مىنە, وسى اتا زاڭىمىزدىڭ تالاپتارى باسشىلىققا الىنعاندىقتان, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» زاڭى نەگىزىندە ارەكەت ەتۋ ءۇردىسى ايماقتاردا دا جالعاسىپ وتىر. سونىڭ ءبىر كورىنىسىندەي, بارلىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قىزمەتى القالىق, اشىقتىق جانە جاريالىلىق نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا, سايلاۋ تۋرالى قولدانىستاعى زاڭناما تالاپتارىنىڭ قاتاڭ ساقتالاتىنىنا, سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرىن كاسىبيلەندىرۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىنىنا قوستاناي وبلىسىنا بارعان ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ك.پەتروۆ تا نازار اۋداردى. ول بۇل ايماققا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىن سايلاۋدى ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ كەزەڭىندەگى سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ جۇمىسى تۋرالى» سايلاۋ ۇيىمداستىرۋشىلارىنا ارنالعان وقىتۋ سەمينارىن وتكىزۋگە بارعان-دى جانە مۇنداي سەمينار-ترەنينگتەردى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزۋ ەلدىڭ بارلىق وڭىرىندە جوسپارلاندى.
مۇنداي جاۋاپتى ءىستى العاشقى بولىپ باستاعان ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى وتكىزگەن سەميناردا سايلاۋ ناۋقانىنىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋ بارىسى, سايلاۋدى ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ بويىنشا سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ وكىلەتتىكتەرى, سايلاۋ تۋرالى زاڭنامانىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاراستىرىلدى. قوستاناي وبلىسى اكىمى اپپاراتىنىڭ باسشىسى ا.ابەنوۆ سايلاۋشىلاردىڭ تىزىمدەرىن جاساۋ, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ بويىنشا قابىلدانعان شارالار, ونىڭ ىشىندە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدار ءۇشىن جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە جۇرگىزىلگەن جۇمىستار تۋرالى باياندادى. ال وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتورايىمى ا.ماركوۆا سايلاۋ ناۋقانىن ءجۇرگىزۋدەگى اعىمداعى جاعداي, داۋىس بەرۋ كۇنىنە سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن دايىنداۋ, سايلاۋ كوميسسيالارى ءمۇشەلەرىن كاسكادتىق جانە قاشىقتىقتان وقىتۋ ادىستەرىمەن وقىتۋ جانە تەستىلەۋ دايىندىعى تۋرالى اقپارات بەردى. بۇعان قوسا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى سايلاۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى د.يسقاقوۆ سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ دايىندىق كەزەڭىندەگى دە, تىكەلەي داۋىس بەرۋ كۇنىندەگى دە قىزمەتىنىڭ ماسەلەلەرىنە ناقتى توقتالدى.
جالپى, سايلاۋ كەزىندەگى مۇنداي ءىس-شارالاردىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى ءمانى مەن ماقساتى ۇلكەن وسىنداي ءىس-شارالاردا كونستيتۋتسيا مەن ودان تارايتىن بارلىق زاڭدارىمىزدىڭ تالاپتارى اينىماي ساقتالعانى ءجون. سوندىقتان دا قازاقستان بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولا وتىرىپ, ءوزى قابىلداعان ەرىكتى جانە باسەكەلى سايلاۋ وتكىزۋ جونىندەگى بارلىق مىندەتتەمەنى ۇستانادى. پرەزيدەنتتىككە سايلاۋ جانە پارلامەنتتى, سونداي-اق جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردى قۇرۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ۇلتتىق زاڭناماعا ءجانە جالپىعا بىردەي ادام قۇقىعى دەكلاراتسياسىنا (1948 ج.), حالىقارالىق ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى پاكتىگە (1966 ج.), ەۋروپانىڭ ادام قۇقىعى مەن نەگىزگى بوستاندىقتى قورعاۋ تۋرالى كونۆەنتسياسىنا (№1 حاتتاما, 1952 ج.), ەقىۇ-نىڭ كوپەنگاگەن كەڭەسىنىڭ قۇجاتىنا (1990 ج.) ەنگىزىلگەن دەموكراتيالىق سايلاۋدىڭ جالپىعا تانىمال قاعيداتتارىنا سايكەس اشىقتىق جانە جاريالىلىق جاعدايلارىندا وتەدى.
ولاي دەيتىنىمىز سايلاۋ جانە سايلانۋ قۇقىعى 1995 جىلعى قىركۇيەكتە قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا رەتتەلگەن. كونستيتۋتسيانىڭ جانە اتالعان زاڭنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس پرەزيدەنتتى, پارلامەنت ءماجىلىسى مەن جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندار دەپۋتاتتارىن, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارىنىڭ مۇشەلەرىن سايلاۋ جالپىعا بiردەي, تەڭ جانە توتە سايلاۋ قۇقىعى نەگiزiندە جاسىرىن داۋىس بەرۋ جاعدايىندا وتكiزiلەدi. ال ەل پرەزيدەنتى بولىپ تۋمىسىنان رەسپۋبليكا ازاماتى بولىپ تابىلاتىن قىرىق جاسقا تولعان, مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن ءارى قازاقستاندا سوڭعى ون بەس جىل تۇراتىن رەسپۋبليكا ازاماتى سايلانا الادى.
ارينە قازىرگى ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, دۇنيە جۇزىندە ابدەن جەتىلدىرىلگەن سايلاۋ جۇيەسى ءالى دە بولسا قالىپتاسپاعان كورىنەدى. عاسىرلىق دەموكراتيالىق ءداستۇرى بار ەجەلگى مەملەكەتتەردىڭ ءوزى جاڭا سايلاۋ ناۋقاندارىن ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋ بارىسىندا كەمشىلىكتەر تابادى. سوندىقتان دا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ, زاماناۋي الەمنىڭ بولمىسىنا سايكەس تۇزەتىلىپ وتىرادى. سايلاۋ زاڭناماسىمەن بىرگە سايلاۋ ۇدەرىسى دە جاقسارادى, سايلاۋشىلاردىڭ جانە باسقا دا سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتى ارتادى. ءماسەلەن, 1995 جىلعى قىركۇيەكتەگى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ باستاپقى قابىلدانۋ ۋاقىتىنان باستاپ وعان ون ءتورت رەت وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. جالپى العاندا, وسىنداي تۇزەتۋلەر 792-دەن استام بولدى. وسىلايشا قالىپتاسقان ەلىمىزدىڭ سايلاۋ زاڭناماسى ەقىۇ-نىڭ 1990 جىلعى كوپەنگاگەن قۇجاتى قالىپتاستىرعان سايلاۋ قۇقىعىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا جاۋاپ بەرەتىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنا نەگىزدەلگەن جانە سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ جالپى بولىمىنە ەنگىزىلگەن جانە ونىڭ تاراۋلارى مەن باپتارىندا ءتۇسىندىرىلگەندەي سايلاۋ جۇيەسىن قۇرۋعا ءمۇمكىندىك بەردى.
سايلاۋ تۋرالى زاڭعا تۇجىرىمدامالىق وزگەرىستەر 2004, 2007 جانە 2009 جىلدارى ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار 2004 جىلى بالاماسىز سايلاۋ, الدىن الا داۋىس بەرۋ الىنىپ تاستالدى; سايلاۋ كوميسسيالارىن قالىپتاستىرۋدىڭ جاڭا قاعيداتى – ساياسي پارتيالاردىڭ ۇسىنۋىمەن جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردى سايلاۋ ەنگىزىلدى; سايلاۋشىلاردىڭ ءتىزىمىن قۇرۋ قاعيداتى وزگەردى: سايلاۋشىلار تىزىمگە تۇرعىلىقتى جەرىندەگى تىركەۋگە سايكەس ەنگىزىلەدى; كانديداتتاردىڭ باق-قا تەڭ قولجەتىمدىلىگىنە كەپىلدىكتەر ەنگىزىلدى; وتاندىق جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى ەداۋىر كەڭەيدى. ەندەشە اتالعان وقىتۋدىڭ, ياعني سايلاۋ تالاپتارىنا, زاڭدىلىقتارىنا قاتىستى سەمينار-ترەنينگتەر وتكىزۋدىڭ پايداسى زور. ماسەلەن, اتالعان سەميناردى وتكىزۋ ءۇشىن ورتسايلاۋكوم الدىن الا داۋىس بەرۋ كۇنگى ۋچاسكەلىك كوميسسيالاردىڭ جۇمىسى تۋرالى وقىتۋ ءفيلمىن دە دايىندادى. سوعان وراي ول فيلم سەمينار-ترەنينگكە قاتىسۋشىلارعا كورسەتىلدى. سونىڭ ارقاسىندا كوپشىلىك تەرەڭ تۇسىنىك الىپ, ول بەلسەندى پىكىر الماسۋعا جالعاستى. ءسويتىپ سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى جان-جاقتى تالقىلاندى. ال بۇل سەمينارعا سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى جانە سايلاۋ پروتسەسىنىڭ باسقا دا قاتىسۋشىلارى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديداتتار شتابىنىڭ باسشىلارى, باق وكىلدەرى قاتىستى.
