رۋحانيات • 21 مامىر، 2019

ءتاڭىردىڭ تۇركىگە تارتۋى

1162 رەتكورسەتىلدى

اتاتۇرىكتىڭ انادولىداعى ازاتتىق كۇرەسىنە 100 جىل تولدى.

عاسىرلار پاراعى سۋدىرلاپ، جىلدار جىلىستاپ جىلجىپ، ۋاقىت ءتىلى 1919 جىلدىڭ 19 مامىرىن كورسەتىپ تۇردى. زاماننىڭ تار­پىن اڭداپ، مەزگىلدىڭ ءۇنىن سەزى­نىپ، شۇعىل قيمىلداعان قول­باسشى مۇستافا كەمال ءدال وسى كۇنى ىستانبۇلدان ەسكى «بان­دىر­ما» كەمەسىمەن سامسۋنعا قاراي ءۇش كۇن بويى دامىلسىز ءجۇزىپ، نار تاۋەكەلمەن دىتتەگەن مەجەگە جەتتى. بۇل كۇن تاريحتا تۇرىك حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇ­رە­سىنىڭ ءىس جۇزىندە باستالۋ كۇنى بولدى. ويتكەنى ازاتتىقتىڭ سيم­­ۆولىنا اينالعان اتاتۇرىك جاڭا تۇرىك مەملەكەتىن قۇرۋ شەشى­مىن قابىلداپ، بۇل شەشىمىن انا­دو­لى­عا جەتە بەرە ىسكە اسىرا باس­تادى. ازاتشىل ازامات «ۇلتتىق نەگىزگە سۇيەنگەن، تاۋەلسىز، زايىرلى، جاڭا تۇرىك مەملەكەتىن قۇرۋعا» شەشىم قابىلداپ، بۇل سەرتىنە قول جەتكىزگەنگە دەيىن حالىقپەن بىرگە جانقيارلىقپەن كۇرەcۋگە انت بەردى.

البەتتە، حح عاسىر ادامزات تاريحىنا ايىرىقشا بەتبۇرىستار اكەلدى. ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن قازان توڭكەرىسى الەمنىڭ كەلبەتى مەن تاريحىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. بۇل وزگەرىستەر تۇرىك حالىقتارىنا نەگى­­زىنەن كەرى اسەرىن تيگىزدى. الەم­­­نىڭ تەگەرشىگىن ۋىسىندا ۇس­تا­عان ەۋروپا، ازيا مەن اف­ري­كا قۇرلىقتارىندا التى عا­سىر­دان استام بيلىك قۇرىپ، مۇ­سىل­مان الەمىنىڭ ورتالىعى بول­عان، ادامزات تاريحىنداعى الىپ يمپەريالاردىڭ ءبىرى وسمان مەم­لە­كەتىنىڭ داۋرەنى ءوتىپ، دارمەنى ءبىتىپ، تەجەۋسىز قۇلدىراپ، ەڭسەسىن جي­ماي ىدىراي باستادى.

سوعىستا وداقتاستارىمەن ءبىر­گە جەڭىلىسكە ۇشىراعان وسمان مەم­لەكەتى 1918 جىلعى 30 قازاندا قاتال ۇكىمدەر بەكىتىلگەن موندروس كەلى­سىمشارتىنا قول قويۋعا ءماج­بۇر بولدى. بۇل كەلىسىمشارت انتانتا مەملەكەتتەرىنە قاۋىپ­سىز­دىكتەرىنە قاتەر تونگەن ساتتە وسمان مەملەكەتىنىڭ كەز كەلگەن ستراتەگيالىق ايماعىن جاۋ­لاپ الۋ قۇقىعىن بەردى. 1918 جىلدىڭ 13 قارا­شاسىندا انتانتا مەملە­كەت­­تەرى مەن گرەك كەمەلەرى ىس­تان­بۇلعا باسىپ كىردى. ۋرفا، ماراش، گازيانتەپ جانە ادانا جەرىن فرانتسۋزدار باسىپ الدى. انتاليا مەن كونيادا يتاليان اسكەري جاساقتارى، مەرزيفون مەن سامسۋندا اعىلشىن اسكەرلەرى ءجۇردى. 1919 جىلعى 15 مامىردا انتانتا ەلدەرىنىڭ ماقۇلداۋىمەن گرەك ارمياسى يزميرگە باسىپ كىردى. بىراق انادولىنى ءوزارا بولىسكە سالعاندا ولاردا اۋىز­بىر­­شى­لىك بولمادى. اتاتۇرىك وداقتاستاردىڭ وسى الاۋىزدىعىن جاقسى پايدالانىپ، قىسىلتاياڭ كەزدەگى اۋىر شارتتاردى قولايلى مۇمكىندىككە اينالدىرا ءبىلدى.

مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ اراسىندا سول زاماندا بوداندىققا تۇسپەگەن جالعىز ەل – تۇركيا ەدى. ۇلىلاردىڭ قايراتكەرلىك كۇرەسى زامانىنىڭ قيىندىعىمەن، ۋاقىت­تىڭ تىعىزدىعىمەن جانە اتقارعان ءىسىنىڭ ۇلان-عايىر­لى­عى­مەن ولشەنسە، بۇل جەردە دارابوز اتاتۇرىكتىڭ ەرەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا ۋينستون چەرچيلل: «قالتاسىندا ءبىر تيىنى جوق، قيراعان، قاۋساعان تۇركيادان وسى سىلكىنىستەن كەيىن نە قالادى؟» دەپ ايتقان ەكەن. راسىندا، الەمنىڭ كارتاسى وزگەرىپ جاتقاندا ەل زيا­لى­لارى يمپەريانى ساقتاپ قالۋ امال­دارىن ىزدەگەندە، اتاتۇرىك كو­رە­­­گەن­دىگىنىڭ ارقاسىندا، «وس­مان­­لى سۇلتاندىعىن ساقتاپ قا­لۋعا تىرىسۋ، ارينە تۇرىك ۇل­تى­نا قارسى ەڭ ۇلكەن قاستاندىق بولار ەدى» دەپ، ەندىگى جولدىڭ تەك جاڭادان باستالۋ قاجەتتىگىن ءدوپ ءبىلدى. سول كەزدە اتاتۇرىك تۇرىك ۇلتىنىڭ تۇركيادا ساقتالىپ قالۋىنا زور نەگىز قالادى. سون­دىق­تان اتاتۇرىكتى تالايلى شاقتا تاعدىرى تالكەككە تۇسكەن تۇرىككە ءتاڭىردىڭ تارتۋى دەپ بىلگەن ءجون.

1920 جىلعى 16 ناۋرىزدا انتانتا مەملەكەتتەرى ىس­تان­بۇل­دى باسىپ الدى. وسىدان ءبىر ايدان كەيىن، 1920 جىلعى 23 ساۋىردە انكارادا تۇركيا ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسى اشىلىپ، ءوز قىز­مەتىنە كىرىستى. مۇستافا كەمال ءبىراۋىزدان ماجىلىسكە توراعا بولىپ سايلاندى. ءتۇر­كيا ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسى مەن ونىڭ 2 مامىردا قۇرىلعان ۇكىمەتى انادولىداعى ازاتتىق سوعىسىنا باسشىلىق جاسادى. ۇلت­تىق كۇرەستىڭ ناتيجەسىندە انتەپ، ماراش جانە ۋرفا ازات ەتىلدى. ۇلت-ازاتتىق كۇرەس بارىسىندا شىعىس ايماقتاردا ارمياندارعا، وڭتۇستىك ايماقتاردا فرانتسۋزدارعا، باتىس ايماقتاردا گرەكتەرگە تويتارىس بەرىلدى.

اتاتۇرىك شەبەر قولباسشى بولدى. ەڭ اۋەلى گرەكتەردى، سوسىن فرانتسۋزدار مەن يتاليالىقتاردى ىعىستىرىپ شىعاردى. اقىرىندا اعىلشىندار دا تۇركيا جەرىنەن كەتتى. بىراق تۇركيا جەرىنە ءتونىپ تۇرعان تاعى ءبىر قاۋىپ بار ەدى. بۇل – باتىس الەمىن يمپەرياليستىك كۇش رەتىندە قابىلداپ، دۇنيەجۇزىلىك پرولەتارلىق بيلىكتى ورناتۋدى كوزدەگەن بولشەۆيكتەر بولاتىن. بۇعان سەنگەن تۇرىكتەر دە از بولمادى. ال اتاتۇرىك اقىلعا قونىمدى ساياسات ۇستانىپ، سوتسياليزم يدەياسىنىڭ تۇركياعا ەنۋىنە توسقاۋىل قويا ءبىلدى.

1923 جىلدىڭ 24 شىلدە­سىن­دە جاسالعان لوزاننا كەلى­سىمشار­تى­مەن تۇركيا اڭساعان ازات­­تىق­قا قول جەتكىزدى. 1923 جىلى 29 قازاندا مۇستافا كەمال اتا­تۇرىك باستاعان تۇركيا ۇلى ۇلت­تىق ءماجىلىسى انكارادا رەسمي تۇردە تۇركيا رەسپۋبليكاسىن جاريالادى. مۇستافا كەمال اتا­تۇرىك تۇركيانىڭ تۇڭعىش پرە­زي­دەن­تى بولىپ سايلاندى.

وسىلاي تۇرىك ۇلتى كورەگەن باسشىسىنىڭ ارقاسىندا 11 جىل بويى 17 باسقىنشى ەلمەن ارپالىسىپ، سوعىستا 16 ميل­ليون ادام جانىن قۇربان ەتىپ، ۇلكەن قاجىر-قايراتپەن تاۋەل­سىزدىكتەرىن ساق­تاپ قالدى. 1924 جىلى 20 ساۋىردە اتاتۇرىك تاۋەلسىز تۇركيا­نىڭ اتا زاڭىن قابىلداي وتى­رىپ، مۇ­سىل­مان الەمىندە العاش­قى زايىرلى مەملەكەتتى قالىپ­تاستىردى.

تۇگەل تۇرك حالىقتارى ارا­سىن­­دا سول كەزەڭدە جالعىز ءتاۋ­­ەل­­سىز مەملەكەت تۇركيانىڭ قا­ھار­­ماندىق تاريحى بوداندىق قاپا­سىن­داعى باۋىرلاس حالىقتاردىڭ دا ءۇمىت وتىن وياتتى. سول سەبەپتەن مۇستافا كەمال باستاعان ۇلت-ازات­تىق قوزعالىسقا الەمدەگى تۇرك حالىقتارى دا جان-جاقتان ءۇن قوستى. يۋسۋف اكچۋرا، مۇس­تا­فا شوقاي، ماعجان جۇما­باەۆ سەكىلدى كوپتەگەن ۇلت قاي­راتكەرلەرى ازاتتىق ءۇشىن ارپا­لىس­قان اعايىن جۇرتقا اق تىلەگىن ارناپ، رۋحاني جەبەپ، كومەك قو­لىن سوزا ءبىلدى. وسى تۇستا باۋىر­مالدىق پەن باۋىرعا دەگەن تىلەۋلەستىكتىڭ جارقىن ۇلگىسى بولىپ ماعجاننىڭ «الىستاعى باۋىرىما»، چۋلپاننىڭ «تۋفون» ولەڭ­دەرى تۋدى. سونداي-اق اتا­تۇ­رىكتىڭ جازبالارىندا ءجيى كەزدە­سەتىن تۇرىك، ۇلت، ۇلتتىق يدەيا، ورتاق تاريح جانە وتان سوزدەرى تۇركىستان مەن ەدىل-ورال اقىن-جازۋشىلارىنىڭ وزەكتى تاقىرىبىنا اينالدى. بۇعان ا.اۆلوني، م.دۋلات ۇلى، ا.فيترات، م.جۇماباەۆ، چۋلپان سىندى تۇركىستاننىڭ ازاتشىل اقىندارىنىڭ ولەڭدەرى جارقىن مىسال بولا الادى. سونداي-اق «شايىرلار زامانانىڭ ليسانى ء(تىلى)»، «ازاتتىق بەرىلمەيدى، الىنادى» ىسپەتتى سوزدەردى حح عاسىر باسىنداعى كوپتەگەن وزبەك شايىرلارىنىڭ ولەڭ جولدارىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. ءتىپتى چۋلپان ءبىر ولەڭىندە «قىزىل تۇراندى كەلىپ قۇتقار» دەپ انادولىعا ءۇمىت كوزىن تىگەدى.

اتاتۇرىكتىڭ الىستى اڭدا­عان شەبەر ساياساتى ونىڭ كورشى­لەرىمەن تاتۋ بولۋىنا سەپ­تى­گىن تيگىزدى. ماسەلەن، بۇحارا رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىسى وسمان قوجاوعلىنىڭ ايتۋىن­شا، تەك بۇحارانىڭ وزىنەن 100 ميلليون التىن رۋبل جىبە­رىلگەن. ءبىز سول تۇستا تۇركىس­تان­نان، قازاق جەرىنەن دە قارجى جينالعانىن بىلەمىز. ال لەنين وسى قاراجاتتىڭ باسىم بولىگىن ورتالىقتا الىپ قالىپ، تۇركياعا بارلىعى 11 ميلليون التىن رۋبل كو­لەمىندە جاردەم جاساعان. بول­­شەۆيكتەردىڭ ولارعا كومەك بەرگەندەگى ماقساتى – ءتۇر­­كيانى وزىنە قاراتۋ بولدى. اتاتۇرىك مۇنى شەبەر پايدالا­نا ءبىلدى. كەڭەستەر مەن باتىستىڭ اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتى، وزىنە تونگەن قاۋىپ-قاتەردىڭ بارلىعىن ول مۇمكىنشىلىككە اينالدىرىپ وتىردى.

تاتار حالقىنىڭ داڭقتى پەر­زەن­تى يۋسۋف اكچۋرا ىستانبۇلعا رەسەيدەن كەلگەن زيالىلاردىڭ باسىن جيناي وتىرىپ، «ءبىز حالىق كوتەرىلىسىن باستاپ جۇرگەن اتاتۇرىكتىڭ جولىن قولداۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق نەگىزدە ورىن العان تۇرك الەمىنە ءبىر ازات رەس­پۋبليكا كەرەك. مۇنى قۇرۋ اتا­تۇرىكتىڭ قولىنان كەلەدى» دەي­دى. بۇل دەرەكتى سول جيىنعا قاتىسقان مۇستافا شوقاي جازادى. مۇستافا شوقاي دا «تۇركيا رەسپۋبليكاسى نەعۇرلىم ۇلكەن جەتىستىككە جەتسە، بىزگە ۇلگى-ونەگە بولار ەدى» دەپ، اتاتۇرىكتىڭ جۇرگىزگەن رەفورمالارىن قولداپ، ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراپ، جارقىن ءۇمىتى ەتتى.

حح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا تۇركىستانداعى ۇلت-ازات­تىق قوزعالىستار ءساتسىز اياقتال­عاندىقتان، ولاردىڭ كوسەمدەرى تۇركيانى پانالاپ، سول جاقتا ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەرىن جالعاستىرا بەردى. اتاتۇرىك ەميگراتسياعا بارعان زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ بارلىعىن جۇمىسقا ورنالاس­تىرىپ، ولاردى تۇركيانىڭ قالىپتاسۋىنا تارتتى. تۇرك الەمىنەن جيىلعان زيالىلاردى قولداۋ ارقىلى سول كەزدەگى تۇرىك قوعامىن قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلدى. سوندىقتان، جالپى تۇركياداعى تۇرىكشىلدىك يدەياسىنا دەم بەرۋشىلەر رەسەيدىڭ قۇرامىنداعى تۇرك ەلدەرىنەن بارعان زيالىلار بولدى. ولاردىڭ جازعان ەڭبەكتەرى تۇركيادا تۇرىك­شىل­دىكتىڭ وركەندەۋىنە نەگىز بولدى. زايىرلىلىق، باتىسشىلدىق پرينتسيپتەرىن قۇرۋدا، كون­ستيتۋ­تسيا­لىق رەفورمالار جاساۋدا تۇرك الەمىنەن كەلگەن زيالى قاۋىمنىڭ ايتارلىقتاي اسەرى بولدى. ماسەلەن، تاتار يۋسۋف اكچۋرا تۇرىك تاريح قۇرىلىمىن باسقاردى، ازەري احمەت اعاوعلى مەن تاتار سادري ماقسۋدي ار­سال زاڭ مەن ساياسات سالاسىندا ىقپالدى قىزمەت اتقاردى، باش­قۇرت زاكي ۋاليدي توعان مەن ابدۋلقادير ينان تاريح، ادەبيەت جانە ءتىل سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتتى.

تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ 10 جىلدىعى اتالىپ جاتقان كەزدە، اتاتۇرىك: «اۆستريا-ۆەنگريا جانە وسمان يمپەريا­سى سياقتى كەڭەستەر وداعى دا قيرايدى. ءار ۇلت ازات­تىق ءۇشىن ايقاسقا شىعادى، ءتا­ۋ­ەل­­سىزدىك ءۇشىن كۇرەسەدى. سول كەزدە ورتالىق ازياداعى قان­داس­تارىمىز تاۋەلسىزدىكتەرىنە قول جەتكىزەدى. بىراق ءبىز تۋىسقان رەتىندە ول كۇندى كۇتىپ وتىرماۋىمىز كەرەك. دايىندالىپ، اراداعى كوپىرلەردى قۇرۋىمىز كەرەك. ول كوپىر – تاريحىمىز، ءتىلىمىز، مادەنيەتىمىز. وسىلاردى بۇگىننەن قالىپتاستىرايىق. ورتاق تاريحىمىزدى جازايىق. ەرتەڭ بۇل ءبىزدىڭ ارامىزدى جالعاستىراتىن بەرىك دانەكەرگە اينالادى» دەگەن وسيەت ايتىپتى. وسىلايشا اتاتۇرىك مادەنيەت سالاسىنداعى ۇلتتىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرعان سوڭ ءتىل مەن تاريحقا ەرەكشە نازار اۋدا­رىپ، 1931 جىلى تۇرىك تاريح قوعامى مەن تۇرىك ءتىل قوعامىن قۇردى. اتاتۇرىكتىڭ ايتقانى ايداي كەلىپ، 1991 جىلى كەڭەستەر وداعى قۇرامىنداعى باۋىرلاس ەلدەر ازاتتىق العاندا تۇركيا ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاشقى تانىعان مەملەكەت بولدى.

قازىر اتاتۇرىكتىڭ مەملەكەت قۇرۋ نەگىزدەرى مەن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىز قازاق ەلىن قالىپتاستىرۋداعى قاعي­دات­تارى ۇيلەسەتىن-ۇندەسەتىن تۇستار مەن تاسىلدەر تۋرالى كوپ ايتىلىپ ءجۇر. ەلباسى دا ءبىر سۇحباتىندا جەكە كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا اتاتۇرىك سەكىلدى رەفورماتورلاردىڭ اسەر ەتكەنىن ايتا وتىرىپ، ولاردى ۇلگى-ونەگە تۇتاتىنىن بىلدىرگەن بولاتىن.

راسىندا، اتاتۇرىك قيران­دى­عا اينالعان وسمانلى يمپە­ريا­سىنىڭ ورنىنا تۇركيانى ورناتسا، ەلباسى كەڭەس وكىمەتى قيران­دىسىنان قۋاتتى دا قازى­نا­لى قازاقستاندى قۇردى. اتا­تۇرىك انتالاعان جاۋ ورتاسىندا ازات­تىعىن ساقتاي بىلگەن ەلىن جاڭا­شىل باستامالارىمەن اياقتان تۇرعىزسا، ەلباسى ەكونوميكاسى كۇيرەگەن، ەتنيكالىق تۇتاستىعى جوق، دەموگرافياسى ءالجۋاز، ەكولوگيالىق اپاتقا ۇشىراپ، كۇيزەلىسكە دۋشار بولعان ەلدى قىسقا مەرزىم ىشىندە الەمدىك قاۋىمداستىقتا جوعارى بەدەلگە يە ەڭسەلى مەملەكەتكە اينالدىردى. اتاتۇرىك پەن ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ەل استاناسىن كوشىرۋ، بەيبىت ساياسات ۇستانۋ، رەفورمالار جۇرگىزۋ، ءالىپبيدى لاتىن ارىپىنە اۋىستىرۋ تۇستارى ەتەنە ۇقساستىعىمەن قا­تار، ولاردىڭ ۇرپاق سانا­سىن جاڭعىرتۋشى ءبىرتۋار تۇلعا ەكەندىگىن دە ايعاقتايدى. ەلبا­سىنىڭ «مادەني مۇرا»، «رۋ­حا­ني جاڭعىرۋ»، « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» سەكىلدى كەشەندى باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋى ورتاق تاريح پەن مادەنيەتكە كوپ كوڭىل بولگەن اتاتۇرىكتىڭ «تاريح رەفورماسىمەن» ساباق­تاسادى. اتاتۇرىك تۇرك دۇنيە­سى­نىڭ ءتىل، تاريح كوپىرلەرى ارقى­لى بايلانىسىنىڭ نەگىزىن قالاعان بولسا، ەلباسى ءوزارا ىنتى­ماقتاستىقتى نىعايتۋ جولىن­دا­عى ەرەن ەڭبەگىمەن «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» رەتىندە مويىندالىپ وتىر. ەلباسى باستاماسىمەن قۇرىلىپ، تۇرىك ينتەگراتسياسىنا زور ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان تۇركى كەڭەسى، تۇركسوي، حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى، تۇرىكپا، تۇركى مادەنيەتى جانە ميراس قورى سەكىلدى حالىقارالىق بەدەلدى قۇرىلىمداردىڭ جەمىستى قىزمەت ەتۋى سونىڭ جارقىن ايعاعى ىسپەتتى. تۇرك الەمىنىڭ تۇعىرلى تۇلعالارى رەتىندە اتاتۇرىك پەن ەلباسى ەسىمدەرى قاتار اتالاتىنى سوندىقتان بولسا كەرەك.


دارحان قىدىءرالى 

سوڭعى جاڭالىقتار

مارقاكولدە كۇزەت كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:41

پورترەت (ۇشتاعان)

ادەبيەت • بۇگىن، 08:51

ءار ادام – جەردىڭ تۇتىنۋشىسى

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:48

وسىنداي ەلىم بار!

پىكىر • بۇگىن، 08:42

ءار ەلدىڭ ءوز دامۋ جولى بولادى

ساياسات • بۇگىن، 08:40

بايلامى بەكەم ءباتۋالى ءسوز

ساياسات • بۇگىن، 08:37

كەي وڭىردە ۆيرۋس ءورشي ءتۇستى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:24

«مەنىڭ تۋىم» اكتسياسى ءوتتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

ەلىمىزدىڭ باستى قۇندىلىقتارى

ساياسات • بۇگىن، 08:06

شارالار قاتاڭ ساقتالۋى ءتيىس

تەننيس • بۇگىن، 08:04

«بارىس» – ۇزدىكتەر قاتارىندا

حوككەي • بۇگىن، 08:03

ۇشتى، ۇشتى، شاتىر ۇشتى!..

قوعام • بۇگىن، 07:56

الماتىدا اقىن كوپ...

ادەبيەت • بۇگىن، 07:44

«اقبىلەك». جان جاراسى...

ادەبيەت • بۇگىن، 07:42

شۇعىلا-نۇردى بەتكە الىپ...

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

ابايعا ارنالعان ءمۇشايرا

اباي • بۇگىن، 07:36

سالعىرتتىق سان سوقتىرماسىن

قوعام • بۇگىن، 07:10

كوش باسىندا – مەيۆەزەر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 07:10

ۇقساس جاڭالىقتار