قارا شال وزىنە دەيىنگىلەردەن ىلگەنىن ايتادى. وزىنە دەيىنگىلەر دە ءوزىنە دەيىنگىدەن ەستىگەن. قاي-قاي زاماندا ايتىلىپتى وسى ءسوز؟ كىم تەرگەگەن؟ ونىڭ العاشقى اۆتورى – حالىق. بىلەرىمىز وسى عانا. ءبىر ادامنىڭ باسىنان وتكەن ءومىردەن عانا الىنبايتىنىن دا بىلەمىز. عاسىرلاردان كەلە جاتقان كەپ. ابدەن دالەلدەنىپ, اكسيوماعا اينالعان ۇعىم. ول اكسيوماعا ءوتۋ ءۇشىن دە سانسىز عاسىرلار كەرەك بولعان شىعار.
رۋح بار جەردە ەل, حالىق بار. ەل مەن حالىق سىيعان جەر بار. ەگەر وسى ەلدە, وسى جەردە جارالعانىمىز راس بولسا, وسى حالىقتىڭ ىشىنەن شىققان ۇلى بولساق, كولىن قورعاعان قىزعىشتاي قايرات قىلماساق, ءتىرى بولىپ كەرەگى نە؟ ەل مەن جەردىڭ شىلاۋىنا ورالىپ, قورلىققا دا, ازاپقا دا ءتوزىپ, تابان تىرەپ تۇرىپ الۋىمىز كەرەك قوي. ەڭسەمىزدى تۇسىرمەي, ءتۇپكى جەڭىس بىزدىكى دەپ ءۇمىت وتىن كەۋدەگە تۇتاندىرىپ, ماحامبەت ءتارىزدى «كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا باس كەسەرمىن جاسىرماننىڭ» ءىسىن ىستەپ, ازاتتىقتىڭ بولات كەزدىگىن اشۋ مەن ىزاعا مالىپ, كەزەڭىمىزدى كۇتپەيمىز بە. قازاقتىڭ ءتوزىمى بۇعان جەتتى, شىنىندا دا. كەزەڭى تۋعاندا اق الماستاي اتىلدىق!
قازاق حالقى ءحVىىى-حح عاسىرلار ارالىعىندا ەكى بىردەي زور مايداندى كوردى. وتان سوعىسى مەن ۇلى وتان سوعىستارى ەسىمىزدە قالدى. ەكەۋىندە دە حالقىمىز قىرىلدى, قانعا باتتى. ەكەۋىندە دە ەلىمىز ەگىلدى, جانعا باتتى.
رۋحتىڭ بەرىكتىگى, تۇتاستىعى تىڭ ءجانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە دە ماقساتقا جەتكىزدى. جاراتىلىسىندا باۋىرمال مەيىربان قازاق بالاسى تىڭعا كەلگەندەردى ءوز باۋىرلارىنداي جىلى قارسى الدى. جەرىمىزدەن جەر بەردىك. ارالاسىپ كەتكەنىمىز سونشالىقتى, ءبىز تۇرعان جەردە ولار بىزدەن بىرنەشە ەسە كوپ حالىققا اينالدى. ءتىلىمىزدى دە ارالاستىرىپ جىبەردىك.
1921-1922 جىلعى, 1931-1932 جىلعى قاتتى اشارشىلىقتا تورعاي حالقى باس ساۋعالاپ بوسىپ كەتتى. بەيشارالارعا ەشقانداي كومەك ۇيىمداستىرىلمادى. ەلگە ناۋبەت تونگەندە, ەر-ازاماتتار نە ءبىتىردى؟
گەنوتسيدتىك ساياسات قۇربانى بولىپ قالىڭ قازاق كەتە باردى. قوستانايدىڭ تۇبىندەگى ۆوروبەۆكا ورىس شارۋالارى مەكەندەگەن قونىس ساپ-ساۋ امان قالدى دا, سونىڭ ىرگەسىندەگى 4-5 شاقىرىمدا ورنالاسقان بەكبەرگەن اۋىلىنىڭ 62 وتباسى تۇگەل اشتىقتان قىرىلىپ كەتتى, نەبارى ءبىر-ەكى بالا عانا ورمان كەزىپ, ءشوپ جەپ, تامىر جەپ ءومىرىن جالعاستىرىپ اكەتتى. سول امان قالعان بالا باقىتكەرەي ءابىتاەۆپەن كوزى ءتىرى كەزىندە كەزدەسكەنبىز, سول ايتقان. رۋحى باسىلىپ قالعان قازاق ءول دەسەڭ ءولدى, تۇر دەسەڭ تۇردى. رۋحتى كوتەرەتىن ەر-ازاماتتار ۇستالىپ كەتتى.
