ءبارىمىزدى تەڭ ەتكەن تاۋەلسىزدىك!

جۇما, 18 قاڭتار 2013 7:35

مەن ۇيعىر حالقىنىڭ قالامگەر قىزىمىن. سونىمەن بىرگە, ءوزىمدى قازاق ەلىنىڭ ءتول پەرزەنتى دەپ ەسەپتەيمىن. سول سەبەپتەن دە تاۋەلسىزدىگىمىزگە ءتاۋ ەتەمىن. ءبارىمىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز – قازاقستان اتتى وتانىمىز جايىندا تەبىرەنە تولعانامىن. عاسىرلار بويى ۇرپاقتاردىڭ ارمانى بولىپ كەلگەن تاۋەلسىزدىك! بارشانىڭ جۇرەگىن جىبىتكەن, كوڭىلىن كوككە كوتەرگەن تاۋەلسىزدىك! مەزگىلسىز ۇزىلگەن دەمدەردىڭ, توگىلگەن قاننىڭ بوداۋىنا بوستاندىق بولىپ اتقان ارايلى تاڭ,

جۇما, 18 قاڭتار 2013 7:35

مەن ۇيعىر حالقىنىڭ قالامگەر قىزىمىن. سونىمەن بىرگە, ءوزىمدى قازاق ەلىنىڭ ءتول پەرزەنتى دەپ ەسەپتەيمىن. سول سەبەپتەن دە تاۋەلسىزدىگىمىزگە ءتاۋ ەتەمىن. ءبارىمىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز – قازاقستان اتتى وتانىمىز جايىندا تەبىرەنە تولعانامىن. عاسىرلار بويى ۇرپاقتاردىڭ ارمانى بولىپ كەلگەن تاۋەلسىزدىك! بارشانىڭ جۇرەگىن جىبىتكەن, كوڭىلىن كوككە كوتەرگەن تاۋەلسىزدىك! مەزگىلسىز ۇزىلگەن دەمدەردىڭ, توگىلگەن قاننىڭ بوداۋىنا بوستاندىق بولىپ اتقان ارايلى تاڭ, باقىت شۇعىلاسى بولىپ شارپىعان دەربەستىك. سەن ءبىز ءۇشىن ارداقتىسىڭ, ەركىن سەرپىپ قاققان قاناتىڭا كوك تۋىڭ مەن ەلتاڭباڭدى قوندىرعان الىپ سامۇرىقسىڭ… وسىلايشا, زەڭگىر اسپاندى اۋەزدى انگە بولەگەن شاتتىقتىڭ سازدى ءۇنىسىڭ! سەن اقىننىڭ جۇرەگىندە تەربەلگەن, ولەڭىندە جىرلانعان شابىت شالقارىسىڭ… سەنى قانشا تولعاسام دا, سەنى قانشا بيىككە كوتەرسەم دە ازدىق ەتەدى. ويتكەنى, سەن – اڭساپ جەتكەن, ساعىنىپ قاۋىشقان تاۋەلسىزدىكسىڭ!..

تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما ءبىر جىلى بارىسىنداعى ەلىمىزدەگى وڭدى وزگەرىستەردى, ومىرگە كەلگەن كەرەمەت جاڭالىقتاردى اۋىزعا الىپ, قاعازعا تۇسىرەر بولساق, كولەمدى-كولەمدى كىتاپ جازۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى, بۇل شەجىرەلى جىلداردىڭ بىزگە شەرتەر سىرى از ەمەس. ءبىر عانا 2010 جىلدىڭ وزىندە الەمدىك دەڭگەيدە وتكەن ءسامميتتىڭ ءوزى قازاقستان ءۇشىن قانشالىقتى مارتەبە؟! VII قىسقى ازيا ويىندارىنىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ الماتى مەن استانا سەكىلدى اسەم قالالارىندا ءوتۋىنىڭ ءوزى, ءبىزدىڭ دە ساناتقا كىرىپ, ساناعا قوسىلعاندىعىمىزدىڭ ايقىن كورىنىسى. ءارى وسى ۇلى دۇبىردە مەرەيىمىزدىڭ اسىپ, دارەجەمىزدىڭ وسە تۇسكەنى ءتىپتى دە قۋانىش ۇستىنە قۋانىش بولدى. ال ەكسپو حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋ قۇقىن جەڭىپ الۋىمىز ءتىپتى ەرەن تابىسىمىز دەسەك, اسىرا ايتقاندىق ەمەس.

سوناۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ءبىر قوعامنان ەندى ءبىر قوعامعا اۋىسقان ساتتە حالىقتىڭ داعدارىپ, ءارى-ءسارى كۇي كەشىپ, ەكو­نوميكالىق توقىراۋدى باستارى­نان وتكىزگەنى بار ەدى. الايدا, تاۋەل­سىز­دىكتىڭ الدىندا ونداي-ونداي بولىمسىز جاعدايلار جولىمىزعا كەدەرگى بولا العان جوق. جاڭاشا وي­لاۋعا, ۇيلەسىمدى شەشىم قابىلداۋعا ۇيرەتتى. كەڭەستىك كەزدىڭ قايتا قۇرۋ ناۋقانى ابدەن تۇرالاتىپ كەت­كەن جۇدەۋ شاقتىڭ جۇتاڭ ءتىر­لى­گىن وزگەرتۋ ەندىگى جەردە ەر-ازا­مات­تاردىڭ موينىنا ءتۇستى. بۇل, ءاسى­رە­سە, قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى, قيىن كەزدە حالقىنا كوشباسشى بول­عان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مىندەتىنە اينالدى. شىنىن ايتساق, تاۋسىلمايتىن اۋىرلىقتاردى جە­ڭىپ شىعار جول تاۋىپ ەدى. جاق­سى باستامالارعا جۇمىلدىرا ءبىل­دى. ءسوزى دانا, قيمىلى شيراق, اقىل-پاراساتى الىستى بولجاعان ەل­باسى اۋىر كۇندەردىڭ ازابىن ارتتا قالدىرىپ, جارقىن بولاشاققا ۇلى كوشتى باس­تا­دى. تاريح – قاتەلىكتى, قاساقانا بۇر­مالاۋدى كەشىرمەيدى. كەزىندە قان­داي ءبىر كەرەعار پىكىرلەردىڭ بولعانىنا قاراماستان, ناعىز شىندىق مويىندالىپ, ەلباسى ەڭبەگىنە ەلى سەندى, ەرتەڭگى كۇنگە ۇمىتپەن قارادى.

بۇگىنگىدەي زور تابىستارعا قول جەتكىزۋدىڭ سىرى – پرەزي­دەنتى­مىزدىڭ كورەگەندىگى مەن با­تىل شەشىم قابىلدايتىنى. قاراماق­قا جيىرما ءبىر جىل قىسقا عانا ۋا­قىت. ال ەلباسىنىڭ وسى جيىرما ءبىر جىلدا اتقارعان شارالارى, سىڭىرگەن ەڭبەگى – عاسىر­دىڭ جۇگى. ول وسى مەزگىلدەر ءىشىن­دە قانشالاعان ءتۇيىنى شيە بول­عان ماسەلەلەردى شەشتى. بوستان­دى­عىمىزدى قورعاۋ جولىندا باس قاتىردى, ايانباي تەر توكتى. ەل بىرلىگى مەن دوستىقتى نىعايتۋ جولىندا وڭتايلى شەشىمدەر جاساپ, تۇتاس حالقىمىزدى دەر­بەس­تىكتىڭ, دامۋدىڭ جولىنا سالىپ وتىردى. وزگەلەردىڭ ۇيقىسى تىنىش بولسىن دەپ, ءوزى ۇيقىسىز كىرپىك ايقاستىرماي, تۇندەردى وتكىزدى. باسقالار ك ۇلىپ ءجۇرسىن دەپ, ءوزى مۇڭعا باتتى. الاساپىران زاماننىڭ, الەمدەگى الىس-جۇ­لىس كۇندەردىڭ سالقىنىنا ۇرىن­دىرماي, ۇلى مۇرات جولىندا كۇرەسكەرلىك رۋحپەن مەملەكەتىمىزدى باسقارىپ كەلەدى. ەل تىلەگىن قابىلداپ, بيلىككە كەلگەن كەزدەگى قاپ-قارا شاشى تاۋەلسىزدىككە قىزمەت ەتۋ جولىندا قارداي بولىپ اعاردى… وسىنىڭ ءبارى, تۇسىنگەن ادامعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ەكەنى بەلگىلى.

ءبىر عانا قىسقى ازيا ويىن­دارىنداعى, اسىرەسە, وليم­پياداداعى العان التىن مەن كۇمىستىڭ سانى, جاڭارعان رەكوردتاردىڭ كورىنىسى, سپورتتاعى توپ جارعان جارىق جۇلدىزداردىڭ جارقىراپ كورىنۋى ۇلكەن ماقتانىش! ەندى عانا تاۋەلسىزدىگىن الىپ وتىرعان ءبىزدىڭ ەلدىڭ, تاريحى ۇزىن وزگە ەلدەردىڭ تەرەزەسىمەن تەڭەلىپ, حالىقارالىق ءىرى جۇمىستاردى ءساتتى ورىنداپ شىعۋى عاجايىپ قۋاتتىلىق دەپ بىلەمىن. ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەردىڭ بوداۋى دالاعا كەتكەن جوق. مەملەكەتىمىز الەمگە تانىلدى, ءانۇرانىمىز قۇرلىقتاردا قالىقتادى.

اينالاسى جيىرما ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قول جەتكىزگەن تابىستارىمىز «تەك سپورتتا عانا» دەسەك, قا­تەلەسەمىز. سان-سالالى, ساليقالى ساياساتتىڭ, سالماقتى قادامداردىڭ بارىندە الەۋەتتىلىك كورىنۋدە. الەم ەلدەرى مويىنداپ تاڭعالعان, تامسانعان قادامدارىمىز وتە كوپ. حالىقارالىق فورۋمدار, الەمدىك قۇرىلتايلار, ەكونوميكامىزدىڭ قارىشتاپ دامىپ وتىرعانى, قوعامنىڭ ورنىقتىلىعى مەن تىنىشتىعى جاھان جۇرتىنا ۇلگى-ونەگە بولىپ وتىرعانىن ايگى­لەۋدە. ەلىمىزدەگى ۇلى ءدۇبىر ساي­لاۋدىڭ ءساتتى كۇنىندە تاعى دا نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ ايقىن باسىمدىقپەن ەل تىزگىنىن قولعا الۋى ونىڭ حالىق جۇرەگىندەگى قالاۋلى ادام ەكەندىگىن كورسەتەدى. باعباننىڭ جەمىس اعاشىن ەگىپ, ونىڭ جەمىسىن قولىمەن ءۇزىپ اۋزىنا سالعان كەزىندەگى جان راحاتى سەكىلدى, ەلباسى دا ۇلتىن ۇلىقتادى, حالقىن قادىرلەدى, جولىندا جايىلىپ جاستىق, ءيىلىپ توسەك بولدى. قارتىن قولتىقتادى, ءسا­بيىن جەتەلەدى. ال, سونىڭ بو­داۋىنا يە بولعان جەمىسى – قازاق­ستاندىقتاردىڭ رياسىز سەنىمى. بۇل سەنىم – قازاقستاننىڭ ءبىر­تۇ­تاستىعىنىڭ بەرەكەلى ءومىر, مەرەكەلى كوڭىلدىڭ كەپىلى بولۋدا. اقىل-ويدىڭ ىسكە اسىپ, ءىس-قيمىلدىڭ باتىل باستالىپ, بايىپپەن اياقتالۋىنىڭ نەگىزى دەۋ­گە بولادى. تاريح قويناۋىنا ەنىپ, جىلداردىڭ شەجىرەسىنە قوسىلعان ءساتتى كۇن – 2011 جىلدىڭ 3 ءساۋىرى بارشانىڭ باعالاعان باقىتتى ءساتى بولىپ ەسىمىزدە قالدى! ول كۇنگى كوڭىل-كۇيىمىزدى ايتىپ جەتكىزە الماسپىز. ويتكەنى, ول توي – بىراۋىزدىلىقتىڭ, ورتاق ءۇيىمىزدىڭ گۇلدەنىپ-كوركەيۋىنە دەگەن قۇش­تار­لىقتىڭ, سۇيىسپەنشىلىكتىڭ تويى ەدى! ءساۋىردىڭ كوكتەمگە جالعاسار ساتىندە اسپاننان اق قاۋىرسىن قار جاۋىپ تۇردى. الماتى باسىن الاتاۋعا سۇيەپ, اياعىن ىلە وزە­نىنە سوزىپ, تەرەڭ تىنىس الدى. ءار كوڭىلدىڭ كوكجيەگىندە وسى­ناۋ قالقىپ كەلىپ, قاس-كىر­پى­گىمىزگە قونىپ جاتقان قار گۇل­دەرىندەي اسەمدىك كولكىدى. مەن دە پرەزيدەنتىمىزدى قولداعان ءوز­گە دياسپورا وكىلدەرى سەكىلدى, ۇي­عىر ۇلتىنىڭ ءبىر قىزى رەتىندە ەلباسىنىڭ حالىق سەنىمىنە بولەنگەنىنە شاتتانىپ وتىردىم. جۇزىمە قونعان اق قاردان قۋانىشتان اققان كوز جاسىم دا ەرىپ سىرعىپ بارا جاتقانىن ايتقىم كەلەدى.

كەلەسى ءبىر ەل ەسىندە, جۇرت نا­زارىندا قالعان تاريحي وقي­عا: VII بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونومي­كا فورۋمىنىڭ ءساتتى وتكەنى, ءارى قازاقستاننىڭ يسلام كون­فەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى بولدى. وسى باس قوسۋدا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى رەسمي تۇردە ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيى­مى­نا وزگەرتىلىپ جاڭا داۋىرگە بەت بۇرعانى كورىندى. 57 مەملەكەت­تەن كەلگەن قوناقتار ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا جۇزدەسىپ, جىلى شىرايلى پىكىر الىستى. وسى ارقىلى الەم قازاق جەرىنە كوز تىگىپ, حال­قى­مىزدى تانىسا, ال قازاقستان يسلام دۇنيەسىنە جاقىنداپ, جو­عال­عانىمىزدى تۇگەندەپ, جۇرە­گى­مىزگە اللانى الىپ, الداعى كۇن­­دەرگە ۇمىتپەن قاراي باستادى. جى­عىلعانعا سۇيەۋ, سۇرىنگەنگە دە­مەۋ بولسىن دەگەن اقيقاتتىڭ اق جولىنداعى شوعىرلانۋدىڭ عيبراتى مول, بەرەرى كوپ بولدى. وسىناۋ الىپ ادىمدار, ۇلكەن جوبالاردىڭ ارقايسىسى وزىندىك مانگە, تەرەڭ سىرعا تولى. ايتەۋىر, جۇمىس تاپپاعان جاننىڭ ەرمەگى ءۇشىن ەمەس, قايتا بيىككە ۇمتىلۋ, بىلىكتىلىككە جەتۋدىڭ قام-قارەكەتى! بۇل جەر شارىنداعى جەتىستىگى مول, دامىعان وزىق 50 ەلدىڭ قاتا­رىنا وتسەك دەگەن نيەتتىڭ ناقتى اتقارىلىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەرى دەپ بىلەمىن.

الداعى كەزەڭدەردە بارىمىزدى بازارلى ەتىپ, وزگەرىستەر مەن وركەنيەتىمىزدى بۇكىل ەلگە جەت­كىزەتىندەي, جەتىستىگىمىزدى سۋ­رەتتەيتىن كوركەم ادەبي ەڭبەك­تەر­دىڭ جازىلارى ءشۇباسىز. ءتىپتى جاڭا ءداۋىردى, ەكونوميكالىق, رۋ­حا­نياتتىق ماڭىزدى ماسەلەلەردى ءسوز ەتكەن سۇبەلى ەڭبەكتەر قازىردىڭ وزىندە جازىلۋدا. كوكىرەگى داڭ­عىل, كوزى اشىق جازۋدىڭ جار­قىن ۇلگىلەرى بولىپ جۇرگەن قا­لام­گەرلەر جاڭا تۋىندىلارىن جاريا ەتۋدە. سول ارقىلى جيىرما ءبىر جىلدىڭ جاقسىلىقتارىن بارشا قازاقستاندىقتارعا ءبىلدىرىپ, كوزدەرىن جەتكىزىپ, كوڭىلدەرىن ورنىقتىرۋدا. ەلىمىزدەگى اقپارات قۇرالدارى, قالام ۇستاعان قاۋىم­نىڭ ءۇنىن ەركىن ەستىرتىپ, ەرتەڭگە دەگەن ۇمىتتەرىنە كورىك باسىپ قىزدىرا تۇسۋدە.

سوڭعى جىلداردىڭ تىزبەگىنە نازار سالاتىن بولساق, ءتىزىم مولايىپ, قالامگەرلەر قاتارى زورايىپ كەلەدى. ءار جانرداعى جاڭا كىتاپتار كوبەيدى. وسىنىڭ ءبارىن كلاسسيكا دەۋگە بولمايتىن شىعار. دەيتۇرعانمەن, ساننان ساپا تۋىنداپ, شولدەگەنگە سۋسىن, اشىققانعا ازىق بولاتىن, رۋحاني كەدەيلىكتەن قۇتقاراتىن قۇندى كىتاپتار ومىرگە كەلىپ جاتىر. قازاق ادەبيەتى تۋىسقان ۇلت ادەبيەتىنە, سونىڭ ىشىندە ۇيعىر ادەبيەتىنە دە قامقور, قولداۋشى, قورعاۋشى بولىپ ءوسىرىپ كەلەدى. وي ەركىندىگى, ىزدەنۋدىڭ ۇتىمدى تاسىلدەرى تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ارمان قاناتىنا سەرپىن بەرۋدە… تالانتتى قالامگەردىڭ ەڭبەگى باعالانباي, تاسادا قالىپ جاتقان جاعداي جوق. ساۋاتتى وقىرمان وزىنە كەرەگىن تاۋىپ, قاجەتىنە جاراتۋدا.

جۇزدەن اسا ۇلت وكىلدەرى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ەلىمىزدە ادەبيەت, كوركەمونەر – دوستىقتىڭ التىن كوپىرى, حالىقتاردىڭ قارىم-قاتىناس قۇرالىنا اينالۋدا. وتپەلى كەزەڭدە اركىم وزىمەن ءوزى بولىپ, «بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا» كەتكەن كەزدەن وتتىك. بۇگىنگى تاڭدا ۇيعىر قالامگەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرى قازاق, ورىس تىلدەرىنە ءتارجىمالانىپ, رۋحاني ساباقتاستىق قايتادان جاندانا باستادى. جاقسى دۇنيەلەر جارىق كورىپ جاتىر.

ءوز باسىما كەلەر بولسام, باۋىرلاس قازاق اقىن-جازۋشىلار اراسىنان اقىلدى اعا, زامانداس, سىرلاس, قادىرلى ىنىلەر تاۋىپ, تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتىپ وتىرمىن. ايتالىق, ەلگە بەلگىلى اقىندار نۇرلان ورازالين, عالىم جايلىباي, جاركەن بودەش ۇلى, مارالتاي رايىمبەك, داۋلەتبەك بايتۇرسىن ۇلى, ساۋلە ۇسەنباەۆا, ليۋبوۆ شاشكوۆا سەكىلدى دوستارىمىزدىڭ جىلى لەبىزى, شىنايى ادەبي جان­اشىر پىكىرلەرى مەنى ىلعي دا العا قاراي شابىتتاندىرىپ وتىرادى. مىنە, وسى قالامگەرلەرمەن ءبىر شەپ, ءبىر باعىتتا تاۋەلسىز ەلدىڭ ەركىن ادەبيەتىن ەرىنبەي زەرتتەپ, وزىمىزشە ورنەكتەپ جازىپ جۇرگەن جايىمىز بار. بىزگە وسى مۇمكىندىكتى بەرگەن باسىمىزعا قونعان تاۋەلسىزدىك, ەلباسىنىڭ تۋرا, ءادىل ساياساتى دەپ بىلەمىن. قازاقستاننىڭ تولىققاندى ازاماتىمىن, ءارى ۇستانعان جولىما بەرىك اقىنمىن. شابىتتى شاقتارىمدا نۇرلى بولاشاقتى ەلەستەتەمىن, قالامىم جازا باستاعاندا ەلباسىنىڭ تارتىمدى تۇلعاسى كوز الدىما كەلەدى. ول كىسى بىزگە التىن شاپاقتى الىس كوكجيەكتى كورسەتىپ وتىرادى… كوك اسپان مەن كوك تۋىمىز قوسىلىپ جايىلىپ, زەڭگىر اسپانمەن استاسىپ كەتكەندەي… بايتاق دالامىزعا اتقان باقىتتىڭ تاڭى جارقىراپ جايناي بەر!

تاۋەلسىزدىك, ءبىز سەنى قاستەر­لەي­مىز, سەنىمەن ماقتانامىز! تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تابىسىنا­ قۋانامىز. ول قازاققا دا, ۇيعىر­عا دا, وسىنداعى ورىس پەن كورەيگە دە ورتاق. ەندەشە, ورتاق قۇن­دىلىعىمىزدى قاستەرلەپ, كو­زى­مىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي بە­رەيىك.

پاتيگۇل ءماحساتوۆا,

قازاقستان جازۋشىلار

وداعىنىڭ مۇشەسى, اقىن.

الماتى.

—————————–

سۋرەتتى تۇسىرگەن

ەرلان وماروۆ.