• 19 اقپان, 2013

ەكى بەينە

497 رەت

كورسەتىلدى

26 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

ەكى بەينە

سەيسەنبى, 19 اقپان 2013 7:26

قىزىق بولسىن, ارحيۆىمدەگى ەكى كىسى جايلى دەرەككە ارنايى توقتالا كەتەيىن. ءبىرىنشى: ايگىلى بالەرينا مايا ميحايلوۆنا پليسەتسكايانىڭ قولتاڭباسى, ەكىنشى: تاريحشى لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆپەن قالاي ۇشىراسىپ, تىلدەسكەنىم تۋرالى مولتەك اڭگىمە.
نەسىنە جاسىرامىز, قازىر كوز كورگەندەر سيرەپ, تاۋسىلىپ بارادى. سولاردىڭ باسقان ءىزىن, قوڭىر كەڭەسىن ەسكە الامىن دا ويلانامىن. «وسى بىزدەر دە كورگەنىمىز بەن بىلگەنىمىزدى ەكشەپ-ەلەپ, ەستەلىك جازاتىن جاسقا جەتىپ قالدىق-اۋ», دەپ قالامىن. قادىر مىرزا – ءالى ءوزىنىڭ «ءيىرىم» كىتابىندا زامانداستارى تۋرالى ءبىراز جايتتىڭ باسىن قوزعادى, اعامىز بايانداعان ءبىرشاما وقيعانىڭ ىشىندە ءوزىم ارالاسىپ جۇرگەندەي سەزىنگەنىم قازىرگىدەي كوز الدىمدا. ءبىراز جايتقا ءوزىم دە كۋا بولعانىم بار. تاياۋدا مۇرات اۋەزوۆ اكەسى تۋرالى ەستەلىك ايتىپ وتىرىپ: «مەن اكەمنىڭ جاسىنان اسىپ كەتتىم… اكەم 63 جاسىندا تاۋ اۋدارعانداي جويقىن ءىس ءبىتىرىپ ۇلگەرگەن فەنومەن ەدى», – دەدى. زامانداسىمنىڭ ءبىر اۋىز لەبىزىنىڭ وزىنەن ءتىرى ءسوزدىڭ شەبەرىنە دەگەن تاكاپپار, ماقتانىش سەزىمىن ۇعىپ قۋانىپ قالدىم.

حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆ ءبىر ەستەلىگىندە تومەندەگىشە جازادى: «كونسەرۆاتوريانىڭ تاۋ جاعىنداعى بۇرىنعى ۆينوگرادوۆ پەن قازىرگى ابىلاي حان قيىلىسىنداعى شاعىن سكۆەردى كورسەم… وتىرا قالىپ جىلاعىم كەلەدى… مۇندا مەن العاش مايرامەن تانىستىم, مۇندا مەنىڭ جاستىق شاقتاعى شۋاقتى كۇندەرىم قالدى», – دەپ جازىپتى. تەبىرەنبەي وقىپ كورىڭىز.
قاي-قاي ادامنىڭ ءومىر جولى جازىلۋعا ءتيىس ۇلكەن ەستەلىك. جازىپ جۇرگەن اڭگىمە, حيكايات, روماندارىمىز سول ەستەلىكتىڭ ەلەس ۇشقىندارى, يا از, يا كوبىرەك قالامگەر قيالىن قوزعاعان ۇلى ءۋايىم سازى; ءوزىڭنىڭ, يا بولماسا وزگەنىڭ باسىنان وتكەن حيكمەتتەرى عانا. سوسىنعى ءار جانردى كوركەيتىپ تۇراتىن كوركەمدىك بوياۋ, كورىكتى ويدىڭ ءتۇزىلىمى دەيمىز.

1. مايا پليسەتسكايا

الەمگە ايگىلى پريما-بالەرينا مايا ميحايلوۆنا پليسەتسكايا تۋرالى ەستەلىك جازامىن دەگەن ويىمدا جوق ەدى. زايىبىم ساۋلە نەمىس جازۋشىسى نەربەرت كۋحينكەنىڭ «رەسەي ەليتاسى» دەگەن كىتابىن اكەلىپ بەرگەن, قىزىعا وقىپ شىقتىم. بۇرىندارى پريما-بالەرينانىڭ قولتاڭبا قويىپ بەرگەن تىلدەي قاعازى كوپ قولجازبامنىڭ ىشىندە جاتۋشى ەدى. الگى كىتاپ اسەرىنەن ءبيشى تۋرالى ەستەلىك ەسسە جازۋدى ويلاپ, تاۋەكەل ەتتىم. بۇرىندارى مايا بيلەگەن «كارمەن-سيۋتا», «اننا كارەنينا», «يت جەتەكتەگەن بويجەتكەن», «زولۋشكا» بالەتتەرىن تەك تەلەەكراننان كورگەنىم بار. تاڭدانىپ, تامسانىپ جۇرگەن جانكۇيەردىڭ ءبىرى بولاتىنمىن.
مايا ميحايلوۆنا بيلەگەن كەزدە دۇنيەنىڭ تۇرقى وزگەرىپ, تاڭ اتىپ كەلە جاتقانداي كەرەمەت ءبىر شۇعىلالى ءسات تۋادى. ەكراندا تەك قانا اۋەن, سول اۋەنگە ىلەسىپ اياعى جەرگە تيمەي, قالىقتاي ۇشاتىن ءبيشى ءمۇسىنى جاناردى ارباپ الار ەدى. «اننا كارەنيناداعى» ءبيشىنى الايىقشى. ماحاببات پەن عاداۋات, وت بوپ جانعان سۇيىسپەنشىلىك ءورتى مەن ەتەكتەن تارتىپ, جەرتابانداتقان تىرشىلىك تۇيتكىلى – ەكى ورتادا كۇيىپ-جانعان جاس ارۋ; ءبىر جاعىنان – ورنىققان سالت پەن ءداستۇردىڭ شىرماۋىنان شىعا الماي, ەكىنشى جاعىنان – سۇيىسپەنشىلىك دەرتىنە بوي الدىرعان اننانىڭ جان ارپالىسىن بيمەن بەرۋ – تەك قانا ايرىقشا داۋىل ۇيىرگەن كەمەگە ءتان شىركوبەلەك اينالعان جاندالباسا ارەكەتتىڭ سۋرەتى بولاتىن. وسى تۇستا اننا – كوزىمە وتقا تۇسەتىن كوبەلەككە ۇقسايتىن. اياق-قولى جەرگە تيمەي, بۇلتشا ەلبىرەپ, كۇزگى جاپىراقشا جەلبىرەپ جۇرگەن ۇرعاشى بويىنداعى قۇشتارلىق وتىنىڭ مولدىعىنا قايرانمىن. ءبيشى قالىقتاپ ۇشىپ جۇرگەندەي, سىمعا تارتقانداي تال بويىنداعى سازدى ىرعاققا, ۇناسىمعا ەلىككەنىم سونشا:
«جۇرتتىڭ اۋزىن كۇزەتسەڭ كۇن كورمەيسىڭ», دەگەن اقىن ءسوزى ەرىكسىز ەسكە ورالاتىن.
روبەرت كەننەديدىڭ ارۋعا گۇل سىيلاپ, وڭاشا كەزدەسۋگە شاقىرعانىن;
مارك شاگالدىڭ ءبيشىنىڭ مىڭ بۇرالعان كەسكىن بەينەسىن سالعانىن;
پەر كاردەننىڭ بيشىگە ارناپ بەلى قيىلعان كويلەك تىككەنىن;
مورريس بەجاردىڭ شىن پەيىلمەن قوناق بولۋعا شاقىرىپ, جاس كەلىنشەككە ارناپ بالەت قويعانىن… «ءوزىم – الەمگە ءايگىلى ءبيشىنىڭ تۋعان قىزىمىن, شەشەم مايا پليسەتسكايا بولادى», دەپ شەتەلگە, يزرايلگە اۋىپ كەتكەن يۋليا گلاگوۆسكايا دەگەن بيكەشتىڭ مۇراگەرلىك اقشا داۋلاپ بالەرينانىڭ ۇستىنەن سوتقا شاعىم تۇسىرگەنىن قالاي ۇمىتارسىڭ. سوت ءبىراز جىلعا سوزىلىپ, اقىرىندا يۋليا گلاگوۆسكايانىڭ وتىرىككە سۇيەنگەن قىپ-قىزىل جالا شاعىمىنا كۋالار كوز جەتكىزىپ دالەلدەپ, ءىستى جاۋىپ تىنعانى ءمالىم. بۇل تاريحتى ايگىلى ءبيشى ءوزىنىڭ «وتىز جىل وتكەندە» كىتابىندا جازعان بولاتىن. سول كىتاپتى وقىپ وتىرىپ دۇنيە كوزىنە ءبىتىپ, ۇياتىنان ايرىلعان بويجەتكەن مىنەزىنە قايران قالعانىم ءالى كۇنگە ەسىمدە.
ونەر – كىسىنىڭ ءومىر جاسىمەن بىتە قايناسقاندا بارىپ بيىككە جەتەلەيدى. ونەردى جول-جونەكەي جەلبۋاز مىنەزبەن يگەرە المايسىز. ونەر – ورگە سۇيرەگەن قيىن سوقپاق ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ بەرەدى. ونەرگە باس تىككەن ادام – تاياقتىڭ ەكى باسىن تەڭ ۇستاعان دارشى سەكىلدى. يا دىتتەگەن مەجەسىنە جەتىپ جىعىلادى, يا دار ءجىبى استىنداعى شىڭىراۋعا قۇلاپ مەرت بولادى. عاجايىپ جايماشۋاق مامىراجاي, ماردىمسىعان كۇندەر كىم كورىنگەننىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيدى. مايا ميحايلوۆنانىڭ ءومىر جاسى دا ءداپ قىل كوپىر ۇستىمەن جۇرگەن دارشى سەكىلدى, ءتاي-ءتاي باسىپ كەلە جاتىپ ءاردايىم تاياقتىڭ ەكى باسىن تەڭ ۇستاۋعا داعدىلانعان. ءومىردىڭ ىلعي كۇنەسىنە, كۇرسىنىسىنە ۇيرەنگەن. اپاش-قۇپاش قيمىلعا باس تىككەن پاتشا ۋاقىت وسىناۋ ءبيشى ءومىرىن اياۋسىز, دامىلسىز قامشىلاۋعا داعدىلانعان.
وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك الىپ, ءوز الدىنا ەل بولۋدىڭ قامىن جەپ جاتقان ۋاقىت. شىعارماشىلىق ۇيىمدار قارجى جوقتىقتان بىرىنەن سوڭ ءبىرى جابىلىپ, جازۋشى, سۋرەتشى, سازگەر اۋلەتى بازار جاعالاپ كەتكەن كۇندەر ەدى. وسى جولداردىڭ اۆتورى دا وتباسىن اسىراۋدىڭ قامىمەن تالاي مەكەمەنىڭ ەسىگىن قاققان قيىن كەزەڭ ەستەن كەتپەيدى. الگى ءبىر اۋىر كۇندەردە جاڭادان اشىلعان «تسەنتركرەديت» بانكىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قازاق تىلىنەن ساباق بەرەتىن بولىپ كەلىستىم. بانك باسشىسى باقىتبەك بايسەيىتوۆ ونەرگە جاناشىر كىسى ەدى. ءبىر كۇنى: «ماسكەۋدەن مايا پليسەتسكايانى شاقىردىق… ايگىلى بيشىمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ… بانك قىزمەتكەرلەرىنىڭ يىعىن كوتەرىپ تاستالىق», – دەپ مالىمدەدى. كەزدەسۋگە قۋانا قاتىناستىق. ماگنيت ورىسىنە تاپ بولعان تەمىرگە ۇقسايمىز.
مايا پليتسەسكايا ءوزىنىڭ ءسۇيىپ قوسىلعان زايىبى, مىنا ومىردەگى رۋحاني سۇيەنىشى, تىرەگى, رەسەيدىڭ ماڭدايالدى كومپوزيتورى روديون كونستانتينوۆيچ ششەدرين تۋرالى الىستا بولسىن مەيلى, ءىسساپاردا ءجۇرسىن مەيلى – ءسوز قوزعاعاندى ۇناتادى ەكەن. زايىبى تۋرالى ايتقان كەزدە مەيىرلەنە, ەڭسەرىلە ءتۇسىپ, جانارىنىڭ وتى جانىپ, جۇزىنە لاپىلداپ قىزىل-كۇرەڭ الاۋ جۇگىرىپ, توگىپ سويلەگەنىن كوردىم. سوزىندە جان بار ما دەپ قالاسىڭ. ولەڭ وقىعان اقىنعا ۇقساپ كەتەدى. تىڭداپ وتىرىپ پريما-بالەرينانىڭ ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسى, ىڭكارلىگى – ونەرىن جان-تانىمەن تۇسىنەتىن, باعاسىن بىلەتىن, قاي كەزدە-داعى تابيعي قۇلشىنىسىن جۇرەگىنىڭ تورىندە ۇستايتىن ادامعا ءتانتى ەكەنىن سەزىنە تۇسەسىڭ. ءبىرىنسىز-ءبىرى ۋاقىت وتكىزە المايتىن اسىل جۇپتار عانا وسىلاي بولماقشى. بۇلاردى جۇرتتىڭ اسىل جۇپ دەپ اڭىز قىلاتىنى تەگىن بولمادى, اڭىز عانا ەمەس, ناعىز شىندىق.
كىشىگىرىم سارىلىك شايى ۇستىندە وسىنى سەزدىم. سەزدىم-داعى جۇبايى تۋرالى ساۋال قويدىم.
– جۇبايىڭىز جاڭا سيمفونيا جازىپتى. قۇتتى بولسىن! تاۋدان قۇلاعان سەل سەكىلدى قۇلاعىمدا قالىپتى.
– بەتحوۆەننىڭ 5 جانە 6-سيمفونياسى سەكىلدى ءارى اساۋ, ءارى شەكسىز, كەڭدىكتى ۇندەيدى. الەمنىڭ بۇلكىلدەپ سوققان جان جۇرەگى مە دەپ قالاسىز!
سويلەپ وتىرىپ ەكى بەتىنىڭ ءسۇت شۇقىرى ويىلىپ, شۋاقتانا جىميدى.
بولمەنى اسەم سۇلۋلىق كەزدى.
– ءسىز ايتقان سيمفونيانىڭ ومىرگە كەلۋىنە دەمەۋشىلىك جاساعان ورىس كنيازى اندرەي كيريللوۆيچ رازۋموۆسكي ەكەنىن ەستىگەن شىعارسىز. ورىس جەرى تۋما دارىن مەن قۇيما قۇلاق دەمەۋشىگە, جاناشىرعا ەشقاشان كەندە بولماعان. بۇل كۇنگىنىڭ بايلارى شەتەلدەن, تەڭىز جاعاسىنان كەڭساراي ساتىپ الۋعا, جەڭىل ءجۇرىستى توپ-مودەل بيكەشتەرگە اقشا شاشۋعا قۇمار. ادەبيەت, كەسكىندەمە, ساز ەسىكتەن قاراعان جەتىم بالا سەكىلدى سەزىلەدى.
پريما-بالەرينانىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. بۇرىنعى الىپ مەملەكەت – كەڭەس وداعى جىلى بويلىققا جەتىپ ەرىگەن مۇزتاۋ سەكىلدى بىت-شىتى شىعىپ ىدىراپ, ءار ۇلت قالپاعى قوقىرايىپ تاۋەلسىز ەلدىڭ تۋىن تىكتى. كەدەيشىلىك قىر سوڭىمىزدان قالماۋعا اينالدى. الەمگە ايگىلى بيشىنىڭ وسى ساپارىنا جاڭادان قۇرىلعان «تسەنتركرەديت» بانكى باسشىسىنىڭ قولقالاپ شاقىرۋى سەبەپشى بولعانىن, ءبيشى قوماقتى گونورارعا دامەلى ەكەنىن ارعى ءبىر ءسوز اڭعارىنان سەزدىرىپ قويدى. بۇل جەردە الەمگە ايگىلى سازگەردى, ونىڭ شابىت مۋزاسى – پريما-بالەرينانى كىنالاۋدىڭ ەشقانداي قيسىنى جوق. زامان تالابىنا ۇندەسە ءجۇرىپ, تۇسىنەتىن ورتاعا ونەرىڭدى پاش ەتكەننىڭ ءوزى ۇلكەن قۋانىش اكەلەدى. سول قۋانىش كىسىگە قۋانىش سىيلايدى.
ويلاپ وتىرساڭ: ونەر – ادام بويىنداعى التىن كومبە سەكىلدى. كومبەنى جاۋىپ جاسىرعاننان گورى زامانداستىڭ كوزىنە جارقىراتىپ كورسەتكەن جاقسى, كوپ كىسى بويىنداعى اسىلىن, كوزگە تۇسەر كورىكتىسىن «جۇرتقا جاريا عىپ نەعىلامىن», «وزگەنىڭ قىزعانىشىن تۋعىزىپ قايتەمىن», – دەپ جابۋلى قازانداي ءوز بۋىنا ءوزى تۇنشىعىپ وتەدى.
ءبيشى كەلىنشەك كوزىمە جەتى قات كوكتەن ءمولت تامعان ءمولدىر تامشىعا ۇقساپ كەتكەنى. جاقۇت تاسى سەكىلدى. قاراپ وتىرىپ تابيعات شىركىننىڭ شەبەرلىگىنە تاڭعالامىن عوي. ءسابي شىر ەتىپ جارىق ءدۇنيە ەسىگىن اشقان كەزدە وزگە قاتار-قۇربىسىنان كوپ ەرەكشەلەنبەيدى… بولەكشە كورىنبەيدى…ۋاقىت ەلگەزەرى الگى ءسابيدى جىلدار بويعى ماڭداي تەر, مازاسىز ەڭبەگىمەن ەلەپ-ەكشەيدى, ونەرگە جەتەلەيدى.
مىنا مايا ميحايلوۆنا اۋەل باستا, باسقادان پالەندەي ايىرماسى جوق, ءسامبى تالداي تالدىرماش, ارىق, كوپ بويجەتكەننىڭ ءبىرى عانا بولاتىن. اق تەر, كوك تەر تىنىمسىز بەينەتىمەن عانا ۋاقىت ەلگەزەرىنىڭ كوزىنەن سىرعىپ ءتۇسىپ, كوپپەن بىرگە جوعالمادى. جاقۇت تۇيىرشىگىندەي تور ەلەكتىڭ كوزىندە تۇرىپ قالدى. ۇرىنىپ ءجۇرىپ ونەرىن اشتى, جۇرت كوزىندەگى بۋىنسىز بيشىگە اينالدى. انا جۇرگەن جۇبايى روديون ششەدرين بويىنداعى سازگەرلىك, سەزىمتالدىق, سەزگىرلىك, سىرشىلدىق قاسيەتىن ۇلىلاپ ۇستاپ, جەلەپ-جەبەپ, جەرىنە جەتكىزە جەتىلدىرىپ ەل قۇلاعىنداعى ۇلى دىبىسقا ۇلاستى.
ونەر ادامعا نە ءۇشىن قاجەت؟
ۇرىنىپ ءجۇرىپ جەتىلۋ ءۇشىن… كوپتىڭ ءبىرى, قولدىڭ كىرى بولىپ ۇشتى-كۇيلى جوعالماۋعا… بيىكتەۋگە… بيىك جۇرۋگە ازدى-كوپتى ونەر قاجەت. ونەرسىز – دۇنيە تۇل, كۇن كوزىنە شىقپاي كولەڭكەمەن شارپىسۋ عانا. ونەر ولسە جەر بەتىندە تىپىڭ-تىپىڭ تىرشىلىك قانا قالادى.
وسى مەزەتتە جەر-دۇنيە كوز الدىمدا ءبىر اۋناپ تۇسكەندەي سەزىلگەنى. ايگىلى ءبيشى ونەر تۋرالى, ونىڭ ىشىندە بي ونەرى جايلى ۇزاقتان تولعاپ ءسوز سويلەدى. ءسوزىن قايتەمىن…. ءبيشىنىڭ وزىنە, تۇلا بويىنا, قوزعالىسىنا, سىمباتىنا كوزىم اربالىپ قالىپتى. بەينە ۇستەل جيەگىندە ۇشۋعا تالپىنعان, ءالى كوككە قالىقتاپ كەتە قويماعان توتىقۇس قوناقتاپ وتىرعانداي كورىندى. داۋىس سازىمەن ەمەس, وقيعانى ىممەن, بولجاۋمەن, مەڭزەۋمەن جەتكىزەتىندەي عوي; بەينە ءوزى ەمەس, ءبيشىنىڭ دەنە ءبىتىمى كوز الدىمدا ءۇن قاتىپ, سويلەپ تۇرعانداي. تاڭعالعانىم: ءسوزدىڭ ناشىنە, ىرعاعىنا ساي قۇبىلا بىلەدى مە, ءاربىر ءسوزدى قيمىلمەن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتكىسى كەلەدى مە – اڭگىمە ىرعاعىندا, بەينە, دەنەسىمەن ەلەستەتىپ, بالقىپ, بەينەلەپ وتىرعانداي سەزىلدى. سوسىنعى اسەر – بي تۋرالى ايتقاندا جانارى شوقشا مازداپ, ەڭسەسى جازىلىپ, وزىنەن-ءوزى ارقالانىپ كەتەدى ەكەن. ۇشاتىن قۇسقا ۇقساپ ارادىك تالپىنىپ قويادى. ءبازبىر ءسوزدى ىممەن, مەڭزەۋمەن, ءتىلسىز-اق جەتكىزگەنى كوز الدىمدا. اڭگىمەگە ەلىگىپ كەتىپ ساۋال قويعام.
– مايا ميحايلوۆنا, ءبيشىنىڭ قانى ىستىق بولماسا قۇشتارلىقتى, سەزىمدى ءتىلسىز جەتكىزە المايدى. ءسىزدىڭ قان قىزۋىڭىز قانشا؟ – دەپپىن.
ايگىلى ءبيشىنىڭ بەتىنە لاپ ەتىپ قىزىل بوياۋ جۇقتى.
– قانشا گرادۋس ىستىق ەكەنىن ءبىلمەيمىن. ايتسە دە, پەرۆىي رەزۋس وتريتساتەلنىي ەكەنىن بىلەمىن, – دەپ ءزىلسىز جىميدى. بىلايعى جۇرت دۋ كۇلدى.
الەمگە ايگىلى ءبيشى تالدىرماش بويىن ءۇزىپ تۇرەگەلدى. بانك توراعاسى باقىتبەك رىمبەك ۇلى بيلەيتىن كىسىدەي ورنىنان اتىپ تۇرىپ, قولىنداعى گۇل دەستەسىن بيشىگە ۇسىنىپ, الدەنە ءازىل ايتقان بولىپ, وتقا تۇسەتىن كوبەلەكشە قالباقتادى. مايا ميحايلوۆنا «تاعى كىمدە ساۋال بار» دەگەن كىسىشە جان-جاعىنا جالتاقتاي قاراپ از-كەم ايالداپ تۇردى. بانك قىزمەتكەرلەرىنىڭ كوبى بيشىدەن قولتاڭبا الۋعا ۇمتىلدى. مەن دە قاراپ قالمايىن دەپ باسپاحانا بوياۋى كەپپەگەن بۋكلەتىمدى ۇسىنا قويدىم.
ءبيشى: «مايا پليتسەسكايا, 2 اپرەليا 1997 گ.» دەپ سىزىپ تۇرىپ قولىن قويدى. ءبىر بايقاعانىم: ءبيشى بي تۋرالى ءسوز ساباقتاعان كەزدە, يا جۇرتپەن سويلەسكەندە, يا ۇسىنعان قاعازعا قولتاڭبا قويعاندا, بەينە اينا الدىنداعى كەلىستى بايگە اتىنداي دەنەسىن, ءبۇتىن بولمىسىن بوس تاستامايدى ەكەن. اجە قولىنداعى ۇرشىقشا ءيىرىلىپ, يا بولماسا دەنە ءبىتىمىن تاكاپپار ۇستاپ, كوز الدىڭىزعا كوركەم سۋرەت ەلەستەتۋىمەن عانيبەت. بيلەي باسقان سايگ ۇلىك ىسپەتتى, قانات قاعىپ ۇشا جونەلەتىن اققۋ سەكىلدى – تۇلا بويىن ۇرشىقشا ءۇيىرىپ, باسقان قادامىن ساناپ, ماڭايىنا مويىن تامىرىن ۇزە قاراپ, جىميعانى – بۇلتتان جارق ەتىپ شىققان كۇن سەكىلدى شۋاق توگىپ, جەر الەمگە سۇلۋلىق سازىن سىيلاعانداي سەزىلەدى. قاراپ تۇرىپ جانارىڭ اربالادى.
سۇلۋلىق – تابيعاتقا ءبىر تابان جاقىنداۋ ەكەنىن وسى جولى شىنداپ ءتۇسىندىم.
وسىنى ويلاپ پريما-ءبيشىنىڭ جۇزىنە كوزىم تۇسكەن. و قۇدانىڭ قۇدىرەتى دەيمىز عوي! جاس قىزداي, كول بەتىنە قونعان اققۋداي… ناز قيمىلى تال بويىنا جاراسقان… ماڭايداعى انتالاعان, سۇقتانعان, قادالعان كوپ نازاردى ەلەڭ قىلماي, كۇزگى پلاششىن سۇعىنا سالىپ, ساۋساعىنىڭ ۇشىن ۇلپا ەرنىنە باسىپ, اۋەنى سىزىپ قوشتاسۋ ءراسىمىن جاساپ:
– جاماعاتىم, قايتا اينالىپ كورىسكەنشە! – دەدى.

2. لەۆ گۋميلەۆ
«جىبەك جولى» رومانىمدى 27 جاسىمدا جازىپ ءبىتىردىم. قولجازبا 1973 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان 60 مىڭ تارالىممەن, جازۋشى اعامىز رامازان توقتاروۆتىڭ رەداكتورلىعىمەن جارىق كوردى. شىعارماعا ءبىراز جىلى پىكىر جاريالانعانىن جۇرت بىلەدى.
كوپ ۇزاماي روماندى اۋدارتۋعا كۇش سالدىم, ەكى جىل كولەمىندە بايىرعى دوسىم گەرولد بەلگەر ورىسشاعا اۋدارىپ بەردى. اۋدارما ۇستىنەن موريس سيماشكو قايتالاپ قاراپ ءىشىنارا رەداكتسيالاپ شىققان ەدى. قولجازبانىڭ ورىسشا نۇسقاسىن اراعا اي سالىپ ماسكەۋدەگى «سوۆەتسكي پيساتەل» باسپاسىنا وتكىزدىم. سول كەزدەگى ءداستۇر بويىنشا – باسپا قولجازبانى اۋەلى جابىق پىكىرگە بەرەدى, وڭ پىكىر تۇسسە – رەداكتور وقىپ شىعادى, باسپانىڭ وندىرىستىك جوسپارىنا سوسىن بارىپ ەنگىزەدى. كۇندەر سىرعىپ ءوتىپ جاتتى. ارادا جەتى جىل وتكەندە قولجازباما «جارامسىز» دەپ جازىلعان رەتسەنزيا كەلىپ ءتۇسىپتى. وقىپ تانىسۋعا دەپ باسپا ءبىر داناسىن وزىمە جىبەرگەن. وقىپ وتىرىپ ءىشىم ۋداي اشىدى.
پىكىر «ءاۋ» دەگەننەن قارا كۇيە جاعۋدان باستالىپتى. اسىرەسە, جانىما باتىپ كەتكەن تۇسى «جازۋشى پانيگريك كيپچاكا (قىپشاقپەن اۋىرعان)» دەگەن اۋىر ايىپ پەن جالا ءسوز ەدى. رەتسەنزيانى جازعان ماسكەۋدەگى شىعىستانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بوريس ليتۆينسكي ەسىمدى پروفەسسور ەكەن. كىتاپحانادان جازعان ەڭبەكتەرىن تاۋىپ وقىسام – پامير تاجىكتەرىنىڭ مامانى كورىندى, دالالىقتاردى تۇكپىرلەپ بىلە بەرمەيدى. پامير تاجىكتەرى تۋرالى بىرنەشە ەڭبەك جازىپتى. ماسكەۋگە ءبىر ساپاردا ليتۆينسكي مىرزامەن اۋىزبا-اۋىز تىلدەسەيىن دەپ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنا ىزدەپ باردىم, تابا المادىم, زاپيسكا جازىپ قالدىردىم.
كەلەر جىلى وزىمە جانى اشىعان باسپا رەداكتورى قولجازبامدى ەكىنشى مارتە جابىق رەتسەنزياعا بەرىپتى. جولىم ءتۇسىپ ماسكەۋگە, باسپاعا سوققان ەدىم. كوكتەن ىزدەگەنىم جەردەن تابىلعانداي بولدى.
– قولجازبامدى كىمگە رەتسەنزياعا بەردىڭىزدەر؟ – دەپ سۇرايمىن.
– مىنا كىسىگە, – دەپ, ورتا بويلى قاراسۇر, قاعىلەز, ءجۇزى جىلى كىسىنى كورسەتىپ, اتى ءجونىن اتادى. – لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ! وسى كىسىنىڭ دەگەنى بولادى, جارايدى دەسە – باسامىز, جارامايدى دەسە – قولجازبانى قايتارامىز, – دەپ جاۋاپ بەردى رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى تام دەگەن كىسى.
زارە-قۇتىم قالمادى.
سىرتتاي بىلەتىن تانىس ەسىم. اكەسى – نيكولاي گۋميلەۆ وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى ورىستىڭ بەلگىلى اقىنى, ايتقانى قاتە كەتپەيتىن اقىلمان ادام; شەشەسى – اننا احماتوۆا. ءستاليننىڭ ءوزى «اتىن ەستىگەندە كىرپىدەي جيىرىلعان», ورىس پوەزياسىنىڭ ءىرى وكىلى. سول كەزدىڭ وزىندە قولجازباما رەتسەنزەنت بولعالى تۇرعان لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆتىڭ « ۇلى رۋس, ەجەلگى دالا» كىتابىن وقىپ ۇلگەرگەنمىن. ءوزىمدى ارىستاننىڭ الدىنا توپ ەتە تۇسكەن قوياننىڭ كوجەگىندەي سەزىندىم. ساسقانىمدى سەزدى بىلەم. الگى «ارىستانىم» تاقاپ كەلىپ, قولتىعىمنان قولىن وتكىزىپ, ك ۇلىمسىرەي ءتىل قاتتى.
– جاس قالامگەرىم, قورىقپا! دالالىقتاردىڭ شىن تاريحى ءالى جازىلىپ بىتكەن جوق. دالالىقتاردى ءالى كوپ زەرتتەۋگە تۋرا كەلەدى. جولى اۋىر قولجازباڭا وڭ پىكىر جازىپ بەرەمىن, – دەدى دە جەدەل باسىپ شىعىپ كەتتى. ايگىلى تاريحشىمەن تانىسقانىم قانداي جىلدام بولسا, قوشتاسۋىم دا سونشالىقتى تەز ءوتتى. ساسقان ۇيرەك ارتىمەن جۇزەدى دەگەندەي, العىسىمدى ايتىپ تا ۇلگەرمەدىم. ايتسە دە كوپتى كورگەن, ۇلكەن جۇرەكتى, مايلىق-سۋلىعى بىردەي, كوسەم كىسى ەكەنىن ىشكى ءبىر تۇيسىگىممەن سەزگەندەي بولدىم. بەينەسى جۇرەگىمنىڭ تورىندە قالدى.
جاقسىنىڭ الدى كەڭ دەگەن راس. ءماسكەۋگە كەلەسى ءبىر سوققانىمدا باسپادان تاريحشىنىڭ ءۇيىنىڭ تەلەفونىن سۇراپ الىپ, ءبىر اۋىز تىلدەسۋگە قام جاسادىم. اپپارات قۇلاعىن ءوزى كوتەردى. العاشقى كەزدەسكەندەي سىپايى سويلەستى. ۋاقىت تاۋىپ قولجازبا تۋرالى پىكىرىن جۋىق ارادا جازىپ بەرەتىن بولدى. كەۋدەمدى قۋانىش سەزىمى كەرنەدى.
كوپ ۇزاماي رەداكتسياعا جالعىز بەتتىك گۋميلەۆتىڭ جازعان پىكىرى كەلىپ ءتۇسىپتى. ۋادە ەتكەنىندەي – وڭ پىكىر جازىپتى.
بۇل 1982 جىلدىڭ كۇزى بولاتىن. 1983 جىلى تاريحي رومانىم ماسكەۋ باسپاسىنان ورىس تىلىندە جارىق كوردى. ەكىنشى مارتە سول اۋدارمامەن «يزۆەستيا» باسپاسىنان «درۋجبا نارودوۆ» جۋرنالىنىڭ قوسىمشاسى ەسەبىندە 300 مىڭ تارالىممەن ورىسشا باسىلىپ شىقتى. «جىبەك جولى» رومانىمنىڭ جولى اشىلدى, باعى جاندى, شەتەل تىلدەرىنە اۋدارىلا باستادى.
وسىنىڭ ءبارى جۇرەگى جىلى, ارىدەن ويلايتىن, ءوزى تەربەتىپ ايتقان دالالىقتاردى «جان-تانىمەن سۇيەتىن», كورگەنى كوپ كوسەم تاريحشى گۋميلەۆتىڭ جازىپ بەرگەن ءبىر بەتتىك جىلى پىكىرىنىڭ ارقاسى-اۋ دەپ, ءالى كۇنگە تاعدىرىما تاۋبە ايتامىن.
مەنىڭ كوزىمدەگى گۋميلەۆ اسا قاراپايىم, اشىق كىسى ەدى. شىندىعىنا ءۇڭىلسەم, بويىن جاسىرعان تۇلپارعا كەلەدى ەكەن. سونشاما كوپ بىلەدى, كوپ ەڭبەكتەنەدى ەكەن. قايتىس بولعاننان كەيىن تاريحي شىعارمالارى مەن زەرتتەۋلەرىنىڭ تاڭدامالى ون تومدىعى شىقتى. وقىرماننىڭ ءوتىنىشى بويىنشا قوسىمشا جارىق كورىپ جاتقاندارى قانشاما. سوندا دەيمىن عوي: ءوزى اڭقاۋ, ايداۋدان قۇتىلماعان, باسقان قادامىن سالپاڭقۇلاق تىڭشىلارى ۇزبەي اڭدىعان, كەشەگى كۇنگە دەيىن ءتىنتۋ, سىلكىلەۋ, جاۋاپتاۋدان ەش كوز اشپاعان تاريحشى تاعدىرى قيىن جازىلعان حيكاياتقا كەلەدى. ويلاپ كەتسەڭ: كوزگە, كوكىرەككە تولقىندانىپ جاس كەلەدى.
سونشالىق قىرۋار مول ەڭبەكتى قاي كەزدە زەرتتەپ, جازىپ ۇلگەرگەن.
ءبىراز جىل ايداۋدا, اڭدۋدا بولدى. ءبىراز جىل جازعان ەڭبەكتەرىن باسپاي سارساڭعا سالدى. سوعان قاراماي عىلىم تىلىنە پاسسيونارلىق ۇلت, پاسسيونارلىق حالىق دەگەن تەرمين ەنگىزگەنى ءمالىم.
قاي تاقىرىپتى قوزعاسا دا ءتۇبىن تەكسەرىپ, ۇرىنىپ ىستەيتىن, پاسسيونارلىق جۇرەك وتى مول جان بولىپ شىقتى. كىتاپپەن ەرتە ەسەيدى, ارعى-بەرگى تاريحتى كوپ وقىدى, مول توقىدى. شەشەسى اننا احماتوۆانىڭ مەيلىنشە باي كىتاپحانا ءسوزىن بالا جاستان بويىنا, ويىنا ءسىڭىرىپ ءوستى. كىتاپتى جاستانىپ جاتىپ ۇيىقتادى. پاراق سىبدىرىنان وياندى. سونشالىق قۇنارلى, تەلەگەي, باي ءبىلىمدى وتباسىلىق قازىنادان قابىلدادى. شەشەسى – اننا احماتوۆانىڭ مىنا ءبىر جازباسى كوپ جايتتى اڭعارتقانداي: «لەۆا (ل.ن. گۋميلەۆتى ايتادى) ءسابي كەزىندە بالا بولىپ كوپ ويناماۋشى ەدى, ءبىر نارسەگە جۇمساساڭ – ۇيقىدان الگىدە ويانعان ادامعا ۇقساپ, مەڭ-زەڭ قالپى, ءۇنسىز, ءتىلسىز وتىرا بەرەتىن. ءبىرازداسىن بارىپ «ءاۋ» دەپ قوزعالاتىن…» مىنەكەي, ءسابي ارىستان قانداي بالا بولىپ وسكەن!.. سوسىنعى ءبىر عالىمنىڭ ەرەكشەلىگى – شىعىس ادەبيەتىن, ونىڭ ىشىندە دالا مادەنيەتىن اسا جەتىك بىلەتىنى ەدى. ول دالالىقتاردىڭ سالت-ءداستۇرىن شەمىشكەشە شاعىپ تۇسىنەتىن. دالا مادەنيەتىن وركەنيەتتىڭ ەڭ ۇرىمتال تۇسى, شىن مانىندە پاسسيونارلىق قاسيەت قونعان وركەنيەت دەپ تارقاتىپ جازىپ ۇلگەردى. قىپشاقتانۋ ءىلىمىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى, مازمۇنى بايتاق زەرتتەۋ جۇرگىزدى.
قازىر نە كوپ, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور كوپ. مەرزىمدى باسىلىم بەتىن اشىپ قالساڭ – بەيمالىم پروفەسسوردىڭ كەسكىن-كەلبەتىنە سۇرىنەسىڭ. سولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى كوشىرمەسى عانا. باسقا تاقىرىپتاس عالىمنىڭ پىكىرىن ءوز سوزىمەن قايتالاپ بايانداۋشى, يا بولماسا وي ۇرلاۋشى, وزگەنىڭ ويىن وزىمدىكى دەپ جارياعا جار سالۋشى. وي ۇرلاۋشى كوبىنە وتىرعان ۇستەلىن, يا بولماسا «پالەن كافەدرا مەڭگەرۋشىسى» دەگەن لاۋازىمىن سونشالىق ۇتىمدى پايدالانادى. اتى-ءجونىنىڭ استىنا: «تۇگەن عىلىمنىڭ پروفەسسورى, پالەن كافەدرانىڭ مەڭگەرۋشىسى» دەگەن سىلتەمەنى ءتىزىپ كورسەتكەندە – قاي-قاي وپپونەنتتىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلادى. بۇلار شىن مانىندە عىلىم سوڭىنا شام الىپ تۇسكەندەر ەمەس, لاۋازىمىن, اتاعىن تون ەتىپ كيىپ قوقىرايعان ءتىرى ت ۇلىپتار عانا. جوعارىدا ۇشىراسقان, باتاسىن العان عالىمدى كوز الدىما ەلەستەتكەن سايىن – شىن عالىم مەن ءتىرى ت ۇلىپتىڭ ارا-جىگى الشايىپ اجىراي تۇسەدى.
جارىقتىق-اي, دەيمىن سول مەزەتتە! قازىر دە تاريح عىلىمىنداعى ورنىڭ ويسىراپ تۇر عوي. ادامگەرشىلىگىڭ, كىسى تانىعىشتىعىڭ باسى ءبۇتىن اسقار الا تاۋداي ەدى. بىلمەگەن, ەستىمەگەن, ايدالاداعى قايمانا قازاققا, قازاق جازۋشىسىنا مەيىرىمىڭدى, شۋاعىڭدى توككەن ۇلكەن جۇرەگىڭە باسىمدى يەمىن عوي. بالكىم, مەيىرىمىڭ قازاق قالامگەرىنە ەمەس, قولجازباداعى جالعىز اۋىز «دەشتى-قىپشاق» دەگەن سوزگە جان شۋاعىڭ توگىلگەن بولار, دەپ ويلايمىن. دالانىڭ كەڭدىگى قانداي بولسا – كۇن ساۋلەلى شۋاعىڭدى سونشاما مول ەتكەن مىگىرسىز كەڭىستىڭ قاسيەت-كەپەتى بولار بالكىم. ءبالكىم, پاسسيونارلىق جۇرەك وتىنىڭ ارعى ءبىر اڭعارىندا دالادان تۇسكەن شۋاق قالعان. ءوزىڭ-داعى دالانىڭ ءبىر ءتۇيىر ءدانى بولارسىڭ, ءسىرا. «دالالىقتاردىڭ شىن تاريحى ءالى جازىلعان جوق», دەگەن سونداعى قوڭىر ءۇنىڭ ەمىس-ەمىس قۇلاعىمدا قالىپتى…