تورعايدىڭ اش-ارىقتارى سولتۇستىكتەگى استىقتى وڭىرگە قاراي اعىلدى. جەتكەندەرى جەتتى, جەتپەگەندەرى جەتكەن جەرىندە كومىلمەي قالدى. اۋليەكول كەنتىندەگى قازىرگى اۆتوۆوكزال تۇرعان جەر وندا تاسقىن سۋ وتەتىن ساي اڭعارى ەكەن. تورعايدان جۇدەپ-جاداپ, موينى ىرعايداي, ءبيتى تورعايداي بولىپ جەتكەن قۇر سۇلدەرى قالعان اش-ارىقتار ارقاسىن سايدىڭ جارىنا بەرىپ, دەمالىپ وتىرعان قالپى و دۇنيەلىك بوپ كەتە بارادى ەكەن. الدىڭعى جىلدارى جاسى توقسانعا كەلگەن, كەزىندە بەلسەندى كومسومول بولعان ورىس اجەمىز اشارشىلىق جىلدارىن ەسكە ءتۇسىرىپ, وسى جايتتاردى ايتىپ بەردى. «اشتان ولگەندەردى كومەتىن كوميسسيا, كۇش-كولىك ۇيىمداستىردىق. كومسومولدار ارباعا تيەپ, جالپى مولاعا جەتكىزىپ ۇلگەرە المايتىنبىز. اش-ارىقتار ءۇستى-ۇستىنە قاپتاپ كەلىپ جاتادى, دەمالامىز دەپ قيسايا كەتكەننەن تۇرمايدى. جاعدايىمىز سولاي ەدى» دەگەن كەيۋانا.
سول بوسقىندار ءبىر ءتىلىم نان, ءبىر قاسىق سۋعا زار بولعان, دالاداعى قۇرت-قۇمىرسقا, قارا تىشقاندى تالعاجاۋ ەتۋگە دە شامالارى كەلمەي, وزەگىن اشتىق الىپ كەتكەن ەل ادامدارى ەدى. ال اشارشىلىق قۇرباندارىن قاڭعىتقان – تاعدىر تاۋقىمەتى. اراسى جەر مەن كوكتەي عوي. ولاردىڭ ەسى شىقتى, جانتالاستى, بار تاپقانى الا ءتۇزدى بەتكە الىپ جان ساۋعالاۋ بولدى. ونداي مىسكىندەردە رۋح قالا ما. رۋح ساۋ دۇنيەدە تۇرادى, ساۋلىق ومىردە قوناقتايدى ەمەس پە. كەيىن, ەستەرىن جيعان سوڭ, 1954 جىلداردان باستاپ ولار تۋعان جەرى تورعايىنا قايتا جينالا باستادى. تورعاي دالاسى تاعى دا توي-تومالاققا تولدى. بىراق تا اشارشىلىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەيدى دەگەندەي, تۋعان تورعايىنا قايتا ورالعان اكەلەرىمىزدە اششى ءومىردىڭ زاپىرانى ماڭگىلىك قالىپ قويدى. ول زاپىران تورعايدا نارىق ءدۇنيەسى باستالىپ, قارجى-قاراجات جولدارى جابىلىپ, ءومىر اششى بولا باستاعان شاقتا تاعى دا جۇرەكتى اينىتىپ, ءوزىن ساقتاپ قالۋ ينستينكتى ولاردى جايلى جەرلەرگە قايتا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر ەتتى. تورعايدىڭ 28 مىڭداي حالقىنىڭ 10 مىڭى كوشىپ كەتتى. كەيىن, ەستەرى كىرگەن سوڭ تۋعان جەرىنە ولار ءبارىبىر ورالار دەگەن سەنىمگە يلانبايسىڭ. ويتكەنى بۇل كوشكىندەردىڭ مەنتاليتەتى بولەك. ءدىلىندە دە وزگەشەلىكتەر بايقالادى. قانشا دەگەنمەن دە, ورىس-ورمانمەن ارالاسىپ ءوسكەندەر. اتا-بابا رۋحىنان ايىرىلىپ قالعاندار.
