ءتىل – ءار ۇلتتىڭ قورعانى. كەۋدەسىندە جانى باردا كەز كەلگەن ۇلت ءوز ءتىلىنىڭ جويىلۋىنا جول بەرمەيدى. بۇگىندە الەمدەگى مەن دەگەن ۇلتتار اراسىندا ءوز ءتىلىن اۋقىمدى تۇردە ورىستەتىپ, دامىتۋدا اشىق باسەكە باستالعانداي كورىنەدى. البەتتە, ءدال قازىرگى تاڭدا الەمدىك ءتىل دەپ اعىلشىن ءتىلىن بىلەمىز. بىراق ۋاقىت وتە كەلە ءتىل تاعى ءۇشىن تارتىس كۇشەيە تۇسەتىن سىڭايلى. زەرتتەۋشى مامانداردىڭ پىكىرىنشە, 2050 جىلى بۇگىندە ءباسى جوعارى تۇرعان اعىلشىن ءتىلىنىڭ ورنىن قىتاي ءتىلى باسۋى مۇمكىن.
قىتاي ءتىلى الەمدە, سونىڭ ىشىندە قازاقستان سياقتى بۇرىنعى كەڭەستىك مەملەكەتتەر اراسىندا راسىمەن كۇش الىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. بۇل وزدىگىنەن تۋىنداپ جاتقان پروتسەسس ەمەس. قىتايلىقتار بۇعان بىرنەشە ونجىلدىق بويى ماقساتتى تۇردە دايىندالدى. سوڭعى ون بەس-جيىرما جىلدان بەرى قىتايدا قىتايدان باسقا از ۇلتتارعا بالاباقشادان باستاپ ورتا مەكتەپتەردە قىتاي ءتىلىن تولىق ءبىلىپ شىعۋ مىندەتتەلە باستادى. حانزۋ ءتىلىن جەتە بىلمەگەن, مەكتەپتى حانزۋشا بىتىرمەگەندەرگە جۇمىس تابۋ, قىزمەتتىك ساتىلاردا كوتەرىلۋ مۇمكىندىگى مۇلدەم ازايدى. وسىلايشا, ءوز ەلىندە قۋاتتى كۇشكە يە بولعان قىتاي ءتىلى ەندى الەمگە ءوز ۇستەمدىگىن ورناتۋعا كىرىسكەندەي.
قازىر ەلىمىزدە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان قۇرىلعان كونفۋتسي ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيدى. بۇل ينستيتۋتتىڭ قۇرىلعانىنا دا ون جىلدان اسىپ كەتسە كەرەك. وقۋ ورنىنىڭ نەگىزگى ماقساتى –قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ءبىلىم-عىلىم باعىتىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, قىتاي ءتىلىن ۇيرەتۋ. سونداي-اق قىتاي مادەنيەتى مەن الەۋمەتتىك ءومىرى, ەكونوميكاسى تۋرالى اقپاراتتار بەرۋ جانە ەكى ەلدىڭ دوستىق قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋ ەكەن. قۇپ دەلىك! وزگە ەلدىڭ سالتىن, ءتىلىن, مادەنيەتىن بىلگەن كوكىرەك كوزىڭدى كەڭەيتپەسە, دۇنيەتانىمىڭدى ارتتىرماسا, كەرى اسەرى بولماسى انىق. بىراق قىتايداعى كونفۋتسي ينستيتۋتتارىنىڭ باس باسقارماسى قىتاي ءتىلى كەڭسەسىنىڭ (حانبان) تاراپىنان قازاقستانداعى فيليالىنا جىبەرىلەتىن بىلىكتى مامانداردىڭ جۇمىس قارقىنى ەرەن. بۇل ماماندار ەلىمىزدە جىلىنا ەكى رەت ەمتيحان وتكىزىپ, ۇزدىك شىققاندارعا قىتاي ءتىلى كەڭسەسىنىڭ كەلىسىمىمەن ارنايى كۋالىك بەرەدى. كەلۋشىلەردىڭ ءتىلدى مەڭگەرۋگە دەگەن ىنتاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن جازعى تىلدىك لاگەرلەر مەن ارنايى بايقاۋلار وتكىزۋگە مۇرىندىق بولادى. مۇنداي بايقاۋلار جانە جاي انشەيىن وتكىزىلە سالاتىن كوز الداۋ شارالارى ەمەس. وسى بايقاۋلاردا جەڭىمپاز بولعاندار قىتايداعى حالىقارالىق «قىتاي ءتىلى كوپىرى» دەپ اتالاتىن بايقاۋعا قاتىسادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋگە كىرىسكەن ادامعا قىرىق ءتۇرلى قولداۋ بار. ەرىكسىز قىزىعىپ-اق كەتەسىڭ.
وسىنداي بەلسەندى جۇمىستاردىڭ اسەرى شىعار, الماتىداعى كونفۋتسي ينستيتۋتىنا جىلىنا 200-دەن استام ادام كەلىپ, ءتىل ۇيرەنۋگە تىلەك بىلدىرەدى ەكەن. كونفۋتسي ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى راحىمجان اسىلبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, قىتاي ءتىلىن ۇزدىك وقىعان باكالاۆر, ماگيستراتۋرا ستۋدەنتتەرىنە جارتى جانە بىرجىلدىق باعدارلاما بويىنشا جىل سايىن گرانتتار ءبولىنىپ وتىرادى. بايقاساڭىز, قارقىندى جۇمىس دەگەن كوزگە ۇرىپ تۇر. ال ءبىز بولساق, الەم تۇگىلى ءوز ەلىمىزدە قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ ىسىنە قارقىن بەرە الماي وتىرمىز. الەمدە ءار ۇلت ءوزىنىڭ ءتىلىن العا شىعارۋعا تىرمىسىپ جاتقاندا, بىزدە باياعىشا بەيقام تىرلىك.
الەم ەلدەرىنىڭ ءتىلىن دامىتۋ باعىتىنداعى جۇمىستارىن تاجىريبە رەتىندە الۋ قاجەت بولسا, بىزگە ەكونوميكاسىن ىلگەرىلەتە وتىرىپ, سول ارقىلى ءتىلدى دە دامىتقان, وسى جولدا جەتىستىككە جەتكەن جاپونيانى ۇلگى ەتۋگە بولادى. ۇلتتىق تابىسىنىڭ ءبىراز مولشەرىن ءوز ءتىلىن كوركەيتۋگە جۇمساپ وتىرعان مەملەكەت وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارىنان بەرى وزدەرى شىعاراتىن كومپيۋتەر تەحنيكاسىن تەك جاپون تىلىندە دامىتىپ كەلەدى.
سانى جاعىنان اسا كوپ بولعانىنا قاراماستان, بىرىڭعاي اعىلشىن تىلىندە سويلەيتىن ءۇندىستان دا وزدەرىنىڭ حيندي ءتىلىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋگە كىرىسىپ جاتىر. حالقىنىڭ جارتىسى عانا سويلەيتىن حيندي ءتىلىن مويىنداتۋ ءۇشىن جاڭا زاڭ جوباسىن شىعارعان. حيندي ءتىلىن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ رەسمي تىلدەر قاتارىنا ەنگىزۋ ءۇشىن اۋدارما قىزمەتتەرىنە 14 ميلليون دوللار قاراجات جۇمساماق. ءبىر كەزدەرى ءۇندىستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى نارەندرا مودي مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن بارلىق مينيسترلىكتەردىڭ جانە ۆەدومستۆولاردىڭ شەنەۋنىكتەرى, بارلىق كورپوراتسيالار مەن بانكتەر Twitter, Facebook, Google, YouTube سياقتى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن بلوگتاردى پايدالانۋدا وزدەرىنىڭ اتا-بابا تىلىنە باسىمدىق بەرۋى ءتيىس دەپ, سوعان ارنايى وكىم شىعارعان ەدى. بۇدان ءارى حيندي تىلىندە سويلەسەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە قوسىمشا سىياقى تاعايىنداۋ جولعا قويىلدى.
حيندي ءتىلىنىڭ الەمدىك ءتىلدى ىعىستىرا الاتىنىنا سەنبەسەك تە, وسى باستاما, نيەتتىڭ ءوزى ۇلگى الارلىق. جوعارىدا سانى جاعىنان الەمدەگى ەڭ كوپ ۇلتتاردى اۋىزعا الدىق. «كوپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى» دەيدى حالقىمىز. باسقا باسقا, ءارى سانى كوپ, ءارى ەكونوميكاسى قۋاتتى تاپ سولاردىڭ ءتىلى جوعالماس ەدى, بىراق, جاھاندانۋ پروتسەسىندە بۇل ەلدەر دە وزدەرىن وزگەلەرگە مويىنداتۋ امالىن جاساپ باعۋدا. بىزگە تۋعان ءتىلدى تورگە شىعارۋ باعىتىندا بۇرىنعى باعدارلامالاردان بولەكتەۋ, ناقتى ىسكە قۇرىلعان ومىرشەڭ جوبا قاجەت. سوندا عانا تۋعان ءتىلدى تۇعىرىندا ساقتاۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
مەڭدوللا شامۇراتوۆ
