باۋكەڭ تەمەكى ءتۇتىنىن ۇرلەي وتىرىپ:
– 1958 جىلى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ماسكەۋدە وتكەن ونكۇندىگىنە «ۇشقان ۇيا», «موسكۆا ءۇشىن شايقاس» پەن «جونارقا», «پومكومۆزۆودا نيكولاي رەدين», تاعى باسقا شىعارمالارىمدى الىپ باردىم. بۇلاردى ورىس تىلىندە جازدىم, – دەدى سۇراعىمدى ەسكەرگەن سىڭاي تانىتىپ. – ول كەزدە جازۋشى رەتىندە اتىم شىعا قويماعان ەدى. باسقا قانداستارىم تانىمال. تانىمال بولعاندا ءبارى اۋدارما ارقىلى تانىمال.
– باۋىرجان, سويلەيسىڭ بە؟ – دەدى.
مەن سويلەۋدەن باس تارتتىم. مۇحاڭ, مۇحتار اۋەزوۆ ءتورالقادا وتىرعان. اشۋلانسا, مۇرنىن تارتىپ, سوزعىلاي بەرەتىن. ءدال سولاي ەتىپ, جينالىس اياقتالعاندا:
جولدا مۇحاڭ ماعان اشۋلانىپ, رەنجىدى. مەن ۇندەمەي ءتوزىپ كەلەم.
– سۋركوۆ: «مىناۋىڭ قالاي؟ تۇسىنبەدىم. سويلەسىن, ويىن ايتسىن دەپ ەدىم, باس تارتتى دەدى», دەپ ۇرسىپ كەلە جاتىر. مەندە ءۇن جوق. ەكەۋىمىزدىڭ ارامىزدا ءجۇز پايىز تۇسىنىسپەۋشىلىك ورنادى. قوناقۇيگە دەيىن 15-20 كۆارتال ما جەر ەدى. سول ارالىقتى بايقاماستان جاياۋ ءجۇرىپ ءوتىپپىز. تاكسي ۇستاۋ دا ەستەن شىعىپ كەتىپتى. بۇرىن مۇحاڭ ەكى كۆارتال جاياۋ جۇرمەيتىن. ونداي ادەت مەندە دە جوق ەدى. ەكەۋىمىزدىڭ كوڭىل كۇيىمىزدىڭ قاندايلىق دارەجەدە بولعانىن وسىدان-اق بىلە بەر.
– سەن, باۋىرجان! – دەدى زىلمەن. – بۇل كەساپاتتىعىڭدى قويعىن!
– مۇحا, ماجىلىستە ءوزىڭىز وتىردىڭىز, مەن دە وتىردىم.
– ءاي, نە دەر ەكەن دەپ سۋركوۆ ادەيى سىيلاپ ءسوز بەرگەندە, «جوق, سويلەمەيمىن» دەگەنىڭ قالاي؟ بىلسەڭ, سۋركوۆ كىم بولسا سوعان ءسوز بەرە بەرمەيدى, سويلەسە دە قويمايدى! – دەپ مۇحاڭ تاعى ايقايلاپ ۇرىستى. استاپىراللا- ا! – نەمەنە سونشا؟! انا ەكى «سىنشىعا» قارسى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز اۋزىڭا تۇسپەي قالدى ما؟ – دەپ مۇرنىن سوزعىلاپ قويدى.
– مۇحا, قالاي تۇسىنسەڭىز ولاي ءتۇسىنىڭىز. ءبارىن ەستىپ وتىردىم. قانداي كۇيدە بولعانىمدى ءوزىڭىز بايقاعان شىعارسىز. مەن ايتارىمدى ايتتىم عوي. سونى ءسىز اڭعارماپسىز عوي؟
– سەن نە ايتتىڭ؟! – دەپ تاعى ايقايلادى.
– الگى مەنى جامانداپ ءسويلەگەن: «ءسىز پولكوۆنيك, ديۆيزيا كومانديرىسىز, ۇستازىڭىز نيكولاي رەدين ستارشينا. نەگە بۇلاي؟» – دەپ مەنى سىناعاندا:
– ۇستازىم رەديندى ستارشينا, مەنى پولكوۆنيك, ديۆيزيا كومانديرى ەتكەن كەڭەس وكىمەتى. سۇراعىڭىزدى كەڭەس وكىمەتىنە قويىڭىز؟ – دەپ تاستادىم عوي. ودان كەيىن ءسوز شىعىن ەتۋدىڭ قاجەتى قانشا؟
– سولاي دەدىڭ بە؟ مەن ساعان اشۋلانام دەپ بايقاماپپىن.
– شىنىڭىزدى ايتىڭىز؟
– ولار مەنىڭ دە «قامقورشىلارىم» عوي. مەن دە ءسوزىمدى قور ەتكىم كەلمەدى.
«براۋنينگ» پيستولەتى
مۇحاڭ (مۇحتار اۋەزوۆ) ءازىل ارالاس سوزىمە:
– جوق, باۋىرجان, ءتىپتى دە ولاي ەمەس, – دەپ كەلىسپەدى.
– ەگەر جوعارىداعى ءسوزىم ۇناماسا, ءومىردى سۇيسەڭىز ەركەكشە ءسۇيىڭىز دەپ وزگەرتەيىن. كەلىسەسىز بە؟
– مۇحا, ارتىق كەتسەم كەشىرىڭىز. سىزگە سوعىس دالاسىنان الىپ كەلگەن سۋىق قارۋ – «براۋنينگ» پيستولەتىن سىيعا تارتقانىم ەسىڭىزدە مە؟
– البەتتە ەسىمدە.
– ونى سىزگە نە ءۇشىن سىيلادىم؟
– وي, باۋىرجان, ول جونىندە ءتىپتى ويلانباپپىن. وتىنەم, جاۋابىن ءوزىڭ ايتشى.
– ول نيەتىڭە بەك ريزامىن, باۋىرجان, – دەپ مۇحاڭ تاعى ءماز بولا كۇلدى. – ەندى سەن مەنى تىڭداعىن. باعانادان بەرى ءسوزىڭدى بولمەي ءتوزدىم عوي. مەن ماحاببات ماسەلەسىندە چەمپيونمىن, گروسسمەيستەرمىن.
– وندا, مۇحا, مەن سىزگە تارتقان ەكەنمىن.
1943 جىلى مايداننان الماتىعا ەمدەلگەلى كەلىپ, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىندا 31 ساعات لەكتسيا وقىعانىمدا مۇحاڭ (مۇحتار اۋەزوۆ) لەكتسياما باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسىپ, ايتقاندارىمدى كونسپەكت رەتىندە جازىپ وتىرىپتى.
– مىنەكي, اكەمنىڭ سونداعى كونسپەكتىسى, ال مىناۋ باۋىرجان اعانىڭ حاتتارى, – دەپ مۇحاڭنىڭ قىزى ءلايلا مەكەمتاسقا جيناعان ماتەريالدارىنىڭ شەت جاعاسىن كورسەتىپتى.
– ماعان بەرىڭىز, مەن وقىپ شىعايىن.
– جوق, بولمايدى. ءالى ەرتە. بۇل ەرەكشە پاپكى, – دەپتى ءلايلا.
سونى مەكەمتاس ماعان كوڭىلى قالعانداي ايتتى.
– ءاي, قوي, ول وزىنشە دۇرىس ىستەپتى. ءازىر سەن وعان ارالاسپا. نەگە دەسەڭ, سەن مۋزەيگە قىزمەتكە جاقىندا عانا قابىلداندىڭ. ءلايلا سەنى ءجوندى ءبىلمەيدى. سول سەبەپتى ونىڭ ساق بولعانى دۇرىس, – دەدىم.
– سەنى شاقىرعان جوقپىن, ءوزىڭ كەلدىڭ. كەيدە مەنىڭ ورىسشا سويلەپ جىبەرەتىن دە ادەتىم بار. ونى قازاقشالاما. ولاي دەيتىنىم, قازاقتاردىڭ سەكسەن پايىزى ورىسشانى جاقسى ءبىلەدى. قازاقتار تۇسىنبەيدى دەگەندى قويىڭدار. مىسالى, لەۆ نيكولاەۆيچ تولستوي فرانتسۋزشا ويلاپ, فرانتسۋزشا جازدى. سەنبەسەڭ, تەكسەر. نەمەنە, ول سەنىڭشە ورىسشا جازۋدى بىلمەدى مە؟
ءار ءتىلدىڭ ىرعاعى, اۋەزى بار. ورىس تىلىندە بەينەلى وي-پىكىر كەلىپ قالادى. ونى قازاقشالايمىز دەپ ءبۇلدىرەسىڭدەر. شولاق اۋدارما كىمگە كەرەك؟
– اتاققۇمار بولعان جامان با؟
– اتاققۇمارلىقتى مەن ءمۇلدە تەرىسكە شىعارا المايمىن. ونىڭ دا كۇنگەي, كولەڭكە جاعى بار. ەكەۋى ەكى ايىرىق جول ءتارىزدى. ءبىرىنشىسى – ىزگىلىككە, جاقسىلىققا, ەكىنشىسى – كۇنشىلدىككە, جاماندىققا باستايدى. مەنىڭشە, ءبىرىنشى جولعا تۇسكەندەر اداسپايدى, اداسپاۋعا ءتيىس...
– ءاي, باۋىرجان, تاجىكستاندا قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگى وتپەك, بىزبەن بىرگە ءجۇرسەڭشى؟ – دەدى.
– راقمەت, عابە, دەنساۋلىعىم كوتەرمەيدى.
– باۋىرجان, جاقسىلاپ ويلان دا, دۇرىس جاۋابىڭدى بەر. سەن بىزگە پورترەت رەتىندە كەرەكسىڭ, – دەدى. مۇنىسى – الەمگە اتىڭ شىققان كىسىسىڭ, وتتاماستان بىزبەن بىرگە جۇرگىن دەگەنى عوي.
سەن مەنىڭ بىرەۋ ايتتى دەگەنگە كونبەيتىنىمدى, ءار نارسەگە ءوز كوزقاراسىم بارىن بىلەسىڭ. تۇتقيىلدان قاۋىپ-قاتەر تونگەن ساتتە بويىن, ويىن تەز جيىپ, دۇرىس شەشىمگە كەلگەن ادام عانا ەرلىك جاساي الاتىن جاعدايدى باسىمنان سان رەت وتكەرگەم. عابەڭنىڭ ۇسىنىسىن نەگە قابىلداماعانىمدى تۇسىنەرسىڭ. ول كىسى رەنجىپ:
– عابە, ماقتاۋدى كىم جەك كورەدى دەگەننىڭ اۋىلىنان مەن الدەقاشان كەتكەن اداممىن. ەل اۋزىنا تۇسكەنىمە قىرىق جىلدان استى. ورىندى ماقتاعاندارعا راقمەت, ورىنسىز ماقتاعاندارعا رەنجي بىلەم. مەن كاسىبي اسكەري اداممىن, قاتارداعى ەمەس, اسكەري پروفەسسورمىن. مەنى ماقتاۋ ءۇشىن دە, داتتاۋ ءۇشىن دە اجەپتەۋىر ءبىلىم كەرەك, – دەپ تاستادىم. بۇل اتاققۇمارلىق پا, اتاققۇمارلىق ەمەس پە؟
– اتاققۇمارلىق ەمەس.