اڭگىمەنىڭ ءبارى ۇلتتىق رۋحقا كەلىپ تىرەلەدى. ۇلتتىق رۋحتى ۇلتتىڭ قانىندا ساقتاپ قالۋ ءۇشىن, ودان ماڭگىلىك اجىراماۋ ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز عوي. ونىڭ ءمانىسى – بۇگىنگى قازاقستان ەلىمىز! عاسىرلار جەلىسىندە جايىمىز قانداي بولعاندا دا, جەتتىك, جەتكىزدىك ەلدى. بىزبەن تاريحتاس ەلدەردىڭ تالايىنىڭ قازىر ءىزى دە جوق. رۋحى كۇلگە اينالدى. ەندى ولار قايتادان تىرىلمەيدى, اڭىزداردا, ەرتەگىلەردە عانا ءومىر سۇرەدى. ءبىز قازاق ەلى دە سولاردىڭ كەبىن كيۋگە از-اق قالدىق ەمەس پە. ەندى ءبىز ناعىز رۋحتىق ءورلەۋ كەزەڭىمىزگە ەنگەندە, رۋحىمىزدى قانىمىزدا ساقتاپ وتىرعانىمىزدا, جازاتايىم كوز جازىپ قالۋىمىز دا مۇمكىن ەمەس پە.
رۋح كۇشى! ول – دۇنيەنى جاڭعىرتادى, ادامزات بالاسىن اسقاق قيالعا بولەيدى. ەل رۋحى – ونىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ باستى كەپىلى. ەل رۋحىن تۇتاستاي كوتەرىپ تۇرعان عالامات كۇش نە دەسەك, ول – ءبىزدىڭ ءوزىمىز جاراتىلعان عالامشارىمىزدىڭ كەڭىستىگىنە سىيىمدىلىعىمىز, قاجەتتىلىگىمىز, الدىمەن ءوزىمىزدىڭ قاجەت ەكەنىمىزدى سەزىنۋ, ودان سوڭ, وزگەلەردىڭ دە بارىن مويىنداۋ, ءبىر-ءبىرىمىزسىز ءومىر سۇرە المايتىنىمىزدى ءبىلۋ دەپ تۇسىنەمىن. ەگەر مەنىڭ وزگەلەرگە قاجەتتىلىگىم بولماسا, مەن شەتتەپ قالامىن, ونان سوڭ قاعاجۋ قالعان مەنى الدەكىم يەكتەپ اكەتەدى. ەگەر مەن قاجەت ەكەنمىن, ولار مەنىمەن ساناسادى, ويتكەنى مەن دە ولاردىڭ وزدەرى ءتارىزدى تەڭ جانمىن, ەشكىمدى باسىندىرا المايمىن. جاراتىلىسىم كۇشتى. جاساعان مەنى دە ەشكىمنەن قور قىپ جاراتپاعان. قور بولار بولسام, ول مەنىڭ ءالسىزدىگىمە, وزىمە بايلانىستى. رۋحىم بويىمدا تولىپ تۇرعاندا, مەن كىمگە تاۋەلدى بولماقپىن.
الايدا, جاراتقان دا مەنى بوسقا جاراتا سالماعان, بويىما رۋح سالىپ جاراتقان. ءومىردىڭ باسقاعا دا, ماعان دا ءبولىسكەن قاسيەتىن مەن نەگە قۇنداپ ۇستاي ءبىلمەيمىن؟ ماسەلە وسىندا! رۋحتى ۇنەمى بيىك ۇستاۋ مەنەن ەڭ ءبىرىنشى تالاپ ەتىلەدى. مەن دەگەنىم – بارشا قازاق قوي. مەنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن عاسىرلار قويناۋىنان ءوتىپ كەلگەنىم دە, تاۋەلسىزدىكتى ارمانداپ ءجۇرىپ جەڭىپ العانىم دا, بوستاندىعىم, ەگەمەندىگىم, ازاتتىعىم, ءوز جەرىم, ءوز ەلىم دەيتىن ماقتانىشىم دا رۋحىمنىڭ ارقاسىندا ساقتالدى. وسى رۋح مەنى ءالى دە شەكسىز بيىكتەرگە شىعارادى. رۋحىم تۇرعاندا, ومىردەگى كەزدەسكەن اناۋ-مىناۋ قيىندىقتاردان مەن اسىپ وتە الامىن. وعان ناقتى مىسال ايتايىن. جۇرتتىڭ اۋزىنان تۇسپەي جۇرگەن, ەلىمنىڭ جازىلماي قىزىل شاقا كۇيىندە تۇرعان ءبىر جاراسى ارقالىق قالاسىندا سوڭعى رەت تاعى ءبىر بولىپ قايتتىم. بۇل – جارتىلاي ءوشكەن قالا! سوعان قاراماستان, وسىندا ادامدار تۇرىپ جاتىر. وسى قالاعا كوشىپ كەلۋشىلەر دە تابىلىپ جاتىر.
– جاعداي قالاي؟ – دەسەڭىزدەر, حالىق: «جاقسى, جاقسى», – دەيدى.
– مىناداي جاعدايدا دا جاقسى ما؟ – دەيسىز.
– بىلتىرعى, الدىڭعى جىلداردان جاقسى بولعان سوڭ ايتامىز عوي. بۇدان دا جامانىنا توزدىك. مىناۋ قايران قالا تۋعان جەرىمىز بولعان سوڭ, شىداۋعا تۋرا كەلدى. قازىر جىلۋ دا, جارىق تا بەرىلەدى. قالانىڭ جىلۋسىز بولىگىن ءبولىپ تاستادىق قوي.
– بۇل قالادان نە كۇنكورىس تاباسىزدار؟
– زەينەتاقى, جاردەماقىنى ۋاقتىلى الىپ تۇرامىز. اۋىلدا دا وسى تىرلىك قوي. ايتەۋىر اقشاعا مۇندا بازارى بار عوي, – دەيدى حالىق.
توزىپ, ءبىتىپ جاتىر دەسەڭ دە, ەل ارقالىقتى قيماي قالىپ قويعان. ەلدىڭ رۋحىن ارقالىق ۇستاپ وتىر ەكەن. ارقالىقتى ۇستاپ وتىرعان – وسى حالىق. پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتى ۇستاپ وتىرعان دا – وسى حالىق. حالىقتى ۇستاپ قالعان – پەدينستيتۋت, ينفراقۇرىلىمدار. ەل مەن قالا رۋحتاسىپ كەتكەن. ءبىرىنسىز-ءبىرىنىڭ كۇنى جوق. ارقالىققا سىرتتان كەلگەندەردىڭ ءبارى كەلگەن جاعىنا الدەقاشان تايىپ تۇرعان. ال ول تايىپ تۇرعاندار ارقالىق تۋرالى نەشە ءتۇرلى سۇرقيا اڭگىمەلەردى تاراتتى. ءوزىنىڭ حالقى – قالاسى ءولىپ جاتسا دا ەمىرەنىپ باۋىرىندا قالىپ قويدى. مىنە, اششى شىندىق وسى.
سوندا بۇلاردى تەبىرەنتىپ وتىرعان نە؟ ارينە, ەلىنىڭ وشپەگەن رۋحى! ول رۋح ءالى وشكەن جوق! ءوشىپ, ءولىپ قالۋى دا مۇمكىن عوي. ۇلتتىق رۋحتىڭ ءوزى تۋعان جەرگە دەگەن ماحابباتتان تۇرا ما دەيسىڭ. شىنايى ماحاببات قانا رۋحىمىزدى جارقىراتا تۇسەدى. ارقالىقتىقتاردىڭ ەشتەڭەگە قاراماستان, ءوز قالاسىن ساقتاپ وتىرعاندارى – سونىڭ بەلگىسى. ايتپەسە, ارقالىقتا بولماي, ونى كورمەي, تىلسىمىن تۇسىنبەي, بۇل قالاعا سىن تاعا بەرۋ ادامگەرشىلىككە جاتپايدى. وعان كومەكتەسۋىمىز كەرەك, ۇلتتىق رۋحىمىزدى ونى كوتەرۋگە جۇمساۋىمىز ادالدىق بولار ەدى. ارقالىقتىڭ ەندىگى قاجەتى جوق دەۋشىلەر بار. ءبارى دە بوسقا ءسويلەيدى. حالىق وتىرعاندا, ەشقايدا قوزعالمايمىز, بىزگە وسى ارقالىق ءومىرگە جارايدى دەپ, ونى سۇيگەن ەلى باردا, ارقالىق قايدا كەتپەكشى. رۋح كۇشى ونى وسىلاي ۇستاپ وتىر. رۋح كۇشى بارلىق جەردە وسىلايشا بولسىنشى, مۇرتىمىزدى بالتا شاپپايدى!
ەسەنگەلدى ءسۇيىنوۆ,
اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
نۇر-سۇلتان
