رۋحانيات • 27 مامىر، 2019

«ەرتىس بويىنداعى قالا مادەنيەتىنە – 1000 جىل» دەپ اتاپ وتسەك...

924 رەت كورسەتىلدى

قازىرگى وسكەمەن، سەمەي، پاۆلودار قالالارىنىڭ ورنى ەجەلدەن ادامدارعا قۇتتى قونىس جانە قالالىق مادەنيەتكە جاقىن بولعان.

گازەتىمىزدە 23 مامىردا «مىڭجىلدىق تاريحى بار قالا» اتتى ماقالا جاريالانعان ەدى. ماقالاعا، وندا كوتەرىلگەن ماسەلەگە بايلانىستى جەرگىلىكتى زيالى قاۋىم وكىلدەرى، تاريحشىلار، عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ جاتىر. وسى رەتتە سەمەيلىك ارحەولوگ، شاكارىم اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى امانتاي ءيسيننىڭ شاعىن ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.                                                                                                                            

 رەداكتسيا

                                                                                                             

"ەرتىس ۇلى وزەن عوي. بۇل وزەننىڭ القابىندا ەجەلگى زامانداردان باستاپ حالىقتار، تايپالىق بىرلەستىكتەر تىعىز تۇرعان. كەيىن مەملەكەتتەر قۇرىلدى. ساقتاردا، عۇنداردا، كونە تۇركىلەردە مەملەكەت بىرلىگى بولسا، مىندەتتى تۇردە ولاردىڭ ورتالىقتارى، وردا تىككەن جەرلەرى، بەكىنىستەرى بولادى. مۇنى ايعاقتايتىن دۇنيە – جازبا جانە ارحەولوگيالىق دەرەكتەر. بىزدە ەكەۋى دە بار. ارحەولوگيالىق دەرەكتەر ءتىپتى تەرەڭگە كەتەدى. ەرتىس بويىندا اسىرەسە قولا داۋىرىنەن باستاپ حالىق تىعىز قونىستانعان. ونى دالەلدەيتىن ءىرى قونىستار ارحەولوگ س.چەرنيكوۆتىڭ زەرتتەۋلەرىنەن، XX عاسىر ورتاسىنان بەرى تابىلىپ جاتىر. قازىر پروتوقالالار تۋرالى ءجيى ايتىپ ءجۇرمىز. بۇرىن وڭتۇستىك ورالداعى ارقايىم قالاسىن بىلەتىن ەدىك. بۇگىندە كەرەكۋلىك ارحەولوگ ۆيكتور مەرتس ەرتىستىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى، بەسقاراعاي اۋدانىنىڭ جەتىجار اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى پروتوقالانى زەرتتەپ جاتىر. بۇل وسى ولكەدە قالا مادەنيەتى ەرتە كەزەڭدە قالىپتاسقانىن، ەرتىس القابىندا قولا ءداۋىرىنىڭ وزىندە پروتوقالا بولعاندىعىن كورسەتەدى. ەرتە تەمىر داۋىرىندە دە وسى وزەننىڭ جاعاسىندا قۋاتتى مەملەكەتتىڭ وردالارى تۇردى. ودان بەرگى تۇركى زامانىندا بەكىنىستەر سالىندى. بۇل تۋرالى اراب ساياحاتشىلارى كەزىندە سيپاتتاپ جازىپ كەتكەن. قيماق قاعاندىعى وتە قۋاتتى مەملەكەت بولعان. جەر اۋماعى دا ۇلكەن، باتىستا وڭتۇستىك ورالعا، وڭتۇستىك شىعىستا الاكول كولىنە دەيىن جەتكەن. بارلىعى وسى مەملەكەتتىڭ قۇرامىندا بولعان. وسى دالادا ءىرى حالىقارالىق ساۋدا قاتىناستارى جاقسى دامىدى. ونىڭ ءبىر تارماعى، مۇنى دالالىق ساۋدا جولى دەيدى، ەرتىس القابىنان قارا تەڭىزدىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنا كەتكەن. بۇل شامامەن ساق زامانىنىڭ وزىندە قالىپتاسىپ، ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە ماڭىزىن جوعالتپاي دامي تۇسكەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ساياسي ورتالىقتار دا، ساۋدا ورتالىقتارى دا ەرتىس بويىندا بولعان. سونداي ورتالىقتىڭ ءبىرى قيماقيا، قيماق قاعاندىعىنىڭ 16 قالاسى جايىندا اراب گەوگرافتارى X-XII عاسىرلاردا جازعان. مۇنى قيماقتانۋشى عالىم بولات كومەكوۆ 1971 جىلى جاريالانعان مونوگرافياسىندا تالداپ شىققان. وسى ورتاعاسىرلىق قالالاردان ءال-قيماقي سەكىلدى ۇلكەن ءبىلىمپاز ادامدار شىققان. ءابساتتار دەربىسالى زەرتتەۋلەرىندە دە ايتىلعان.

قازىرگى وسكەمەن، سەمەي، پاۆلودار قالالارىنىڭ ورنى ەجەلدەن ادامدارعا قۇتتى قونىس جانە قالالىق مادەنيەتكە جاقىن بولعان. قونىستاردىڭ كولەمىن انىقتاۋ، سيپاتتاۋ ارنايى زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى. 2017 جىلى سەمەيدە 1718 جىلى تۇرعىزىلعان اسكەري بەكىنىستىڭ 300 جىلدىعىن تويلاۋ كەرەك دەگەن اڭگىمەلەر ايتىلا باستاعاندا سەمەيلىك ءبىر توپ تاريحشىلار مەن عالىمدار ورتاعاسىرلىق جازبا دەرەكتەرگە سىلتەمە جاسادى، 2016 جىلى بۇل تاراپتا «ەرتىس بويىنداعى قالا مادەنيەتىنە – 1000 جىل» دەگەن ءوزىمىزدىڭ تۇجىرىمىمىزدى حالىققا جەتكىزدىك. ءبىز ءدال 1000 جىلدى شارتتى تۇردە الدىق. ويتكەنى شىندىققا سايكەس كەلەدى. سەمەيدىڭ، وسكەمەننىڭ، پاۆلوداردىڭ ورنىندا قالا مادەنيەتىن ايعاقتايتىن قونىستار بولعان. بۇل ەشقانداي كۇمان تۋعىزبايدى. ارحەولوگيا مۇنى راستايدى. دەرەكتەر وتە كوپ. قولا، ەرتە تەمىر داۋىرىنە، ورتا عاسىرلارعا قاتىستى ماعلۇماتتار سان الۋان. «ەرتىس بويىنداعى قالا مادەنيەتىنە – 1000 جىل» دەگەن فورمۋلاعا ءبارى سىيىپ تۇر. بۇل سەمەيگە دە، وسكەمەنگە دە قاتىستى. ارينە، سەمەي مەن وسكەمەننىڭ جاسى تۋرا وسىنداي دەپ تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. ىزدەنىستەرگە دە مۇمكىندىك قالدىرۋ كەرەك قوي. عىلىم دامۋى كەرەك. ەرتىس بويىنان ءالى تالاي قالانىڭ ورىندارى تابىلۋى ىقتيمال. تەك ەرتىس ەمەس، باسقا دا ايماقتاردان انىقتالۋى مۇمكىن. ۇلانعايىر جەرىمىزدە، سونىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى شىعىس قازاقستاندا ءالى تالاي قالا مادەنيەتىنە قاتىستى جاڭالىقتار بولادى. سوندىقتان «ەرتىس بويىنداعى قالا مادەنيەتىنە – 1000 جىل» دەپ اتاپ وتسەك تاريحقا ەشقانداي قيانات جاسامايمىز". 

سەمەي

سوڭعى جاڭالىقتار

نار نارىمبەتوۆ ەدى...

قازاقستان • كەشە

«وميكرون» شتامى وقشاۋلايدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

پورترەتتەگى پاراسات

ەلباسى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار