ساقشى

العى شەپتەگى ايقاس

قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن ويداعىداي ءبىتىرىپ, 1971-1973 جىلدارى اسكەر قاتارىندا ازاماتتىق پارىزىن وتەپ قايت­قان سوڭ ءوز كاسىبىن الماتى ەلەك­ترو­تەحنيكا زاۋىتىندا باستاعان ۆلاديمير بوجكونىڭ ءومىر جولى 1975 جىلى كۇرت وزگە­رىپ سالا بەردى. جاس جىگىت كسرو مەم­لەكەت قاۋىپسىزدىگى كوميتەتىنىڭ جو­عا­­رى كۋرسىنا وقۋعا جىبەرىلدى. تەگىندە, زا­ۋىتتىڭ اعا شەبەرىنە بۇل تاڭداۋ جاي­دان-جاي تۇسپەگەن بولسا كەرەك. ونىڭ تىڭعىلىقتىلىعى, جاۋاپتىلىعى, سوزگە بەرىكتىگى, جادىنىڭ مىقتىلىعى, ادام­دار­مەن تەز ءتىل تاپقىشتىعى سياق­تى قا­سيەت­تەرى الدىمەن ەسكەرىلگەن شى­عار. 1976 جىلدان بەرگى ارالىقتا ول قا­ۋىپ­سىزدىك قىزمەتىنىڭ سان ءتۇرلى ساتى­سى­نان ءوتىپ, شەنى ءوسىپ, تاۋەلسىزدىك تاڭىن 1991 جىلى مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى كومي­تە­تى­نىڭ كوكشەتاۋ وبلىستىق باسقارماسى باس­تى­عى قىزمەتىندە قارسى الدى. ۆلاديمير كار­پوۆيچتىڭ كاسىبي چەكيست رەتىندە جۇل­دى­زىنىڭ جاناتىنى دا سول جىلى ەدى. 

1993 جىلى وبلىستىق باسقارما چەكيستەرى اسا اۋقىمدى ەكونوميكالىق كونت­را­بانداعا قاتىستى قىلمىستىق ءىستى جەرى­نە جەتكىزدى. قىتايعا زاڭسىز اكە­تىلىپ بارا جاتقان قۇنى 18 ميل­ليون رۋبل تاۋ­ار تاركىلەندى. 1993 جىلعى باعامەن مۇ­نىڭ قانشاما قىرۋار زات ەكەنىن ءوزىڭىز شا­مالاي بەرىڭىز. بۇل ءىس بويىنشا 110 ادام تەرگەۋگە ءتۇستى. ۇس­تال­عان قىتاي ازامات­تا­رىنا قوسا, تاۋار­دى زاڭسىز تاسۋعا جول بەرگەن زاي­سان اۋداندىق دايىنداۋ كەڭسە­سىنىڭ ديرەكتورى, كونتراباندالىق جۇكتى شەكارادان كەدەرگىسىز وتكىزىپ جىبەر­گەن «مايقاپشاعاي» كەدەنىنىڭ ەكى قىزمەت­كەرى قىل­مىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.

«ساپفير» سىناعى

1991 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ جونىندە جارلىق شىعارعاننان كەيىن ەلىمىزگە بەيبىت يادرولىق باعدارلاما سالاسىندا ەلەۋلى تۇيىندەردى تارقاتۋعا تۋرا كەلدى. سولاردىڭ ەڭ باستىسى – ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا ساقتالىپ تۇرعان جوعارى بايىتىلعان ۋران-235-ءتىڭ جۇزدەگەن كيلوسىن قالاي ىسكە جاراتۋ ماسەلەسى ەدى. ونى وندىرىستە قولدانا قوياتىن اتوم ونەركاسىبى بولعان جوق بىزدە. ماگاتە قايتا-قايتا قازاقستانعا ينسپەكتسيا جىبەرىپ, جاڭا مەملەكەتتە جوعارى بايىتىلعان ەداۋىر ۋران قورى بار ەكەنىن مالىمدەپ جاتتى, مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ بىرقاتار حالىقارالىق باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا دا كەدەرگىسىن كەلتىردى. ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا يادرولىق زاريادتار جاساۋعا جارايتىن 500 كيلوگرامم جوعارى بايىتىلعان ۋران ساقتالىپ تۇرعان ەدى, وندايدىڭ بار ەكەنىن شەتەلدىكتەردىڭ ەشقايسىسى بىلمەيتىن. اقىرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستا­ما­شىلىعىمەن «ساپفير» دەپ اتالعان وپە­راتسيا جۇزەگە اسىرىلدى. يادرولىق ماتە­ر­يالداردىڭ دەپوزيتاري ەلى رە­تىن­­دە تاڭدالعان امەريكا قۇراما شتات­­تارىنا 500 كيلوگرامم جوعارى بايى­تىل­عان ۋران جەتكىزىلدى. سونشاما قوقى­رايت­قانداعىسى نەبارى جارتى توننا ما دەۋشىلەر بولسا, الگى ماتەريالدان ەلىمىز 30 ميلليون اقش دوللارىن تاپ­قانىن قوسا ايتىپ قويايىق. ۋران باعا­سى گراممەن ولشەنەدى... 1994 جىل­دىڭ قازانىندا ۇزىن سانى 91 ادام­دىق امەريكالىق مامانداردىڭ ءۇش ۇشاق­پەن وسكەمەنگە جەتۋى, ولاردىڭ 120 توننا­لىق ولشەۋشى قۇرال-جابدىق اكەلۋى, قاراشانىڭ باسىندا كونتەينەرلەرگە تيەلگەن جوعارى بايىتىلعان ۋراننىڭ دەنۆەر قالاسىنداعى اقش اسكەري-اۋە كۇشتەرى بازاسىنا اپارىلۋى, ودان ارناۋلى كولىكپەن تەننەسي شتاتىنىڭ وكريدج قالاسىنداعى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ءتيىستى كاسىپورنىنا ساقتاۋعا قويىلۋى وزىنشە ءبىر ساياسي-اسكەري-ديپلوماتيالىق دەتەكتيۆكە بەرگىسىز, ءتىپتى تريللەر دەرلىك حيكايا. وسىناۋ اسا كۇردەلى وپەراتسيا ەل باسشىلىعىنىڭ ويلاستىرۋىمەن, باقىلاۋىمەن, اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. ال مۇنىڭ مۇلتىكسىز تىندىرىلۋىندا, قۇپيالىلىقتىڭ تولىق ساقتالۋىندا وبلىستىق باسقارما ۇجىمىنىڭ, ونىڭ باسشىسىنىڭ دا ۇلەسى بار. وپەراتسيانىڭ ساياسي سالماعى دا, ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى دە الەم ساحناسىنا جاڭا شىققان جاس مەملەكەتتىڭ ابىرو­يىن اسىرىپ, قازاقستاننىڭ ۇلت­تىق قا­ۋىپ­سىزدىگىن سەنىمدى قورعاي الاتىن ەڭ­سە­لى ەلگە اينالا باستاعانىن داۋ­سىز دالەلدەدى. بۇل ايتقانىمىزعا كوز جەتكىزگىڭىز كەلسە, قادىرمەندى وقىر­مان, سول وقيعانىڭ جاي-جاپسارى تۋرا­لى تۇسىرىلگەن دەرەكتى ءفيلمدى يۋتۋب­تان ءوزىڭىز قارارسىز. «وپەراتسيا «ساپ­فير» دەپ تەرسەڭىز شىعا كەلەدى. الەم ساياسات­كەرلەرىن قايران قالدىرعان سول بىرەگەي وپەراتسيا تۋرالى لەنتادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اسەرلى اڭگىمەلەيدى. 

«حيزب-ۋت-ءتاحريردى» تالقانداۋ

قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق تەرروريزم جانە ونىمەن تىكەلەي بايلانىس­تى ءدىني ەكسترەميزم ادامزاتقا قاتەر ءتوندىرىپ تۇر. قازاقستاننىڭ گەوساياسي جاعدايىنا, كوپتىلدى, كوپدىندى سيپاتىنا باي­لانىستى بۇل قاتەر بىزگە باسقالاردان گورى كوبىرەك تونەدى. سوندىقتان دا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ 2003 جىلى ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتىنىڭ تەررورعا قارسى كۇرەس ورتا­لىعىن قۇردى, وعان مەم­لەكەتتىك ورگان­داردىڭ تەرروريزمنىڭ, ەكسترە­ميزمنىڭ الدىن الۋ جونىندەگى جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ مىندەتى جۇكتەلدى. ورتالىقتى باسقارۋ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.ك.بوجكوعا تاپسىرىلدى. ارينە, بۇل جۇمىس انتيتەررورلىق ورتالىق قۇرىلعانعا دەيىن دە ءجۇر­گى­زىل­گەنى بەلگىلى. 2002 جىلدىڭ سوڭىندا الماتى توڭىرەگىندە ارەكەت ەتىپ كەلگەن «تۇركىستاننىڭ يسلامدىق پارتيا­سى» دەلىنەتىن حالىقارالىق تەررور­لىق ۇيىم اشكەرەلەندى. بۇل توپ «وزبەكستاننىڭ يسلام قوزعالىسىمەن», «تا­ليبان» قوزعالىسىمەن تۇراقتى باي­لانىس ورناتقان بولاتىن. ارادا ەكى جىل وتكەندە اتىشۋلى «ءال-كاي­دا­عا» باعىناتىن «ورتالىق ازيا مود­جا­حەدتەرىنىڭ جاماعاتى» دەلىنەتىن تەررورلىق ۇيىم تالقاندالدى, ونىڭ كوپتە­گەن قاتىسۋشىلارى قاماۋعا الىندى. بۇل «فيليال» كورشىلەس وزبەكستاندا تەررور­لىق اكتىلەر جاساۋعا قازاقستاندىق ازاماتتاردى تارتىپ كەلگەن-ءدى. ولاردىڭ وزبەكستان استاناسىنداعى جارىلىستارعا قاتىسقانى دا, سونداي-اق قازاقستاندىق ازامات­تاردى سول ەلدەگى تەراكتىلەرگە ازعى­رىپ كوندىرگەنى دە دالەلدەندى. «حيزب-ۋت-تاحرير» ءدىني ۇيىمىنىڭ ەكسترەميستىك سيپاتتا ەكەندىگى ايقىندالىپ, ونىڭ جۇمىسىنا تىيىم سالىندى. ايتسە دە, تىيىم سالىنعان ۇيىم ارەكەتتەرىن استە توقتاتا قويمادى. اقىر اياعىندا 2006 جىلدىڭ سوڭىندا بۇكىلالەمدىك «حاليفات» يسلام مەملەكەتىن قۇرۋدى ماقسات ەتكەن «حيزب-ۋت-تاحرير» حا­لىق­ارالىق ءدىني ەكسترەميستىك پارتيا­سى­نىڭ ەلدىڭ 13 قالاسىندا تەرەڭ بۇعىپ جاسى­رىلعان ۇيالارىن تالقانداۋعا تۋرا كەلدى. وپەراتسيا بارىسىندا پارتيا­نىڭ قازاقستانداعى ۇيىمداسقان قۇرى­لى­مى, جۇمىسىنىڭ ءتۇرى مەن تاسىلدەرى, استىرتىن ادىستەرى, باسپا ونىمدەرىنىڭ اكەلىنەتىن جەرلەرى, قارجى كوزدەرى دالەل­دەندى. ۇيىمنىڭ ليدەرلەرى مەن بەل­سەن­دى­لەرى ۇستالعاننان كەيىن پارتيانىڭ جۇزدەن استام مۇشەلەرى ءوز بەتتەرىمەن قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارىنا كەلىپ, «حيز­بۋت-ءتاحريردىڭ» يدەولوگيالىق ايقىن­دا­ما­لارىنان باس تارتاتىنىن مالىمدەدى. 

جالپى, قازاقستان جەرىندە ەلەۋلى تەررورلىق اكتىلەرگە جول بەرىلمەۋىندە, ەگە­مەندىككە, تەرريتوريالىق تۇتاستىق پەن كون­ستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ مىز­عى­­ماستىعىنا قول سۇعاتىن ارەكەت­تەر­دىڭ جولى كەسىلۋىندە بۇل ءىستى ەڭ قيىن جىل­داردا تىكەلەي ۇيلەستىرۋشى بولعان ۆ.ك.بوجكونىڭ جەكە ۇلەسى دە ۇلكەن. پروفەسسور ۆ.ك.بوجكو ءوزىنىڭ 2004 جىلى شىققان «پونياتيە ي پرينتسيپى وبەس­پەچەنيا ناتسيونالنوي بەزوپاسنوستي رەسپۋبليكي كازاحستان» اتتى كىتابىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ تاريحي-ساياسي جانە تەوريالىق قىرلارىن تەرەڭ اشادى, ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك, الەۋمەتتىك قاۋىپ­سىزدىك, ەتنوساياسي قاۋىپسىزدىك, دەموگ­رافيالىق قاۋىپسىزدىك, اقپاراتتىق قاۋىپ­سىز­دىك ماسەلەلەرىن عالىمنىڭ كوزىمەن جان-جاقتى سارالايدى. 

باس قۇتقارۋشى باعاسى 

توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مينيس­تردى وسىلاي اتاۋعا بولاتىن شىعار. 2007 جىلى ۆ.ك.بوجكونى وسى سالا­نىڭ جەتەكشىسى ەتىپ تاعايىنداعاندا پرە­زيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ونىڭ الدى­نا قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىرىن قاۋىپسىز ەتۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىگىن جاساۋ ءمىن­دە­تىن قويعان بولاتىن. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندەگى جەمىستى جۇمىسى ارقىلى جىلدار بويى جاسالعان كۇرەسكەرلىك بەي­نە­سى, گەنەرال-لەيتەنانت اتاعى ۆلاديمير كارپو­ۆيچكە بۇل ىستە كوپ كومەك كور­سەت­تى. ول جىلداردا قازاقستاندىق قۇتقا­رۋ­شىلاردىڭ تاجىريبەسى دە از ەدى, تەحني­كاسى تاجىريبەسىنەن دە از ەدى. ۆ.ك.بوجكو وسى سالانى باسقارعان 2007-2016 جىلداردا (2014-2016 جىلدار ارالى­عىندا ول بۇل ىسكە ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە جەتەكشىلىك ەتتى) ازاماتتىق قورعانىس قىزمەتى كاسىبي تۇرعىدان شىڭدالدى, وسى زامانعى قۇتقارۋ تەحنيكاسىمەن, قۇرال-جابدىقپەن قامتاماسىز ەتىلدى. ءتيىستى زاڭنامالىق, نورمالىق-قۇقىقتىق ارقاۋ جاسالدى. 

ۆ.ك.بوجكونىڭ سول تۇستا ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا تىندىرعان ءىرى ىستەرىنىڭ ءبىر-ەكەۋىن عانا اتاي كەتەلىك. استانا, قازىرگى نۇر-سۇلتان قالاسىن ەسىل وزەنىنىڭ تاسقىن سۋ قاۋپىنەن قامسىز ەتۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ جەمىسىن بۇگىندە بار­شا جۇرت كورىپ وتىر. سىرداريا وزە­نى­نىڭ ساعاسىندا كوكساراي قارسى رەت­تەۋىشىن تۇرعىزۋ ەكى وبلىستىڭ تالاي جە­رىن سۋ باسىپ قالۋدان قۇتقارعانىنا قوسا, ءوڭىردىڭ اگروونەركاسىپتىك الەۋەتىن دە ەداۋىر ارتتىردى. بۇل قۇرىلىس اۋەلدە جوسپارلانعان سەگىز جىلدىڭ ورنىنا ءۇش جارىم جىلدىڭ ىشىندە ءبىتتى. جەر قازۋ جۇمىسىنىڭ كولەمى 50 ميلليون تەكشە مەتر, تەمىربەتون كولەمى 400 مىڭ تەكشە مەتر ەكەندىگىن, قۇرىلىسقا 439 مىڭ تەكشە مەتر تاس, 20 مىڭ توننا ارماتۋرا مەن بولات كونسترۋكتسيالارى جۇمسالعانىن ايتساق, كوكسارايدىڭ كولەمىن كوزگە ەلەس­تەتە الاسىز. العاشقى ءتورت جىلدىڭ ىشىندە كوكسارايعا 9 ميلليارد تەكشە مەتردەن استام سۋ جينالدى. 

ۆ.ك.بوجكونىڭ ەلىمىزدە ءار جىلداردا ورىن العان تابيعي جانە تەحنوگەندىك اپاتتاردىڭ الدىن الۋ, جول بەرمەۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايلاردا زارداپتارىن جويۋ جونىندەگى جۇمىسى دا ەل باسشىلىعى تاراپىنان جوعارى باعالاندى. ارينە, قۇتقارۋ ءىسى قۇتقارۋشىعا ونشا ابىروي بەرە قويمايتىنى تۇسىنىكتى. قۇتقارىپ قالسا مىندەتىن ورىنداعانى دەپ قانا قارالادى. قۇتقارا الماسا باسى بالەگە قا­لادى. سونىڭ وزىندە دە ۆ.ك.بوجكو قانداي ادامعا دا العىس ارقالاتا قويماي­تىن وسى مىندەتتى بارىنشا جاقسى ات­قار­دى. 2008 جىلدان بەرى شىعىپ كەلە جات­قان «پوجارنىي ي سپاساتەل» اتتى ۆەدومستۆولىق اقپاراتتىق جۋرنالدىڭ 2016 جىلعى مامىر ايىنداعى باسىلىمىندا جاريالانعان «سپاساتەل ۆلاديمير بوجكو» دەگەن كولەمدى ماقا­لا­نى وقىعان ادام بۇل ويدىڭ داۋسىز دالەلدەرىن تابادى. مۇنىڭ تاعى ءبىر دالەلىن كەزىندە ۆلاديمير كارپوۆيچتىڭ ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسى اتىنان تۇسكەندە ونىڭ كان­ديداتۋراسى الماتى وبلىسىنان ۇسى­نىل­­عانىنان دا كورەمىز. ويتكەنى ول قى­زىلاعاشتاعى اپاتتىڭ زارداپتارىن جويۋ, ەلدى مەكەندى قالپىنا كەلتىرۋ ىسىنە ايانباي اتسالىسىپ, قام كوڭىل جۇرتتىڭ كوڭىلىن تاۋىپ, قاتتى قايرات تانىتقان.

وسى تۇستا بۇگىندە جەتپىس جاستىڭ جوتاسىنا كوتەرىلىپ وتىرعان كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىنىڭ پارلامەنتتەگى دەپۋتاتتىق قىزمەتتى, ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مىندەتىن اتقارۋى تۋرالى تاراتا ايتا تۇسۋگە ءتيىس-اق ەدىك. الايدا, وزىمىزگە تىكەلەي باسشى ازاماتقا باعا بەرۋدەن ەتيكالىق تۇرعىدان تارتىنۋدى ءجون كورەمىز. ايتسە دە, ارىپتەس رەتىندە ۆلاديمير كارپوۆيچتىڭ زاڭنامالىق جۇمىس­تى ۇيىمداستىرۋ, دەپۋتاتتاردىڭ, اپپارات­تىڭ جەمىستى قىزمەت ەتۋىنە جاعداي جاساۋ جونىندەگى ءبىلىم-بىلىگىن, قاجىر-قاي­راتىن, ورتاق ىسكە جاناشىرلىعىن, جاۋاپ­كەرشىلىگىن, سونداي-اق ادامدىق ارالاس-قۇرالاسقا بەيىم بولەك ءبىتىمىن, اقىل­داسساڭ اقىلداسۋعا, ازىلدەسسەڭ ءازىل­دە­سۋگە دايىن ازاماتتىعىن اتىمەن ايتپاۋ دا ءجون ەمەس دەپ بىلەمىز.

ەڭ باستىسى, ول قاي قىزمەتتە دە – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە دە, توتەن­شە جاعدايلار مينيسترلىگىندە دە, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە دە ءاۋ باستا­عى ساقشىلىق پارىزىن ابىرويمەن اتقارا الدى. ول قازىر دە پاراساتتى پار­لامەنتاريزمنىڭ ساقشىلىعىندا, قازاق­ستان حالقى دوستىعىنىڭ, ەتنوسارالىق كەلى­سىمنىڭ ساقشىلىعىندا تۇر. 

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,

پارلامەنت ماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى