قازاقستان ساياسي عىلىمدار قاۋىمداستىعى وتكىزگەن كەلەلى كەڭەستە ساراپشىلار توبى ەكى تاقىرىپتىڭ ءتوڭىرەگىندە پىكىر الماستى. «سايلاۋ ناۋقانىنىڭ ساباقتارى» اتتى العاشقى بولىمدە قازاقستاندىق ساراپشىلار حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى ارتقانىن, سايلاۋ ءادىل ءارى ءباسەكەلى بولعانىن ايتىپ, ەلىمىزدىڭ الداعى دامۋ باعدارى تۋراسىندا ءسوز قوزعادى.
الدىمەن «Transparency Kazakhstan» قوعامدىق قورى قامقورشىلىق كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى مارات شيبۋتوۆ سايلاۋ ناۋقانىنىڭ قورىتىندىسىنا توقتالىپ, ەكزيت-پۋلدىڭ ناتيجەسى قازاقستاننىڭ ساياسي الاڭىنا وزگەرىس ەنگەنىنىڭ كورىنىسى ەكەنىن ايتتى.
«بىرىنشىدەن, ءامىرجان قوسانوۆتىڭ سايلاۋشىلاردىڭ 15 پايىزدان اسا داۋىسىن جيناعانىن ايتۋعا بولادى. بۇل – ەل تاريحىنداعى جالپى وپپوزيتسيا اتىنان تۇسكەن كانديداتتاردىڭ ىشىندە ەڭ جوعارى كورسەتكىش. بۇعان دەيىن تەك سەرىكبولسىن ءابدىلدين عانا 12 پايىزدان كوپ داۋىس جيناعان. ەكىنشىدەن, بيلىك تاراپىنان الەۋەتتى كانديدات رەتىندە سايلاۋعا العاش رەت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسپادى. ۇشىنشىدەن, سايلاۋعا تۇسكەن العاشقى ايەل كانديداتتىڭ 5 پايىز داۋىس جيناعانىن دا ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. بۇرىن تەك وبلىستىق كولەمدە تانىلىپ كەلگەن دانيا ەسپاەۆا ءۇشىن بۇل جاقسى ناتيجە. ال جالپى سايلاۋشىلاردىڭ 77,4 پايىزىنىڭ داۋىس بەرگەنىن ورتاشا دەڭگەيدە, ەل دامۋىنىڭ باعدارىن ايقىنداۋعا جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن. سونداي-اق ەل وڭىرلەرىنىڭ بەلسەندىلىگىنە دە ءمان بەرۋ كەرەك. ارينە بۇلاردىڭ ىشىندە ءۇش مەگاپوليستىڭ كورسەتكىشى ەرەكشەلەنەدى. بۇدان ءبىزدىڭ اقىرىنداپ ساياسي شىندىقتىڭ جاڭا ساتىسىنا كوشىپ جاتقانىمىز بايقالادى. ەلوردادا ءوتىپ جاتقان قارسىلىق ميتينگىسى تۋرالى ايتىپ وتسەك, وندا جينالعان جۇرتپەن ديالوگقا كەلۋ وتە قيىن. ويتكەنى ولاردىڭ اراسىندا كوشباسشى جوق, ءبىر يدەولوگياعا توعىسپاعان, ارقايسىسىنىڭ ءوز ايتارلارى بار. بۇل ماسەلەنى تەك كەڭ اۋقىمدى ساياسي رەفورما عانا رەتتەي الادى. حالىقتىڭ جاي-كۇيىن جەتە تۇسىنەتىن, سولاردىڭ تىلىندە سويلەسە الاتىن ساياساتكەرلەردىڭ ءداۋىرى كەلە جاتىر», دەدى مارات شيبۋتوۆ.
ال قازاقستان ساياسي زەرتتەۋلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ايدوس سارىم: «قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەڭەتىنىنە كۇمانىم بولعان جوق. ءبىر جاعىنان ونىڭ جەڭىسى زاڭدى بولعانىن مويىنداۋ كەرەك. بۇل سايلاۋدى قازاقستان قوعامى مەن الەمدىك قوعامداستىق مويىنداسا, بولاشاقتا ۇلكەن ساياسي ناۋقاندارعا جول اشىلادى. ەلدىڭ دەموكراتيالانۋىن, قوعامنىڭ وزگەرگەنىن ايقىن, انىق كوردىك. كەيبىر سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ءامىرجان قوسانوۆتىڭ باسىم داۋىسقا يە بولۋى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. قوعام ءامىرجان قوسانوۆ ءۇشىن عانا ەمەس, وزگەرىستەر ءۇشىن داۋىس بەرىپ جاتىر. حالىق وسىلايشا جۇيەگە قوزعاۋ سالۋ ءۇشىن ءۇن قوستى. وسىدان دۇرىس قورىتىندى شىعارۋ اتقارۋشى بيلىكتىڭ باستى باعىتى بولۋ كەرەك. توقاەۆتىڭ ءوزى داۋىس بەرىپ شىققاننان كەيىن وزگەرىس كەرەكتىگىن ماقۇلداپ, وپپوزيتسيانى, وزگە ۇستانىمدا جۇرگەن ازاماتتاردى ديالوگقا شاقىراتىنىن جەتكىزدى. الداعى سايلاۋلار جاڭا تارتىپپەن, جاڭا ۇردىسپەن ءوتىپ, كۇمان-كۇدىكتەردىڭ سانىن ازايتۋ قاجەت», دەدى.
ءسوز كەزەگى «التەرناتيۆا» وزەكتى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اندرەي چەبوتارەۆكە كەلگەندە, ول سايلاۋ كەزىندە پارتيالاردىڭ بەلسەندىلىگىنە قاتىستى اڭگىمە ءوربىتتى.
«بۇل سايلاۋعا ۇيىمدار اتىنان ءتۇسكەن كانديداتتاردى ايتپاعاندا, ءتورت پارتيانىڭ وكىلى قاتىستى. پارتيالاردىڭ بەلسەندىلىگىنە كەلسەك, الدىمەن ولاردىڭ كوشباسشىلارى قاتىسپاعانىن اتاپ وتكەن ءجون. باستى پارتيا Nur Otannyń اتىنان العاش رەت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەمەس, ونىڭ ءىزباسارى قاسىم-جومارت توقاەۆ قاتىستى. ەلباسى تۇسپەگەن سايلاۋدىڭ دەڭگەيى دە وزگەشە بولدى. سونىمەن قاتار بۇل سايلاۋدان «اق جول» پارتياسىنان ازات پەرۋاشەۆ پەن «اۋىل» پارتياسىنان ءالي بەكتاەۆتى كورگەن جوقپىز. ال حالىق كوممۋنيستەرى اتىنان شىققان جامبىل احمەتبەكوۆ بۇرىنعىعا قاراعاندا بۇل سايلاۋدا سىلبىر جۇمىس ىستەگەن سىڭايلى. ەگەر سايلاۋعا پارتيالاردىڭ ءبىرىنشى تۇلعالارى تۇسكەندە, باسەكەنىڭ كورىگى قىزار ەدى. ماسەلەن, پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ دەباتىندا ءالي بەكتاەۆتىڭ اجەپتاۋىر الەۋەتىن بايقادىق. دەگەنمەن, تولەۋتاي راقىمبەكوۆ تە حالىققا اگروونەركاسىپ سالاسىنىڭ ماسەلەلەرىن جاقسى جەتكىزدى. سوعان قاراپ الداعى پارلامەنت سايلاۋلارىندا «اۋىل» پارتياسىنىڭ قۋاتى ارتادى دەپ توپشىلاۋعا بولادى. سونداي-اق «اق جولدىڭ» اتىنان تۇسكەن دانيا ەسپاەۆا دا جاقسى ناتيجە كورسەتتى. الايدا باستى پارتيامەن قالعاندارى بارىنشا باسەكەلەسە الماعاندىقتان, «ۇلت تاعدىرى» ۇلتتىق-پاتريوتتىق قوزعالىسى اتىنان كانديدات بولىپ تىركەلگەن ءامىرجان قوسانوۆ ەكىنشى ورىندى يەلەندى», دەدى اندرەي چەبوتارەۆ.
ال كونفەرەنتسيانىڭ ەكىنشى ءبولىمى «سايلاۋ. سىرتتان كوزقاراس» دەپ اتالىپ, اقش, يزرايل, ازەربايجان جانە بەلارۋس ەلدەرىنەن كەلگەن ساراپشىلار ءوز ويلارىن ءبىلدىردى. حالىقارالىق سايلاۋ جۇيەسىن ساراپتاۋ ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى, يزرايلدىك الەكساندر تسينكەر:
«بيىل الەمدە كوپتەگەن سايلاۋ ءوتىپ, ارقايسىسى ءارتۇرلى سيپاتقا يە بولدى. ماسەلەن, ارمەنياداعى سايلاۋ بەيبىت تۇردە وتسە, ۋكرايناداعى سايلاۋ قاتاڭ بولدى ءارى جاستاردىڭ بەلسەندىلىگى ارتىپ شوۋعا اينالىپ كەتكەندەي اسەر قالدىردى. ال قازاقستان ءوز جولىنان جاڭىلماي, پرەزيدەنت سايلاۋى داستۇرگە ساي ءوتتى. ءبىز مۇنداعى سايلاۋ پروتسەسىن ءبىراز باقىلاپ, كىمنىڭ العا شىعاتىنى تۋرالى بولجام جاسادىق جانە ويلاعانىمىز دۇرىس شىقتى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدەگى تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا كەپىل بولىپ, وسى كۇنگە دەيىن قازاقستاندا قولعا الىنعان ماقساتتى باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ودان ءارى جالعاسا بەرەدى دەپ ويلايمىن», دەدى.
بۇدان كەيىن ازەربايجاندىق ساياساتكەر فارحاد ماممادوۆ قازاقستانداعى سايلاۋ ناۋقانى الەمنىڭ نازارىندا بولعانىن ايتىپ, بيلىك ءترانزيتىنىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ىقپالى ءجونىندە باياندادى.
«قازاقستان – ايماقتاعى ماڭىزى مەن سالماعى زور مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان وسى ەلدە ءوتىپ جاتقان كەز كەلگەن پروتسەسس قالاي بولسا دا كورشى ەلدەرگە ىقپال ەتەتىن بولادى. پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ حالىققا ۇسىنعان سايلاۋالدى باعدارلامالارىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. اسىرەسە شەتەلدىك ساراپشىلاردى كانديداتتاردىڭ سىرتقى ساياسات تۇرعىسىنداعى ۇستانىمدارى قىزىقتىردى دەگەن ويدامىن. بۇل مەملەكەت – توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇرعان مەملەكەت. ءدال وسى جەردە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن قىتايدىڭ باستامالارى ءتۇيىسىپ تۇر. البەتتە, قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالار مەن جوبالار ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ەل حالقى ءۇشىن جاسالۋ ۇستىندە. سونداي-اق بۇل ەلدىڭ الداعى دامۋ باعدارىنىڭ كورشى ەلدەرگە دە اسەرى مول», دەدى فارحاد ماممادوۆ.
سونىمەن قاتار اتالعان جيىندا پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تالقىلانعاندا, جاستاردىڭ بەلسەندىلىگىنە قوسا, قازاقتىلدى قوعامنىڭ وسكەنى ايتىلدى. ساياسي ناۋقاندار بۇقارا حالىقپەن مەملەكەتتىك تىلدە ءسويلەسۋ ارقىلى ورتاق ءمامىلەگە كەلە الاتىنىن, ءتىل بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ تىرەگى ەكەنى اتاپ كورسەتىلدى.
