وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, بيىل 116607 وقۋشى ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىندا دەمالادى, 20 بالالار لاگەرى قىزمەت كورسەتپەك. ماۋسىم ايىنان باستاپ ءبىرجان سال, زەرەندى اۋداندارىندا جاڭا دەمالىس ايماقتارى جۇمىستارىن باستايدى.
– وبلىستا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ماۋسىم-تامىز ايلارىندا تۋريستىك ءولكەتانۋ باعىتى بويىنشا تانىمدىق اسەرى مول ساياحاتتار ۇيىمداستىرىلادى. تۋعان ولكە تاريحىن زەردەلەۋگە ارنالعان « ۇلى دالا ەلى» ەكسپەديتسياسىنا بەس مىڭ وقۋشى قاتىسادى دەپ مەجەلەنۋدە. 10 مىڭعا جۋىق وقۋشى وڭىرىمىزدەگى كيەلى جەرلەردى ارالاپ, كونە تاريحتىڭ كومبەسىن اقتارادى. ءساتى تۇسسە, باسقا ايماقتارعا دا ساپار شەگەتىن بولادى. تاعى ءبىر جاقسى جاڭالىق, جازعى دەمالىستا 50 وقۋشى «ءبىر اپتا – اۋىلدا» الەۋمەتتىك باعدارلاماسىنا قاتىسپاق, – دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مارات يعاليەۆ, – ءبىزدىڭ ءوڭىر دەمالىس ءۇشىن تاپتىرمايتىن جەر عوي. وسى ۋاقىتقا دەيىن شەشىلمەي كەلگەن تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە بار. ول كوپ جىلدان بەرى جۇمىس ىستەمەي تۇرعان لاگەرلەر. وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قاڭىراپ تۇرعان لاگەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى باستالماق.
ايتسا ايتقانداي, تاماشا تابيعاتىمەن ايگىلى كوكشە وڭىرىنە وزىمىزدەگىنى بىلاي قويعاندا, ىرگەدەگى رەسەيدىڭ وقۋشىلارى دا كەلمەك. ەل ءىشىندە مۇنداي ءتاجىريبە بۇرىننان بار. ماسەلەن, ءوتكەن جىلى قىزىلوردا, باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ 150 وقۋشىسى كوكشەنىڭ كوركەم وڭىرىندە بولىپ, بىرقاتار كيەلى جەرلەردى ارالاپ, ەل تاريحىمەن تانىسىپ قايتقان بولاتىن.
ءسوز اراسىندا 20 لاگەردىڭ 13-ءى مەملەكەتتىك, جەتەۋى جەكەمەنشىك ەكەنىن ايتا كەتەلىك. ونىڭ ءوز سەبەبى بار. بىرنەشە جەكەمەنشىك بالالار ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارى ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەمەي تۇردى. ماسەلەن, قاتاركول وڭىرىنە ورنالاسقان 12 لاگەردىڭ ۇشەۋى عانا جۇمىس ىستەيدى.
– بۇل لاگەرلەر وتپەلى كەزەڭدە ارزان باعاعا ساتىلىپ كەتكەن ساۋىقتىرۋ ورىندارى, – دەيدى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تۋريزمى رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى قايرات سۇلتانوۆ, – شىنىن ايتقاندا, بالالار ءتۋريزمى وتە جاۋاپتى سالا, ءارى كاسىپكەرلەرگە ونشا كوپ پايدا دا اكەلمەيدى. مىسالى, قاتاركولدەگى لاگەرلەر تۋرالى ايتاتىن بولساق, كۇن سايىن بۇل ورتالىقتاردا 200-250 بالادان دەمالسا, 9 ورتالىقتا ءبىر جازدا وتىز مىڭعا جۋىق بالا دەمالار ەدى.
دەمالىس ايماقتارىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ينفراقۇرىلىمدى قالىپقا كەلتىرۋ كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا كارىز جەلىلەرىن مونتاجداۋ جۇمىستارى باستالعان. ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرى تارتىلماق. قاتاركول مەن بۋراباي اراسىندا ۇزىندىعى 20 شاقىرىمدىق اينالما جول سالىنادى. كولدى تازارتۋ جۇمىسى دا قولعا الىنۋدا. بيىل قاتاركولدىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا 8 ميلليارد تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ وتىر. قارجىنىڭ قوماقتى بولۋى بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋىنداعى كەمشىلىكتەردىڭ قوردالانىپ قالۋىنان. وسىدان-اق ۇزاق جىلدار بويى بالالار دەمالىسى قوجىراپ كەتكەنىن اڭعارۋعا بولادى. كۇلبىلتەلەمەي كەسىپ ايتاتىن بولساق, بۇل سالا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دامىماي وتىر. ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىندا كەشەگى كەڭەس داۋىرىنەن قالعان, ابدەن ەسكىرگەن اس ءۇي قۇرالدارى, ارقيلى تەحنيكا, جيھازدار پايدالانىلادى.
بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمى رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرۋىنە قاراعاندا, سۋبسيديالاۋ بالالار لاگەرلەرىن جاڭعىرتۋعا جۇمسالاتىن شىعىنداردى ءبىرشاما ازايتۋعا ءمۇمكىندىك بەرەر ەدى. دەمەك, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولعاندا عانا بالالار ءتۋريزمىن دامىتۋعا بولادى. ايتپەسە, مۇنداي ورتالىقتاردى ۇستاپ تۇرۋ قيىن. شىعىن كوپ. اينالىپ كەلگەندە وسىنىڭ بارلىعى جولداما باعاسىنىڭ قىمبات بولۋىنا اكەپ سوعادى. كوپتەگەن لاگەرلەر ءالى كۇنگە دەيىن كومىرمەن جىلىتىلادى. بۇل وڭىردە قىستىڭ ۇزاقتىعىن ەسكەرسەڭىز, شىعىننىڭ كولەمىن ويشا توپشىلاي الار ەدىڭىز. ەگەر كوگىلدىر وتىن كەلىپ, كوسەگەمىز كوگەرسە, ماسەلە تۇگەل شەشىلىپ كەتپەگەنىمەن, ءبىرشاما جەڭىلدىك بولار ەدى.
لاگەرلەر مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پارك اۋماعىندا ورنالاسقاندىقتان, بالا وسىندا كەلگەن ۋاقىتتان باستاپ ءار دەمالعان كۇنىنە 255 تەڭگەدەن ءتولەيدى. بيىلدان باستاپ جاڭا زاڭ تالاپتارىنا ءسايكەس ءاربىر قىزمەتكەر ءۇشىن دە تولەم تالاپ ەتىلمەكشى. مۇنىڭ بارلىعى كاسىپكەر ءۇشىن ءبىرشاما اۋىر جۇكتەمە. «بالداۋرەن» رەسپۋبليكالىق وقۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعى ءبىر جىلدا وسىنداي تولەمدەر ءۇشىن ەلۋ ميلليون تەڭگە قارجىسىن شىعىن قىلادى ەكەن.
جاعىمدى جاڭالىق تا جوق ەمەس. ءتىل ۇستارتۋ باعىتىندا.
– بيىل اقش پەن نيدەرلاندىدان ەرىكتىلەر كەلمەك. دەمەك, بالالارعا اعىلشىن ءتىلىن ءۇيرەنۋگە قولايلى جاعداي تۋادى. تانىمال اكتەرلەر, مۋزىكانتتار مەن سپورتشىلار شاقىرىلماق, – دەيدى «Discovery Borovoe» كەشەنى بالالار دەمالىسى دەپارتامەنتىنىڭ جەتەكشىسى ەلەنا بارانوۆسكايا.
جوندەۋ جاسالعان ورتالىقتار دا بار. ماسەلەن, اتباسارداعى «يشيم» ساۋىقتىرۋ كەشەنىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 96 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلدى. قايتا جاڭعىرعان لاگەرلەر بالالاردىڭ دەمالۋ ءمۇمكىندىگىن ارتتىرا تۇسپەك.
ەندىگى ءبىر ماسەلە – جولداما قۇنى. كوپشىلىكتى الاڭداتاتىن جاي دا وسى. مەملەكەتتىك بالالار ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىنداعى جولداما قۇنى 18 مىڭ تەڭگەدەن 45 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تۇرادى. جەكەمەنشىك بالالار دەمالىس ورتالىقتارىنداعى باعا ودان دا قىمبات. كەيبىرەۋىندە 90 مىڭ تەڭگەگە دەيىن. بىرنەشە بالالارى بار وتباسىلار ءۇشىن قيىن-اق. ءبىر جاقسىسى, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى تومەن وتباسىلاردىڭ جەتكىنشەكتەرى تەگىن دەمالادى.
اقمولا وبلىسى
