سوندا دەيمىز-اۋ, تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا جيىرما جەتى جىلدان استى, تاريح ءۇشىن بۇل كوپ ۋاقىت بولماعانىمەن, قازاقستان سياقتى شاعىن مەملەكەت ءۇشىن ەلدىڭ قىرۋار شارۋاسىن تىندىرىپ ۇلگەرۋگە جەتەرلىك-اق ۋاقىت. ال ءبىز بولساق ەندى كىرىسكەلى جاتىرمىز. باسقانى بىلاي قويعاندا, ارنايى باعدارلاما قابىلدانىپ, بەلگىلى ءبىر كوڭىل بولىنسە دە تۇرعىنداردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ءىسىنىڭ ءوزى ماندىماي قويدى. سونىڭ سالدارىنان مىڭداعان وتباسى پاتەر جالداپ ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر. قالا شەتىندەگى كۇتىمسىز قالعان ساياجايلاردى جاعالاپ جۇرگەندەر قانشاما؟..
2005 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە جول قۇرىلىسىنىڭ جوسپارلى تۇردە قولعا الىنعانىنا قاراماستان بۇل ماسەلە دە ءالى كۇنگە دەيىن كۇتكەندەگىدەي ناتيجە بەرگەن جوق. ءتىپتى قىرۋار قارجى جۇمسالىپ سالىنعان جولداردىڭ ءوزى ارادا جىل وتكەندە قايتادان جوندەۋدى قاجەت ەتىپ جاتىر. اۆتوكولىگىمىزبەن ارا-تۇرا ساپارعا شىققاندا ونداي جاماۋ-جاسقاۋلاردى كوزىمىزبەن كورىپ تە ءجۇرمىز. ال تەمىر جول تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن ءبىر كەزدەرى وبلىس ورتالىقتارى بولعان ارقالىقتان جەزقازعانعا, جەزقازعاننان قىزىلورداعا باراتىن بولات جولدىڭ بولماي تۇرعانىن ايتساق تا جەتىپ جاتىر. قازاقتىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن ۇلىتاۋ ءوڭىرى, بىرىڭعاي جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى قونىستانعان امانكەلدى-تورعاي-ىرعىز ءوڭىرى تەمىر جولدى ءوڭى تۇرماق تۇستەرىندە دە كورە المايتىن شىعار. ايتەۋىر اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ شار-وسكەمەن, التىنسارين-حرومتاۋ جول ۇزىكتەرىن سالۋ ارقىلى رەسەي اۋماعىمەن ءجۇرۋدەن قۇتىلدىق. وعان دا شۇكىر دەپ وتىرمىز.
كەيبىر مالىمەتتەرگە سەنسەك, قازاقستانداعى مال باسى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدەگى مال سانىنا مۇلدە ماڭايلاماعان دا كورىنەدى. سونىڭ سالدارىنان حالىق دەنساۋلىققا زياندى ەكەنىنە قاراماستان, ۇنتاقتان جاسالعان ءسۇت تاعامدارىن تۇتىنۋعا ءماجبۇر. ەگەر ەت تاعامدارىنا كەلەر بولساق, ونىڭ دا ءبىراز بولىگى سىرتتان اكەلىنىپ جاتىر دەيدى بىلەتىندەر. جەمىس-جيدەك پەن كوكونىستىڭ سىرتتان تاسىمالداناتىنىن بۇرىننان بىلەتىنبىز, ال ەندى مال باعاتىن ۇلان-بايتاق جەرىمىز بولا تۇرا ەتتى وزگە ەلدەردەن الۋ دەگەن ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, كۇلكىلى نارسە.
استىقتىڭ وتانى بولا تۇرا بۇل سالادا دا ءوندىرىپ تاستاعانىمىز ونشا بولماي شىقتى. تاياۋدا ءبىر تەلەارنا كورشى ەلدەردىڭ قازاقستان استىعىن دايىن ۇن كۇيىندە ەمەس, شيكىزات, ياعني بيداي كۇيىندە ارزانعا الىپ, ودان وزدەرىنىڭ ءتۇرلى تاعامدار ازىرلەپ جاتقاندارىن جەتكىزدى. نان باعاسىنىڭ جىلدان جىلعا قىمباتتاي بەرۋىنىڭ سەبەبى دە وسىلايشا بيدايدىڭ سىرتقا ساتىلىپ كەتىپ جاتقانىندا سياقتى.
ەلدىڭ كۇنكورىسىنىڭ نەگىزگى قاينار كوزىنە اينالعان مۇناي سالاسىندا دا جاڭا كەن ورىندارىن اشىپ ەكولوگيانى بۇلدىرگەننەن وزگە ماقتانارلىق ءىس تىندىرا قويماپپىز. بۇگىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ ۇشەۋى دە كەڭەستىك كەزەڭنەن قالعان مۇرالار. ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەردى جويامىز, تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەمىز دەگەن ۋادەلەرىمىز دە مارەسىنە جەتە الار ەمەس.
وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ سالدارىنان بولسا كەرەك, ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا ەلىمىزدەگى جۇمىسسىزدىق 2019 جىلى 4,9 پايىزدى قۇراپ وتىر. بۇل ارينە, رەسمي تىركەلگەن مالىمەت. ناقتى جاعدايداعى كورسەتكىشتىڭ بۇدان الدەقايدا جوعارى ەكەنىنە ەش كۇمان جوق. ال ورتاشا ايلىق جالاقى 40-50 مىڭ تەڭگەنىڭ كولەمىندە عانا ەكەن. ماقتانۋعا تۇرا ما, جوق پا, ونى ويلى وقىرمان ءوزى باعامداي جاتار...
اتقامىنەرلەر ۋادە بەرۋدەن ءالى دە جالىعار ەمەس. ونداي قىلىقتى شاراسىزدىقتىڭ سالدارى دەپ تۇسىنگەن دۇرىس. قازاق «ۇيالعان تەك تۇرماس» دەگەندى دە وسىندايدا ايتقان. بىراق سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە ورىن الىپ جاتقان كەيبىر وقيعالاردان اڭعارىلىپ جۇرگەندەي, حالىق قۇرعاق ۋادەگە سەنبەيتىن بولعان سياقتى. سوعان قاراعاندا ولار دا تولىپ جاتقان ۋادەنىڭ ورىندالۋىن كۇتە-كۇتە جالىققان بولسا كەرەك. ولاي بولسا, اڭقاۋ ەلدى سويىلماعان مالدىڭ اسىلماعان ەتىمەن الدارقاتۋدى دوعارىپ, سوزدەن ىسكە كوشكەن ءجون بولار ەدى دەيسىڭ. ونىڭ ءوزى بىلە بىلگەن ادامعا ونشا قيىن دا ەمەس. بار بولعانى جۇمىسقا دەگەن ىنتانى وياتىپ, بارلىق سالادا ءتارتىپ ورناتىپ, باسشىلار وزىنە دە, وزگەگە دە تالاپتى كۇشەيتە تۇسسە جەتىپ جاتىر.
قالىڭ بۇقارانىڭ الدىنا شىعىپ ءسوز سويلەر شاقتا «بال تامعان وتىرىكتەن, قان تامعان شىندىق ارتىق» دەگەن حالىق ناقىلىن دا ەستەن شىعارماعان ابزال.
