قازتالوۆ اۋدانىنداعى اقپاتەر اۋىلى ماڭىنان قاراوزەن اعىپ وتەدى. قاراوزەنگە ەدىلدىڭ سۋى قۇيىلادى. ەندى وسى سۋعا كيروۆ-شەجىن ارناسى ارقىلى جايىقتىڭ جاندى سۋى قوسىلدى. قاسيەتتى قاراوزەننىڭ ءتۇبىنەن جىلاپ اققان ارنا تولىعا ءتۇستى.
مەن شيرەك عاسىر وسى اۋداندا قىزمەت ەتتىم. اۋدان حالقى بۇل جاڭالىقتى عاسىرلاپ كۇتكەنىن بىلەمىن. سوناۋ اعىسقا كەدەرگى تۇسكەن كەزەڭنەن بەرى مالعا جەمشوپ دايىنداۋ بىلاي تۇرسىن, اۋىز سۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ماسەلە بولاتىن. ويتكەنى جەراستى سۋ كوزدەرى تىم تاپشى. قۇدىق قازسا, ءارى كەتكەندە 5-10 مەتر تەرەڭدىكتەن تۇزدى سۋ شىعاتىن. ادامدار مال مەن جانعا سۋدى كولىكپەن تاسيتىن. ەندى جايىقتىڭ جاندى سۋى ارقىلى تىرشىلىككە ءنار تاراپ, وسىمدىك الەمى مەن جانۋارلار دۇنيەسى وركەندەيتىن بولدى. شارۋا قوجالىقتارى مال ءوسىرىپ, ەگىن ەگىپ, بالىق اۋلاماق. قاراوزەن مەن سارىوزەننىڭ سۋى جاڭاقالا اۋدانىنداعى قامىس سامارعا قۇيادى. وندا 80-گە جۋىق كول بار.
بۇل جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا وبلىس اكىمى التاي كولگىنوۆ زور قولداۋ كورسەتتى. سۋ ارناسىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا ۇيىتقى بولىپ, قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ بارىسىن باستان-اياق قاداعالادى. رەسەي فەدەراتسياسىنان كەلەتىن سۋعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلعان بۇل جوبا وتە كۇردەلى بولاتىن. دەسە دە بارلىق قيىندىق ەڭسەرىلدى. ارنا بويىنداعى ەلدىمەكەندەردىڭ توعاندارىنا سۋ تارتىلۋدا. ەدىل مەن جايىق ارالىعىندا قاتار ورنالاسقان قاراوزەن مەن سارىوزەننىڭ سۋى ارناسىنان تاسىپ, بالىعى تايداي تۋلايتىن كۇن دە جاقىن دەپ سەنەمىز.
جالپى, بۇل قوس وزەننىڭ گەوگرافيالىق كارتاداعى اتاۋى «بولشوي ۋزەن», «مالىي ۋزەن» دەپ كورسەتىلەدى. ياعني ەجەلگى اتاۋى «وزەن» بولىپتى. بۇل اتاۋ اتالعان وزەندەردىڭ الابىنداعى ەجەلگى تۇرعىندار تۇركىلەر, تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ مەكەنى بولعانىن دالەلدەيدى. وزەندەردىڭ قارا جانە سارى دەپ سيپاتتالۋىنىڭ وزىندە ءمان بار. شىنىندا دا قاراوزەن سۋىنىڭ ءتۇسى – قارالتىم دا, سارىوزەندىكى – سارعىش. مۇنىڭ سەبەبى ارنا تابانىنىڭ توپىراعىنا (سازىنا) تىكەلەي بايلانىستى. سونداي-اق قاراوزەن سۋىنىڭ مولدىعى, تەرەڭدىگى, ارناسىنىڭ كەڭدىگى جونىنەن سارىوزەننەن اسىپ تۇسەدى. ەرتەرەكتە بۇل وزەندەردىڭ جاعالاۋى نۋ ورمان بولعان. سوندىقتان قاراوزەن القابىن «جالپاقتال» دەپ اتاعان. حح عاسىردىڭ العاشقى جىلدارىنا دەيىن بۇل ماڭدا قىردا قۇلانى, سۋدا بالىعى, كوگوراي شالعىندا وسىمدىك شوپتەردىڭ الۋان تۇرلەرى بولعان. اسان قايعى بابامىز قوس وزەن تۋرالى:
«قوس وزەننىڭ اراسى جايلى مەكەن
سۋى مول, قامىسى تاۋداي ەكەن.
ق ۇلىنى تايداي ەكەن,
تايى ايعىرداي ەكەن.
جەتى جىل قاتارىنان جۇت بولسا دا
تۇياقتى مال قالسا,
كوبەيىپ قاتارى قايتادان تولادى ەكەن», دەپتى.
ايتسا ايتقانداي, تالاي قاتەرگە تولى 1951-1952-جىلدارى, 1967-1968-جىلدارى بولعان جۇتتا قىس قاھارلى بولسا دا, ەكى-ءۇش جىلدا كەمىگەن مال باسى قايتادان كوبەيەتىن ەدى.
ەندى, مىنە, اتالعان وزەندەر سۋعا تولىپ, رەسەيدەن تاسىمالداناتىن «ءولى» سۋعا سۇرانىس ازاياتىن بولدى. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەمەكشى, تۇرعىندار بار سۋدى ۇنەمدەپ كادەسىنە جاراتسا, ءوڭىرىمىز ودان ءارى وركەندەي بەرمەك.
ەلباسى تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان ماڭىزدى جوبا – قازتالوۆ-جانىبەك-سايحىن اۆتوجول قۇرىلىسىنىڭ دا بيىل باستالۋى اق جايىق جۇرتشىلىعى ءۇشىن ۇلكەن وقيعا بولىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ بۇل ماسەلەنى ءوز باقىلاۋىنا العانىن زور قۋانىشپەن قابىل الدىم. وبلىس ورتالىعىنان شالعاي, 600 شاقىرىمدا جاتقان كيەلى جەر وركەنيەتتىڭ ەڭ باستى يگىلىكتەرىنىڭ بىرىنە اينالاتىنىنا قۋانىشتىمىن.
جايساڭ اقباي,
ورال قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ولكەتانۋشى
