تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كاكىمجان قازىباەۆ تۋرالى: «بەلگىلى جۋرناليست-جازۋشى جانە قوعام قايراتكەرى بولعان كاكىمجان قازىباەۆتى قىزمەت بارىسىندا جاقسى تانىپ-ءبىلىپ ەدىم. ول شىن مانىندە ءبىلىمدى, پاراساتتى, xالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن بۇكىل قابىلەت-قارىمى مەن قالامگەرلىك قايراتىن ايانباي جۇمساعان دارىن يەسى, جانى جايساڭ ازامات ەدى. قالىڭ جۇرتشىلىق ونى قۇرمەت تۇتىپ, جادىندا ساقتاپ كەلەدى» دەپ كاكەڭنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا جىبەرگەن جەدەلحاتىندا تەبىرەنە ەسكە الادى.
ال زاڭعار جازۋشى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءابىش كەكىلباەۆ ءوزىنىڭ ۇزەڭگىلەس اعاسى تۋرالى: «مامىراجاي, جايما-شۋاق, كەڭپەيىل كاكىمجان اعا ىزعارلى كەزەڭدەردەن كەيىنگى رۋxاني توڭدى جىبىتۋدە ەرەكشە قايراتتىلىق تانىتتى. ادەبيەتىمىزدە, قوعامدىق ويىمىزدا, الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيىمىزدە وشپەس ءىز قالدىردى» دەپ جازادى.
اعامىزدىڭ ارامىزدان كەتكەنىنە دە 30 جىل تولدى.
كاكىمجان قازىباەۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى جازۋ ماعان ءبىر جاعىنان جەڭىل, ءبىر جاعىنان قيىنداۋ. جەڭىل دەيتىنىم – مەنىڭ بالالىق شاعىم سول كەرەمەت ورتادا ءوتتى ءارى سول كەزدەگى ەستەلىكتەر تىزبەگى ءالى كوز الدىمدا. ال قيىن دەيتىنىم – كاكىمجان اعانىڭ ءومىرى تاقتايداي تەگىس جارقىن ساتتەر مەن ماڭىزدى وقيعالارعا تولى بولعان جوق, ونىڭ ءومىرى حالقىمىزدىڭ اسا ءبىر كۇردەلى تاعدىرىمەن بايلانىستى بولدى. سوندىقتان دا كاكىمجان قازىباەۆتىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى مەن ازاماتتىق كەلبەتىن انىق ءارى ناقتى كورسەتەتىن تۇستارىن جازۋعا بەل بۋدىم.
جاستايىنان ول قايشىلىققا تولى مەيىرىمسىز كەزەڭنىڭ, جاپپاي كوللەكتيۆتەندىرۋدىڭ, اشارشىلىقتىڭ اۋىر جىلدارى قازاق حالقىنا جاسالعان گەنوتسيدتىڭ, 30-جىلدارداعى ساياسي رەپرەسسيانىڭ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اياۋسىز قيىندىعى مەن اۋىرلىعىن تارتىپ ءوستى. اتا-اناسىنان ەرتە ايىرىلىپ, جەتىمدىكتىڭ دە نەبىر قيىنشىلىقتارىن كوردى.
تاعدىردىڭ وسىنداي تالكەگى سول تۇستا كاكىمجان اعا سىندى مىڭداعان قازاق جاستارىنىڭ بالالىعى مەن جاستىق شاعىن ۇرلاعان ەدى. اسىرەسە وسى ۇرپاق كەيىن قازاقستاندىق الپىسىنشى جىلعىلاردىڭ فەنومەنىنىڭ ىرگەتاسىنا اينالدى.
سول كەزەڭدەردىڭ ىزعارى بولاشاق جۋرناليست-جازۋشىنىڭ ازاماتتىق ءمىنەزى ءارى شىعارماشىلىق قالىپتاسۋىنا ىزدەرىن قالدىرسا كەرەك. ءتۋابىتكەن ىزدەنگىشتىك, بايقامپازدىق, ەڭبەكقورلىق, سابىرلىلىق, اسقان دارىندىلىق كاكىمجان اعانىڭ كاسىبي تاڭداۋىن الدىن الا بولجاعانداي.
مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە قوسىمشا اۋىل ەسەپشىسى رەتىندە جۇمىس ىستەپ, كەيىن قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى.
1952 جىل كاكىمجان اعانىڭ ءومىرىندەگى ەڭ ءبىر ەلەۋلى كەزەڭ: ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامامداپ, پۋبليتسيستيكا سالاسىندا العاشقى ەڭبەك جولىن باستايدى. ونىڭ گازەت بەتتەرىندەگى العاشقى جازبالارىنان باستاپ سوڭعى جاريالانىمدارى الەۋمەتتىك ادىلدىك, ۇرپاق اراسىنداعى تاريحي ساباقتاستىق, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, قوعامداعى رۋحاني كەلىسىم سىندى ءبىر تىزبەككە قۇرىلعان شىعارماشىلىق لابوراتوريا ىسپەتتى.
قازاق اۋىلىنىڭ ءومىرى, ادامداردىڭ شىرعالاڭعا تولى تاعدىرى, وتباسىلىق ءومىردىڭ بەرىكتىگى, تۇلعانى سوعىستاعى جانە تىلداعى ەرلىگى مەن ءپاتريوتيزمى ارقىلى پايىمداۋى – كاكىمجان قازىباەۆ شىعارمالارىنىڭ وزەگى.
اسقان ۇيىمداستىرۋشىلىق ءارى باسقارۋشىلىق قابىلەتكە يە كاكىمجان اعا ادەبي قىزمەتكەرلىكتەن باستاپ «لەنينشىل جاس» (بۇگىنگى كۇندەگى «جاس الاش») گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, «كوممۋنيزم تاڭى» (كەيىن «جەتىسۋ» اتانعان) گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى, قازسسر باسپا, پوليگرافيا جانە كىتاپ ساۋداسى مەملەكەتتىك كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قازتاگ-تىڭ ديرەكتورى, قازاقستان كپ وك حاتشىسى, «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى لاۋازىمىنا دەيىنگى قىزمەتتىك جولدان ءوتتى.
جۋرناليستىك قىزمەتتى ون وراپ اكەتكەن ول كاسىبي قارىمىن وزىنە ءتان جاۋاپكەرشىلىك ءارى جاڭاشىلدىقپەن كوتەرە ءبىلدى.
اتاقتى حالىق باتىرى, بەلگىلى جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلىمەن كەزدەسۋى – ونىڭ تاعدىرىنا بۇيىرعان باق ەدى.
سەبەبى سوناۋ 1958 جىلى كاكىمجان اعا راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ ەرلىگى تۋرالى العاش ماقالا جازعان بولاتىن. تاريحي تۇلعا, داڭقتى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلى كاكىمجان قازىباۆقا رەيحستاگقا تۋ تىككەن راقىمجان قوشقارباەۆ تۋرالى شىعارما جازۋعا قولقا سالادى.
بۇل تۋرالى كاكىمجان اعامىز باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ: «ءارى جاۋىنگەر ءارى كوماندير رەتىندە بۇل وقيعانىڭ ادام سەنگىسىز ەكەنىن بىلەم ءارى تۇسىنەم. راقىمجان سول توزاقتىڭ ىشىندە بولعان, سول توزاقتان امان شىققان! جەڭىس جالاۋىن تىككەن!.. سول ءبىر توزاقتا ونىڭ ءوزىنىڭ ءتىرى قالۋى – كەرەمەت عاجايىپ جاعداي! ءبىزدىڭ باسىمىزعا كەلىپ قونعان جەڭىس دەگەن باقىت – سول اناۋ راقىمجان, راقىمجاندار!» دەگەن ءسوزىن دايەك رەتىندە كەلتىرەتىن.
1966 جىلعى وسى ءبىر كەلەلى كەڭەستەن كەيىن رەيحستاگقا تۋ تىككەن قازاق باتىرىنىڭ ۇلى ەرلىگىنە ارنالعان «كەرنەگەن كەك» («سۆياششەننايا نەناۆيست») اتتى دەرەكتى پوۆەست جارىق كورەدى.
بۇدان جارتى عاسىر بۇرىن, شەكتەن تىس قۋاتتى يدەولوگيالىق جۇيەنىڭ قاراما-قايشىلىعىنا تولى سول تۇستا, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ راقىمجانىنىڭ رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ مەملەكەتتىك جالاۋدى تىككەندىگى تۋرالى پوۆەست جازۋىن ناعىز ازاماتتىق باتىرلىق دەۋگە بولادى.
بۇل پوۆەست اۆتورعا ۇلكەن ادەبيەتكە جول سالدى. بۇدان كەيىن كاكىمجان قازىباەۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن جىلناماسىنا ەنگەن شىعارمالار شوعىرىن جازدى. وقىرمان ونىڭ «قۇپيا», «ىزعار», «سۇراپىل», «امانات», «قىشىما», «اقيقاتقا ار سەرىك», «وكتيابر ورەندەرى» روماندارى مەن «قارا سەل» اتتى پەساسىن ۇمىتپاق ەمەس.
ال «ىزعار» مەن «امانات» روماندارى «ناكاز», «يزموروز» دەپ ورىس تىلىندە جاريالاندى.
ۇزاق جىلدار كاكىمجان اعا قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى زوبالاڭ كەزەڭ – اشارشىلىق تۋرالى ماتەريالدار جينادى. كوزىنىڭ تىرىسىندە كىتاپ رەتىندە شىعارىپ ۇلگەرمەسە دە, ۇلى باتىر قازىباەۆتىڭ كۇش سالۋى ارقاسىندا بۇل شىعارماسى «سۇراپىل» دەگەن اتپەن جارىق كوردى.
ول تۇستا وداقتاس رەسپۋبليكالار ءۇشىن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاۋ مۇمكىن ەمەس ەدى, ءتىپتى تىيىم سالىنعان دەۋگە ابدەن بولادى. الايدا, كاكىمجان اعا وسىنداي قيىندىققا قاراماستان, حالقىنىڭ رۋحاني مۇددەسى مەن ونىڭ ۇلتتىق سيپاتتا قارقىن الۋى جولىندا ولشەۋسىز قىزمەت ەتتى.
رەسپۋبليكالىق پارتيا ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى د.ا.قوناەۆتىڭ قولداۋىمەن جاڭا مادەني جوبالاردى ءىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتتى. العاش رەت رەسپۋبليكالىق تەلەارنادا اقىندار ايتىسى, «تاماشا» ويىن-ساۋىق باعدارلاماسى جارىققا شىعىپ, كەڭىنەن ەلدىڭ سۇيىكتى باعدارلاماسىنا اينالدى. مۇقان تولەباەۆتىڭ, اعارتۋشى-عالىم شىڭعىس ءۋاليحانوۆتىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ءىس-شارالاردىڭ بيىك دەڭگەيدە اتالىپ ءوتۋى – قازاق حالقىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنىڭ قايتا ورلەۋىنىڭ باستاپقى نۇكتەسى ەدى.
كسرو عىلىم اكادەمياسى عالىمدارى فورۋمىنىڭ جانە يۋنەسكو-نىڭ تاراپىنان شىعىستانۋشىلاردىڭ حالىقارالىق فورۋمىنىڭ الماتىدا ءوتۋى مەن 4 سەريالى ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلۋى – وسىنداي ىرگەلى جوبالاردىڭ كەمەلدەنگەن كەزەڭى بولاتىن.
ەلىمىزدەگى الدىڭعى بۋىن اعالار 1979 جىلعى «نەمىس وقيعاسىن» ۇمىتا قويماعانى انىق.
ءبىر قاراعاندا, بۇل ماسەلە جابىق كۇيىندە بولعانىمەن, 1985 جىلى كرەمل «اقمولا نەمىس اۆتونومياسى» يدەياسىن جاساندى تۇردە «مازداتا» تۇسەدى. كاكىمجان قازىباەۆتى ءماسكەۋگە شاقىرادى. 1985 جىلعى 2 جەلتوقسانداعى حاتشى م.ۆ.ءزيميانيننىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ جابىق ماجىلىسىندە رەسپۋبليكاداعى قوعامدىق-ساياسي جاعداي مەن ۇلتتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى سول كەزدە شيەلەنىستىرۋگە اكەلۋى مۇمكىن بولعان نەگىزسىز كوتەرىلگەن يدەياعا كاكىمجان اعا تويتارىس بەرەدى. ول ءوز بايانداماسىندا «... نام نە نۋجنا اۆتونوميا, رادي اۆتونومي», دەپ اشىق ايتىپ, وسىنداي كۇردەلى ماسەلە تەك قانا حالىقتىڭ قولداۋىمەن شەشىلۋ كەرەكتىگىن كوتەرەدى. كەيىن اعانىڭ قويىن داپتەرىندە «مەن ۇزاق جىلدار ۇنسىزدىك اتتى الىپ كۇشتىڭ قۇرساۋىندا بولدىم, الايدا حالقىمنىڭ ار-وجدانى مەن ابىرويى تاپتالعان شاقتا ۇندەمەي قالا المادىم», دەگەن جۇرەك تەبىرەنتەرلىك سوزدەرى ساقتالىپتى.
بۇل تاقىرىپ جابىق كۇيىندە قالعانداي بولادى. الايدا, كاكىمجان قازىباەۆ ءۇشىن بۇل وقيعا اياق استىنان اتقارىپ جۇرگەن قىزمەتىنەن اقىرىن «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنا قىزمەت «اۋىسۋىمەن» اياقتالادى.
كاكىمجان اعانىڭ ءومىر جولىنداعى سىناق پەن ۇرەيدى, جەڭىس پەن جەتىستىكتى ومىرلىك جارى ورىنشا اپا تەڭ ءبولىستى. ول اعامىزدىڭ جارى, ۇل-قىزىنىڭ اناسى عانا ەمەس, سىندارلى شاقتاردا ۇزەڭگىلەس دوسى ءارى سىرلاسى دا بولا ءبىلدى. اتاقتى مەملەكەت قايراتكەرى, رەسپۋبليكانىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆتىڭ قىزى ورىنشا اپا جاستايىنان قۋعىن-ءسۇرگىننىڭ زاردابىن تارتىپ وسكەن, «حالىق جاۋىنىڭ ۇرپاعى» دەگەن جازىقسىز كۇيە جاعىلعان بۋىننىڭ وكىلى. ول – كاكىمجان اعا اۋلەتىنىڭ تىرەگى ءارى شاڭىراعىنىڭ شىراقشىسىنا اينالعان ابزال انا.
1989 جىلدىڭ 21 قازانىندا ۇلتىنىڭ جۇگىن ارقالاعان نار تۇلعانىڭ, تاريحتى جاساعان اردا ۇلدىڭ, ۇلتتىق ورلەۋ كەزەڭى – جاڭا كەزەڭنىڭ جارشىسىنىڭ جۇرەگى سوعۋىن توقتاتتى. ول ءوزى ارمان ەتكەن, ءوزى جازعان تاۋەلسىزدىكتىڭ – مەملەكەت تاۋەلسىزدىگى تاڭىنىڭ اتۋىنا 785 كۇن قالعاندا دۇنيەدەن ءوتتى.
كاكىمجان اعانىڭ جازۋ ۇستەلىندەگى كۇندەلىگىندە مىنا سوڭعى ولەڭ جولدارى جازىلعان ەكەن:
«...جىلى سوزدەر
ۇمتىلدىرار ورگە تەك.
جىلى سوزدەر
جۇرەك تەربەر پەرنە كوپ.
جىلى سوزبەن
قوپاراسىڭ تاۋدى دا,
جىلى سويلە,
جاعىمدى بول ەلگە تەك!»...
بۇل ولەڭ جولدارى ءوز حالقىنىڭ – كاكىمجان قازىباەۆ سىندى سۇيىكتى ءارى داڭقتى ۇلىنىڭ ەسىمىن جادىندا ساقتاعان ۇلتىنىڭ شەرى مەن مۇڭىنا, قۋانىشى مەن جەتىستىگىنە, ارمانى مەن ءۇمىتىنىڭ اقتالۋ جولىنا تاعدىرىن ارناعان تۇلعانىڭ ومىرلىك جانە شىعارماشىلىق جولىنىڭ ەپيلوگى دەسە دە بولعانداي.
ەرلان ارىن,
