكىشتى اش­قان بەلگىلى ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ مۇنداي قونىس شىعىس قازاقستان اۋماعىنان تۇڭعىش رەت تابىلىپ وتىرعاندىعىن جەتكىزدى. «بۇل – ەجەلگى ساقتاردىڭ قونىسى. وتە قۇندى ەسكەرتكىش. قۇندىلىعى سول، بىزدە ساقتاردىڭ قونىستارى كوپ ساقتالماعان. ەلدىڭ ءبارى ساق­تاردى كوشپەلى، اندا-مۇندا كوشىپ جۇرگەن دەپ ويلايدى. سونداي ستەرەوتيپ قالىپتاسقان. قىتاي، باتىس ەۋروپا تاريحشىلارى جازعانداي، ساقتار ۇنەمى وڭدى-سولدى كوشىپ جۇرمەگەن. ونىڭ ايقىن، بۇلتارتپاس دالەلى – مىنا قونىس. ەسكەرتكىش ساق حالىقتارىنا دەگەن كوزقاراستى تۇبە­گەيلى وزگەرتىپ قانا قويماي، ارحەو­لوگيا عىلىمىنداعى كوپ­تەگەن تۇيىندەردى تارقاتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىندىگىنە سەنىمىمىز مول. ويتكەنى سوعان دايەك بولاتىن تۇپنۇسقا ماتەريال تابىلىپ وتىر. بۇل – ۇلكەن جۇمىستىڭ باسى عانا. ءبىز ۇلكەن قونىستىڭ بەستەن ءبىر بولىگىن، ياعني ءبىرىنشى قاباتىن عانا قازدىق. استىندا، ار جاعىندا قان­داي قۇپيالار جاسىرىلىپ جات­قاندىعىن ءالى بىلمەيمىز. مۇن­داعى قازبا جۇمىستارىن كەلەسى جىلى جالعاستىرامىز. بۇل قونىستى اسىقپاي، 6-7 جىل قازىپ، مۇقيات زەرتتەپ-زەردەلەۋ قاجەت. ەسكەرتكىشتىڭ ۋاقىتى – شامامەن تەمىر ءداۋىرىنىڭ ەڭ سوڭعى، ەرتە ساق ءداۋىرىنىڭ العاشقى كەزەڭى. وسى ماڭدى مالشىلىقپەن، قولونەر ىسىمەن بىرگە ەگىنشىلىكپەن، كەن­ ءون­دىرۋمەن شۇعىلدانعان ساقتار­دىڭ ءبىر توبى مەكەندەگەن سەكىل­دى. بۇل ەسكەرتكىش ولاردىڭ تەك مال شارۋاشىلىعىمەن ەمەس، وتىرىق­شى بولعاندىعىن، ەگىنشىلىكپەن اي­نالىسقاندىعىن كورسەتىپ وتىر. قازبا بارىسىندا ساقتاردىڭ مەكەن ەتكەن دوڭگەلەك پىشىندەس ۇيلەرىنىڭ ورىندارى شىقتى. قونىستان شىققان قۇمىرا سى­نىقتارىنىڭ ءوزى مىڭنان اسادى. سونىمەن قاتار جەبە، پى­شاق سەكىلدى وتكىر قۇرالداردى قاي­رايتىن قايراقتار، ءۇي جانە جابايى جانۋارلاردىڭ سۇيەكتەرى تابىلدى. ولار كوبىنە جىلقى، قوي، ەشكى ەتىن جەگەن سياقتى. ەڭ قۇندى جادىگەر – ءداندى-دا­قىل­­داردى ۇنتاقتايتىن قول ءديىر­مەن. قازاقتىڭ ديىرمەنى ءدوڭ­­گەلەك ءپىشىندى بولسا، بۇل ديىرمەن – تەكشە. قىسقاسى، ءبىزدى الدا اۋقىمدى جۇمىستار كۇتىپ تۇر. اۋەلى ەسكەرتكىشتىڭ ناقتى ۋا­قىتىن انىقتاۋىمىز كەرەك. بۇل ماڭايداعى جارتاستاردا دا ءارتۇرلى سۋرەتتەر كوپ» دەگەن ارحەولوگ وسى ەسكەرتكىشتىڭ ار­قاسىندا تاس داۋىرىنەن بۇگىنگە دەيىنگى ەل تاريحىنىڭ حرونولوگياسىن جاساۋعا بولاتىنىن ايتادى.

ز.ساماشەۆتىڭ سوزىنە سەنسەك، كولەمى شامامەن 3084 شارشى مەتر اۋماقتى الىپ جاتقان ساق قونىسىنىڭ تابىلۋىنا وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ سەبەپكەر بولىپتى. ايماق باسشىسى بىلتىر ارحەولوگقا «وسى جەردى قازىپ، تەكسەرىپ كورشى، استىندا بىردەڭە بار سەكىلدى» دەپ ءوتىنىش بىلدىرگەن ەكەن. «قازساق، ساقتاردىڭ قونىسى بولىپ شىقتى. عاجاپ» دەپ تاڭدانادى ارحەولوگ.

قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋماقتان رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماتەريالدىق مادەنيەت تاريحى مەم­لەكەت­تىك ينستيتۋتىنىڭ ارحەولوگيا ءبولى­مى­ن­ىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى (سانكت-پەتەربۋرگ قالاسى) نيكو­لاي بوكوۆەنكونى دا كەزدەستىردىك. «مەنىڭ پايىمداۋىمشا، ب.ە.د. 1 مىڭجىلدىقتا ساق مادەنيەتى وسى جەردە پايدا بولعان. كەيىن موڭعولياعا، سولتۇستىك قىتايعا، بايكالعا، باتىستا كاسپيگە دەيىن جايىلعان. بۇل – ءۇش مىڭ جىل بۇرىنعى قونىس. شىعىس قازاقستان اۋماعىندا العاش رەت­ ەجەلگى ساق قونىسى اشىلدى، بۇنى قازبا جۇمىستارى كەزىن­دە تابىلعان كوپتەگەن ارتەفاكتىلەر راستايدى. اسىرەسە، ەرتە ساقتاردىڭ كوشپەندى شارۋا­شى­لىعىن كورسەتەتىن قايراقتى تاستاردى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. قولا جانە ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ قاباتتارىن ءبولۋ ءۇشىن كەراميكا سيپاتتامالارىن مۇقيات قاراۋ كەرەك. ساقتار بۇل جەردى تۇراقتى قونىستانىپ، شارۋاشىلىقپەن كەشەندى تۇردە شۇعىلدانعان. تەرىنى دە، ماتانى دا، اعاشتى دا، سۇيەكتى دە وڭدەگەن»، دەيدى ارحەولوگ.

قازبا جۇمىستارىنا وسكەمەن­دەگى سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى مەن­ ستۋدەنتتەرى دە ات­سالىس­تى. «عىلىمي ەكسپەديتسياعا جو­عارى كۋرس ستۋدەنتتەرى قاتىس­تى. ەلى­مىزدىڭ اۋماعىندا ءبىر كەزەڭنەن ەكىنشى كەزەڭگە اۋىسۋ كەزەڭىندەگى ەسكەرتكىشتەر وتە از. جوقتىڭ قاسى دەۋگە بولادى. بۇل ەسكەرتكىش سونداي سيرەك، ءوز­گەشە ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى. وسى ماڭداعى ىقتاۋ جەرلەردىڭ ءبارى قونىس بولۋى مۇمكىن. بۇل جەردە جەرلەۋ ەسكەرتكىشتەرى دە بار. كەلەسى جىلى سونى زەرتتە­مەك ويىمىز بار»، دەيدى وسى وقۋ ورنىنىڭ قازاقستان تاريحى كا­فە­­دراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، ارحەولوگ ەلدوس قاريەۆ.

ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك، وڭىردە بىرنەشە جىلدان بەرى وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ باس­تاماسىمەن ارحەولوگيانى دامىتۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى بەلگىلى. سەنساتسيالىق جاڭالىققا بالانىپ وتىرعان بۇل قونىس الداعى جىلدارى وسى باعدارلاما اياسىندا كەشەندى تۇردە زەرتتەلەتىن بولادى.


شىعىس قازاقستان وبلىسى،

ۇلان اۋدانى


سوڭعى جاڭالىقتار

نار نارىمبەتوۆ ەدى...

قازاقستان • كەشە

«وميكرون» شتامى وقشاۋلايدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

پورترەتتەگى پاراسات

ەلباسى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار