ابىلاي حان قۇرمەتتەگەن كوكجال باراق قانداي باعاعا بولسا دا لايىق
جۇما, 29 ناۋرىز 2013 0:57
ەجەلگى تۇركىلەردىڭ قاراشاڭىراعى – اتاجۇرتىمىزعا يە بولىپ قالعان قازاق حالقىنىڭ مىڭداعان جىلعى تاريحى ەرلىك پەن قاھارماندىققا تولى. قازاق باتىرلارىنىڭ قاھارماندىق رۋحى, اسىرەسە, جەرىمىزدى جوڭعار قالماقتارى باسقىنشىلارىنان ازات ەتكەن ءحVىىى عاسىرداعى ۇلى شايقاستاردا جارقىراي كورىندى.
جۇما, 29 ناۋرىز 2013 0:57
ەجەلگى تۇركىلەردىڭ قاراشاڭىراعى – اتاجۇرتىمىزعا يە بولىپ قالعان قازاق حالقىنىڭ مىڭداعان جىلعى تاريحى ەرلىك پەن قاھارماندىققا تولى. قازاق باتىرلارىنىڭ قاھارماندىق رۋحى, اسىرەسە, جەرىمىزدى جوڭعار قالماقتارى باسقىنشىلارىنان ازات ەتكەن ءحVىىى عاسىرداعى ۇلى شايقاستاردا جارقىراي كورىندى.
مەنىڭ بۇگىنگى اڭگىمەم ابىلاي حاننىڭ اق تۋى استىندا جاراتۋشى بەرگەن جەتپىس جاستىڭ ەلۋىن اتا جاۋمەن ايقاستا وتكىزگەن كوكجال باراق تۋرالى.
كوكجال باراق شۇرەك ۇلى 1701 جىلى قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى جارما اۋىلىنىڭ قىزىلسۋ – شار وزەنى ماڭىنداعى كوكجار دەگەن جەردە ومىرگە كەلگەن. ۇلى اتاسى وتەيگە دەيىنگىلەرى ەجەلدەن ىشكى التاي اتانىپ كەلگەن مارقاكولدىڭ سارتاۋى, باتىسى زايسان كولىنىڭ قارا ەرتىسى مەن اق ەرتىسىنىڭ سولتۇستىگىندەگى تاۋلى-تاستى, وزەندى, كولدى ءوڭىردى مەكەندەگەن.
كوكجال باراق نايماننىڭ ءبىر بۋىنى – ەرگەنەكتىدەن تارايدى. باراق دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن شەشەسى كوپ ۇزاماي قايتىس بولادى. اكەسى شۇرەك ەلى مەن جەرىن جاۋ شەڭگەلىنەن بوساتۋ جولىنداعى شايقاستاردىڭ بىرىندە قازا تابادى. وسىلاي قابىرعاسى قاتىپ, بۇعاناسى ءالى بەكىمەگەن باراق پەن ءىنىسى باسار اكەسىنىڭ اعاسى شونانىڭ قولىندا قالادى. بەس-التى جاستارىندا تۋىسىنىڭ قوزى-لاعىن قاراۋمەن, ون جاستان اسا مال باعۋمەن اينالىسادى. ەل ازاتتىعى جولىندا تۇلپار تىزگىندەپ, تۋ كوتەرگەن اعالارىنا ون بەس جاسىندا ەرگەن باراق ون التى جاسىندا ۇرىسقا ەنىپ, نايزا قاعىستىرا باستايدى.
كوكجال باراقتىڭ ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن العاشقى ەرلىكتەرىنىڭ بىرىنە توقتالساق, بالاجال, بوكە جايلاۋىنداعى بىرنەشە اۋىلدى جوڭعارلاردىڭ شاۋىپ كەتكەنى جونىندە جاۋشىلار حابار جەتكىزگەننەن كەيىن ول مىڭعا جەتەر-جەتپەس قولدى باستاپ جاتجەرلىكتەردىڭ ءۇش مىڭنان اساتىن اسكەرىنە قارسى شابادى. ءتۇن ورتاسى بولماي-اق جاۋ جاعىنىڭ تەڭ جارىمدايى قاتاردان شىعادى. باتىر ۋباشىعا بايتال تۇگىل باس قايعى بولسا كەرەك, قاراسىن كورسەتپەي, زىتادى. ءسويتىپ, تۇتقىندار مەن قىرۋار مال قايتارىلادى. قازاق قولى جاۋدى ىزىنە تۇسە قۋىپ, قالبادان اسىرا ەڭسەرىپ تاستايدى سول جولى.
كوكجال باراق جەتىسۋدىڭ ىلە بويىنداعى ايقاستاردا دا ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. بالقاش وڭىرىندەگى ەل تىنىشتىعىن بۇزعان حونتايشىنىڭ سايىن-بولەك, نامەحۋ-جىرعاپ, باتىر موڭكە باستاعان قولى العا قاراي ورشەلەنە ۇمتىلادى. ولارعا ابىلايدىڭ قول استىنداعى مالايسارى, كوكجال باراق, ەر جانىبەك قوسىندارى قارسى تۇرادى.
قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قابدەش جۇمادىلوۆتىڭ «دارابوز» رومانىنىڭ ءبىرىنشى كىتابىندا تورعاۋىتتىڭ قاس باتىرى بالدازىنىڭ كوكجال باراقپەن جەكپە-جەگى ەرەكشە سۋرەتتەلەدى.
– جولىڭ بولسىن كوكجالىم! سەنىڭ جەكپە-جەگىڭ جەڭىستىڭ باسى بولسىن! اتاڭنىڭ ارۋاعى قولداپ, جاۋىڭدى جايراتىپ قايت! – دەپ قابانباي ىقىلاس باتاسىن بەردى.
…ەكى ءداۋ اتىلاتىن جولبارىسشا شەڭگەلدەرىن اشىپ, جۇمىپ ءبىر-بىرىنە جاقىنداپ كەلەدى. كۇرەستىڭ ۇزاققا سوزىلۋى قابەكەڭدى مازاسىزداندىرا تۇسكەندەي.
– ءبىزدىڭ كوكجال كۇرەسكە قالاي ەدى ءوزى؟ الدە ايلا ءبىردەڭكەسى بار ما ەدى؟ – دەدى قاسىنداعى جىگىتتەرگە قاراپ.
– باراقتىڭ اساۋ جامباسى بار. سوعان ءبىر ىلىنسە بولعانى جان بالاسى شىدامايدى, – دەدى كوكجالمەن بالا كەزىنەن سىر مىنەزدە وسكەن تاناش پەن جامان باتىر. اڭگىمە اياقتالماستان كوك جامباسقا ءدال كەلتىرىپ بالدازىنىڭ اياعىن كوكتەن كەلتىردى. انتالاعان جاۋدىڭ ساعى سىنىپ, دۇرىلدەسىپ شەگىنگەنى بايقالدى. قازاق قولى اتباسىن ەركىن جىبەرىپ, جاۋ سوڭىنا ءتۇسىپ بەردى. تاريحي دەرەكتەر وسى شايقاستا تارعىپ, تايىنتى ايماعىنان كەلگەن قازاقتىڭ جاس جاۋىنگەرلەرى اسىلباي سارىجومارت تاناش, اقپانتاي, كەرەي جانىبەك, جانتاي, بايتايلاقتىڭ دا ەرەكشە ەرلىك كورسەتكەنىن ايعاقتايدى.
1728 جىلى قالماقتىڭ بالقاش كولىنىڭ باتىسىنداعى قازاق ەلىنىڭ تىنىشتىعىن ءالسىن-ءالى بۇزىپ, حالىقتىڭ بەرەكەسىن العانى ابىلايعا دا جەتسە كەرەك. قول جيناپ اتقا قونۋعا ءماجبۇر بولعان حان شۇبار تەڭىزى ماڭىندا جاۋدىڭ زور كۇشىمەن بەتپە-بەت كەزدەسەدى. قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا الدىمەن باتىرلار جەكپە-جەكتە كۇش سىناسۋى كەرەك. مىنە, وسىنداي ءبىر ايقاس بىلاي باياندالادى.
«قالماق نويان باتىرىمەن بۇل ايقاسقا بورانباي مەن شىنقوجا دايىندالىپ, بىلەكتەرىن ءتۇرىپ, ساۋىتىن كيىپ جاتقاندا, بۇقار جىراۋ كەلىپ:
– بۇل ارادا نويانعا پار كەلەتىن تەك باراق بولار, – دەگەن شەشىم ايتادى. ءسويتىپ, جەكپە-جەككە كوكجال باراق شىعادى.
قالماقتان بالۋان شىقتى ەڭگەزەردەي,
ەشكىمگە كەلەدى ەكەن ىرىق بەرمەي.
ايعايلاپ ارالاسىپ كەتكەننەن سوڭ,
قان تولىپ كەتەدى ەكەن كوزى كورمەي.
بۇقار تۇرىپ باراققا بار, – دەپ ايتتى,
بوگەلىپ توقتاپ قالعان – ار, – دەپ ايتتى.
توقتامادى, بوگەلىپ شىقتى باراق,
قالماقپەن بارا سالا ايقاستى دا.
نوياندى كەتتى سالىپ, تۇرماي قاراپ,
شويىن باتپان شوقپارمەن ۇردى باراق.
قالقانىن تالقان ەتىپ توبەسىنەن,
ەڭكەيىپ سوندا قالماق تومەن بۇقتى,
بۇرقىراپ اۋزىنان جالىن شىقتى.
(كاتەپ مامىر ۇلى, «قازاق تاريحى», الماتى, 1995 جىل).
كەسكىلەسكەن شايقاستاردىڭ ناتيجەسىندە 1750 جىلدارى التايدىڭ قالبا, ۇلان, قىزىلسۋ, شار, ۇلكەن-كىشى نارىن, سارىتاۋ, نارىن, زايسان, كوكپەكتى, تارباعاتاي, كۇرشىم وڭىرلەرى نەگىزىنەن جاۋ قولىنان بوساتىلادى. ابىلاي باستاعان اۋىر قول ەندى الاكول, اقسۋ, قاپالدى اسىپ, ىلەنىڭ سول جاعىنا بەت الادى. بۇل كەزدە جەتىسۋدىڭ شارىن, كەتپەن جانە نارىنقولداعى شالكودە ايماقتارى قىرعىزدىڭ بالدىبەك باسقاراتىن ماناپ رۋلارىنىڭ قولىندا بولاتىن. ابىلايدىڭ اتتىڭ باسىن وزىنە قاراي بۇرعانىن ەستىگەن بالدىبەك جان-جاققا حابارشى جىبەرىپ, قول جيناي باستايدى. وسى جولى جاۋىنىڭ ساعىن سىندىرۋدى ويلاعان حان بايان, ولجاباي, تاراقتى بايعازى باتىرلارعا ناقتىلى مىندەتتەر جۇكتەيدى. ال, كوكجال باراق باسقارعان ءۇش مىڭ الامان نەگىزگى سوققى بەرەتىن تۇسقا ورنىعادى.
ابىلاي قىرعىزدار كەيىن شەگىنسە, تەككە قان توگۋدى ويلاماسا كەرەك. الايدا بالدىبەك استىنداعى اتىنا قامشى باسىپ, توپتىڭ الدىنا شىعىپ, سايراي باستايدى.
– ءبىلىپ قويىڭدار, قىرعىز ولۋگە بار. وتىرعان جەردەن ءبىر سۇيەم دە شەگىنبەيدى. كانە, ابىلاي مىقتى ەكەنىڭدى كورەيىن, شىق ورتاعا, – دەيدى.
حانداردىڭ قاراشامەن جەكپە-جەككە شىعۋى ەشبىر سالتتا بولماعان. «ابىلاي قىزبالىققا سالىنىپ قالار», دەگەن قاۋىپپەن كوكجال باراق شاۋىپ كەلىپ:
– حان يەم, ماعان رۇقسات ەتىڭىزشى! – دەيدى.
– جولىڭ بولسىن, باراعىم! تەك انا ءيتتى مەنىڭ الدىما ءتىرى اكەلەتىن بول, – دەيدى كوكجالدىڭ جول جورالعى بىلەتىن تاپقىرلىعىنا ىشتەي ريزا بولعان ابىلاي حان.
قىرعىز مانابى وڭاي جاۋ كورىنبەدى. مۇنداي ايقاستىڭ سانىن وتكىزگەنى بايقالادى. باراقتىڭ ۇرىس قيمىلىن قالت جىبەرمەي قاداعالاپ تۇرعان قابەكەڭنىڭ قاباعى ءتۇسىپ كەتەدى. نەبىر ءدوپ باساتىن ساتتەردە اعاتتىق جىبەرگەنىن تۇسىنە الار ەمەس. كوكجالدىڭ ءوز ەسەبى بار ەدى. ونىڭ ماقساتى – بالدىبەكتىڭ باسىن الۋ ەمەس, ابىلايدىڭ ايتقانىنداي حان الدىنا ءتىرىدەي اكەلۋ. كوكجالدىڭ قارسىلاسىن توبىقتان ۇرىپ سۇلاتاتىن ادەتى بارتىن. اقىرى, ونىڭ دا ىڭعايى كەلدى. باراقتىڭ سىلتەگەن قىلىشىنا ۇمتىلا بەرگەن بالدىبەكتىڭ وڭ تىزەسىنە شوقپار سارت ەتە قالدى. سول-اق ەكەن, قىرعىزدىڭ قارۋى قولىنان سۋسىپ ءتۇستى دە كەتتى. كوكجالدىڭ كۇتكەنى دە وسى بولسا كەرەك. ەسىن جيىپ, ۇلگەرمەگەن قىرعىزدىڭ باتىرىن ارتقى جاعاسىنان ىلە سۇيرەتىپ ابىلاي تۇرعان توپتىڭ الدىنا سىلق ەتكىزىپ تاستاي سالدى.
كوكجال باراقتى بۇرىننان جاقسى كورەتىن ابىلاي, بۇل جولى ءتىپتى ريزا بولدى. «كوكجالىم-اي, سەن بۇيتپەسەڭ كوكجال بولارمىسىڭ! سەندەي ۇلدى تۋعان اناڭ مەن اتاڭنان, ءوسىرىپ, ەر جەتكىزگەن حالقىمنان اينالايىن», دەپ باراقتىڭ ارقاسىنان قاقتى.
ءسويتىپ, بۇل شايقاستا جەتىسۋدىڭ ىلە بويىنداعى, حان-ءتاڭىرىنىڭ سولتۇستىك شىعىسىنداعى جەر تۇگەلدەي بوساتىلدى. مىنە, سودان بەرى ول ءوڭىر ۇلى ءجۇزدىڭ البان, سۋاندارىنىڭ تۇراقتى مەكەنىنە اينالدى.
ەندىگى باعىت قازاقتىڭ ءوڭتۇستىگىندەگى باستى شاھار – تاشكەنت ەدى. بۇل قالا اۋمالى-توكپەلى زامان اعىسىنا قاراي قولدان قولعا اۋىسىپ وتىرعان. 1700 جىلى قازاقتىڭ باتىر حانى ءتاۋەكەل شاھاردى بۇحار ءامىرى ابدۋللادان تارتىپ العان. ال, ءاز تاۋكەنىڭ تۇسىندا بۇل قالا ۇلى ءجۇزدىڭ ورتالىعىنا اينالدى. قازاقتىڭ كوپ جىلعى قالماقتارمەن سوعىسىن پايدالانىپ, قۇرامالار تاشكەنتكە سۇعىنىپ, ءوز بيلىكتەرىن جۇرگىزە باستاعانى قاشان؟!
قازاق جاساقتارىنىڭ تاشكەنت ماڭىنا شوعىرلانۋىنا وراي قالماقتار دا قاراپ جاتپادى. اۋىر قولدى وسىلاي باعىتتاعانى جونىندە حابار جەتتى. ابىلاي شەشىمى بۇلاردى قالاعا جاقىنداتپاۋ. وسى ماقساتپەن شاپىراشتى ناۋرىزباي, البان رايىمبەك باتىردى 5000 قولمەن توسقاۋىلعا قويدى. باسقالارىن ءۇش قوسىنعا ءبولدى. جاۋعا ءبىرىنشى سوققى بەرەتىن كوكجال باراقتىڭ جاساعى. ولار – وڭ جاققا, ولجابايدىڭ قولى سول جاققا ورنالاستى.
ارادا كوپ ۋاقىت وتكەن جوق, ايقاس باستالىپ كەتتى. اسىرەسە, جاۋمەن بەتپە-بەت كەلگەن كوكجال باراقتىڭ قوسىنىنا وڭاي سوقپادى. ولار قوقاندىقتاردى ورمانداي وتاپ, ەكى جاقتاعى قول جاۋىنگەرلەرىنە جول اشىپ بەردى. اقىرى نە كەرەك, ەردەنبەك ۇرىس دالاسىنان ءمايىتتەردى جيناتپاق تۇگىلى جارالىلارىن قالدىرىپ, قاشۋعا ءماجبۇر بولدى. تاشكەنت قوقان حاندىعى بوداندىعىنان بوساتىلىپ, قازاق حاندىعىنا قارادى.
حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «دارابوز» رومانىندا قازاقتىڭ باسقا دا باتىرلارىنداي كوكجال باراقتىڭ كوزسىز ەرلىكتەرى بولە-جارا باياندالىپ كورسەتىلەدى. وسى جورىقتان قازاق جاساقتارى توپ-توپقا ءبولىنىپ, ەلدەرىنە بەت الادى. باراقتىڭ توبى دا جۇزگە دە جەتپەيتىن. ارتتارىنان سۋىت ءجۇرىپ, وتىرعان قىرعىز باقىلاۋشىلارى حاباردى ءوز باسشىلارىنا ۇنەمى جەتكىزىپ وتىرعان. اڭدىعان جاۋ شۋ وزەنى بويىنداعى جايىل, كەكىلىك تاۋى بويىندا باراقتىڭ شاعىن قولىنىڭ تۇبىنە جەتەدى.
سۋىق حابار قازاق دالاسىنا تەز تارادى. قابانباي, ناۋرىزباي, رايىمبەك باستاعان جاساق ساربازدارى تومەنگى شۋ اعىسىنا بەت الدى. بۇل كەزدە ابىلاي حان دا تۇركىستاننان اتتانىپ كەتكەن.
ءۇش جاقتان توعىسقان قازاق قولدارى قۇرباندارعا ارناپ, ۇلكەن اس بەردى. ابىلاي حان ءوزىنىڭ اقبوز اتىن شالدى. بۇل دا جينالعان حالىققا «وسى جولدا ايانىپ قالارىم جوق» دەگەندى بىلدىرەتىن انتتاي اسەر ەتتى.
وسىدان كەيىن ابىلاي قىرعىز ماناپتارىنا بۇرىنعىداي شارت قويىپ, بىتىمگە شاقىرىپ جاتپادى. «بىزگە بۇل جولى ءبىتىم كەرەك ەمەس», دەپ ەسكەرتتى. شابۋىلدىڭ ماقساتى قاندى قولدىلاردى جازالاۋ ەدى. قىرعىزدىڭ قارسىلاستارىنا دەس بەرمەي كەلە جاتقان قاراقشى باتىرى اتەكە جەكپە-جەكتە قازاقتىڭ قابانبايىنىڭ تابانىنىڭ استىندا قالىپ, مەرت بولدى. تالاي قازاقتىڭ وبالىنا قالعان قىرعىزدىڭ ءجايىل حانى دا ناق وسى جولى نايزا ۇشىنا شانشىلدى.
كوكجال باراقتىڭ تاريحي تۇلعا ەكەنىن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولات ناسەنوۆتىڭ «ابىلاي حان» دەپ اتالاتىن ەڭبەكتەرىنەن انىق اڭعارۋعا بولادى. سول سياقتى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ابىلاي حان اتاقتى, ارۋاقتى حان بولىپ تۇرعان كۇندە ۋاق سارى – بايانسىز, كەرەي – تۇرانبايسىز, شانىشقىلى بەردىقوجاسىز, كوكجال باراقسىز, مالايسارىسىز جورىققا اتتانبايدى ەكەن دەگەن سوزدەرى دە كوپ جايدان سىر ۇقتىرىپ تۇرعانى انىق.
كوكجال باراق تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا 2002 جىلى الماتىدا باسىلعان اقتايلاق ءبيدىڭ شەجىرەسىنە سوقپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. نايماننىڭ سىبان رۋىنان تارايتىن اقتايلاق بايقارا ۇلى 1742-1838 جىلدارى ءومىر ءسۇرگەن. ابىلاي حاندى, قابانباي مەن كوكجال باراقتى كورىپ, ءبىلۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى, شەجىرەدە كوكجال باراق جان-جاقتى اڭگىمەلەنەدى. باتىردىڭ ءبىر قازاق, بەس قالماق ايەلدەرىنەن وسكەن ۇرپاقتارى اتالادى. قازىرگى كۇرشىم اۋدانىنداعى ۇرپاقتار حح عاسىردىڭ سوڭىندا ەكى مىڭنان اسقان. 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنا كوكجال ۇرپاقتارىنان جۇزدەن استام ادام قاتىسقان.
حالىق قاھارمانى قاسىم قايسەنوۆ اعامىز كۇرشىم اۋدانىندا وتكەن كوكجال باراقتىڭ 290 جانە 300 جىلدىق مەرەيتويلارىندا: «باتىر رۋحى, باتىر ەسىمى ءوزى ومىردەن وتكەلى تالاي جىلدار بولسا دا تاريح قياناتىن تارتىپ كەلەدى. نەگە دەيسىزدەر عوي؟ وسى كوكجال باراقتىڭ قولىنان قازا تاپقان قالماق باتىرى كۇرشىمنىڭ ەسىمىمەن كۇرشىم وزەنى, كۇرشىم اۋدانى, كۇرشىم ەلى, جەرى اتالادى بۇگىندە. ال, تۋعان ولكەسىن بۇكىل قازاق جەرىن جوڭعار باسقىنشىلارىنان ازات ەتكەن, 40 جىلدان اسا ابىلايدىڭ اق تۋى استىندا قاندى جورىقتارعا قاتىسىپ, حان باتىرلارى قاتارىندا بولعان, اۋىر قول تۇمەندى باسقارعان قازاقتىڭ عاجاپ, ايگىلى تۇلعاسى كوكجال باراق تاريحتان زاڭدى ورنىن الا الماي كەلەدى. مەن سوعان ناليمىن! باتىر ەسىمى ۇرپاقتى ەرلىككە, بىرلىككە شاقىرىپ تۇرعان جوق پا؟ نەگە كۇرشىم اۋدانى باراق ەسىمىمەن اتالماسقا!» دەگەن ەدى. كورنەكتى عالىم سابەتقازى اقاتاەۆ 1992 جىلعى ءبىر سوزىندە: «ءحVىىى عاسىردىڭ ايتۋلى باتىرلارى قابانباي, بوگەنبايدىڭ ۇزەڭگىلەس دوسى – كوكجال باراق. ونىڭ ەلى مەن جەرىن قورعاۋداعى ەڭبەكتەرى تاريحشىلار مەن ءتيىستى ورىنداردان باعاسىن الماي كەلە جاتقانى قالاي؟» دەپ اشىنا ايتقانى بار. ولاي بولسا, حاس باتىرعا ەلىنە, حالقىنا ەڭبەگى مەن ەرلىگىنە ساي قۇرمەت كورسەتەتىن, اتىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا شىعىس قازاقستان وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ ناقتى شارالاردى قولعا الاتىن مەزگىلى جەتتى دەگىم كەلەدى.
حابدىشاار امىرەنوۆ,
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى,
وتستاۆكاداعى گۆارديا پولكوۆنيگى.
الماتى.
