قوعام • 15 مامىر، 2019

جاۋقازىن جانە جاپون جىگىتى

1085 رەت كورسەتىلدى

ءساۋىر سامالى جەر-اناعا ءنار بەرىپ، اينالاعا نۇرلى شۋاعىن شاشىپ، تابيعات جايناپ، دالادا ەڭبەك كورىگى قايناپ، تورتكۇل توڭىرەك گۇلدەستەمەن كومكەرىلگەن ۋىز شاقتا كۇللى تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى تۇركىستان قالاسىنا كۇنشىعىس ەلىنەن ءبىر تۋريست كەلگەن. شەتەلدىك قوناققا ءبارى دە تاڭسىق. اينالاعا قىزىعا، تامسانا كوز تاستايدى. ساتتىلىكتى قاراساڭىزشى، ناناكا يشيدو اتتى جاپون جىگىتىمەن ساپارلاس بولۋدىڭ ورايى كەلە كەتكەنى.

ساپار باعىتى كيەلى كەنت تۇركىستان ەدى. توتەسىنەن سالىپ-ۇرىپ جەتىپ بارماي، سايرام، ورداباسى، بايدىبەك، سوزاق اۋدان­دارى ارقىلى اششىساي اسىپ، كەنتاۋ كەنتىنەن كولبەي ءوتىپ، بارىمىز بەن بايلىعىمىزدى قادىرلى قوناعىمىزعا كورسەتۋ جوسپارلانعان بولاتىن.

قىر ءتوسى ورتكە اينالىپ، الاۋلاپ تۇردى. بۇل دالا قىز­عال­­داعى ەدى. ناناكا ناسات كەيىپ­تە وت ورانعان قىراتتارعا قا­را­عىش­تايدى. قاناتىنا كوك­تەم­دى ىلەستىرىپ كەلگەن ءبىر توپ تىر­نا­لار كوك جۇزىندە تۋعان جەر­گە سالەم بەرگەندەي تىراۋ­لاي قا­لىقتادى. الدەقايدان تور­عاي­لار شىقىلىقتادى. دالا­ سيم­فونياسى توڭىرەكتى انگە ءبو­لەپ تۇردى. قوناق: «و، و» دەس­تى. تاعى ءبىر نارسەلەردى كۇ­­بىر­لەدى. ءبىز ءتىلماشتان سىر تارت­­تىق. «قازاقستاننىڭ ۇلان-عايىر دالاسىنا، مىنا ال­قى­زىل قىزعالداقتارىنا ءسۇيسىنىپ كەلەدى»، دەدى اۋدارماشى. دۇنيە ءجۇزى ادامدارى تابيعاتتىڭ عاجايىپ تۋىندىسى سانايتىن قىر توسىندەگى قىزعالداقتارعا قوناعىمىز اۋزىن اشىپ، كوزىن جۇمىپ قاراپ قالىپتى.

– ولاي بولسا، ايتا ءتۇس. وسى­ رەتتە قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى­ قىرى» اتتى ماقالاسىنا كە­ڭىنەن توقتال. ەلباسى: «قا­زاق­ستان اۋماعىنداعى شۋ، ىلە تاۋلارىنىڭ ەتەگىنەن ءالى كۇنگە دەيىن جەرگىلىكتى وسىمدىكتەر الەمىنىڭ جاۋھارى سانالاتىن رەگەل قىزعالداقتارىن باستاپقى كۇيىندە كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇل اسەم وسىمدىكتەر ءبىزدىڭ جەرىمىزدە تيان-شان تاۋلارىنىڭ ەتەگى مەن شولەيت دالانىڭ تۇيىسەر تۇسىندا پايدا بولعان. قازاق توپىراعىندا وسىناۋ قاراپايىم، سونداي-اق ەرەكشە گۇلدەر ءوز ادەمىلىگىمەن كوپتەگەن حالىقتىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ، بىرتىندەپ الەمگە تارادى. بۇگىندە جەر بەتىندە قىزعالداقتىڭ 3 مىڭنان استام ءتۇرى بار، ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى – ءبىزدىڭ دالا قىزعالداعىنىڭ «ۇرپاعى». قازىر قازاقستاندا قىزعالداقتىڭ 35 ءتۇرى بار» دەگەنىن دە سوزبە-ءسوز اۋدار. كەزىندە نايزالارىن كوككە شانشىعان تۇركىلەر وسى قىزعالداقتى ىستانبۇل مەن گوللاندياعا جەتكىزىپتى. دەمەك، گرەيگ قىزعالداعىنىڭ ارعى اتاسى قازاقتىڭ ۇلى دالاسى. مۇنى دا ايتۋدى ۇمىتپا، – دەپ جاتىرمىز.

كۇنشىعىس ەلىنەن كەلگەن قوناق اۋدار­ماشىنى تىڭداپ الىپ، ءبىر­دەڭەلەردى ايتتى. سوسىن كولىكتى توقتا­تۋدى سۇرادى. ەسىك اشىلۋى مۇڭ ەكەن، كولىكتەگىلەر ورتتەي قىرعا ورشەلەنە ۇمتىل­دى. دالا جۇپار شاشىپ تۇر ەدى. مۇنداي عاجاپ ءيىستى تابۋ قيىناۋ. دەرتىپ پىسكەن قوزىقۇيرىقتار، ءدۇر كوتەرىلگەن جۋسان، دەرمەنە، باسقا دا وسىمدىكتەر قىر ءتوسىن جاساندىرىپ تۇردى. وسىنداي دالامىز بارىنا ماقتانىپ، ماساتتانىپ تۇردىق.

بىراق، قىز عۇمىرلى قىزعال­داق پەن سارعالداق، جاۋقازىن، بايشەشەك تۋرالى ايتقاندا قو­ناعىمىزدى مۇڭايتىپ ال­دىق. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى، اۋدار­ماشى-ءتىلماشتىڭ تىكەلەي جەت­كىزگەنىنەن ۇققانىمىز مىناۋ.

جاپون حالقى ساكۋرا گۇل­دە­گەن كەزدى اسىعا كۇتەدى. بۇل كەزەڭ كوكتەم مەرەكەسى. ىن­تى­ماق مەرەكەسى. سوندىقتان ساكۋرا گۇلدەگەندە ولار ورتالىق باق­تارعا بارىپ، حالىقپەن بىرگە جاڭادان جاپىراق جايعان گۇل­دەردى سۇيسىنە تاماشالاي­دى. ساكۋرانىڭ گۇلدەگەنى – كوك­تەم­نىڭ كەلگەنى. بۇل مەرەكەنى ولار «حانامي» دەپ اتايدى. ولار بۇل كۇندەرى كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكتەن ارىلىپ، شيە اعا­شىنىڭ استىندا ۇلتتىق كيىم­دەرى­مەن ءان ايتىپ، بي بيلەيدى، ۇلتتىق تاعامنان اۋىز ءتيىپ، ءبىر-ءبىرىن قۇتتىقتاپ، ىزگى تىلەكتەرىن ايتادى. دەمەك، بىزدەگى ناۋرىز مەرەكەسى سياقتى بولعانى عوي. جاپوندىقتار وسى مەرەكەمەن بىرگە تابالدىرىقتان باقىتتىڭ اتتاۋىن تىلەيدى. ساكۋرا گۇل­دە­گەن مەرزىمدە جاپون حالقى جۇ­مىس ىستەمەيدى، ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلار ساباققا بارمايدى. ساكۋرا ۇزاق گۇلدەپ تۇر­مايدى ەكەن. بار-جوعى 7-10 كۇن ارالىعىندا گۇلدەپ تۇرادى. وسى كەزەڭ جاپوندىقتار ءۇشىن ۇلكەن مەرەكە. كوكتەم مەزگىلىن الاپات سەزىممەن سۇيەتىن جاپون­دىقتاردىڭ ساكۋرا تۋرالى حا­لىق­تىق ءانى دە بار. ونى بۇگىندە يكيمينو گاكارا اتتى قىز ورىنداپ ءجۇر.

ناناكانى نالىتىپ الدىق پا دەسەك، ول ساكۋرا مەن سارعالداق­تىڭ عۇمىرى قىسقا بولاتىنىن وي­لاپ، جانى كۇيزەلىپ تۇر ەكەن عوي.

– قازاقتار دا ءبىز سياقتى ەكەن. ءبىز دە حالىق اڭىزدارىنا سەنەمىز. بىزدە مىناداي اڭىز بار. ساكۋرا دەگەن قاريا حوتتا دەگەن بايدىڭ قاتالدىعى تۋرالى سەگۋن ولكەسىنىڭ باسشىسىنا شاعىمدانادى. بىراق باسشى جالاڭ سوزگە سەنبەيدى. ساكۋرا بالالارىنىڭ قان جوسا بولعان ارقاسىن كورسەتەدى. مۇنى كورىپ باسشى حوتتانى جازالايدى. بىراق ىزا-كەگىن ىشىنە ساقتاعان حوتتا كەيىن ساكۋرانى بالالارىمەن شيە اعاشىنىڭ دىڭگەگىنە بايلاپ، تاياقتىڭ استىنا الادى. ولار وسى جەردە قازا بولادى. ساكۋرا اعاشىنا بالالاردىڭ قانى ءسىڭىپ قالعان. سوندىقتان اعاش قىزعىلتىم تۇرگە مالى­نىپ،­ گۇلدەي باستاۋى وسىدان بولسا كەرەك، – دەيدى ناناكا يشيدو.

گۇلزارلارمەن كومكەرىلگەن، سۋبۇر­قاق­تارمەن ساندەنگەن، ەسكەرتكىشتەرىمەن ەڭسەلەنە تۇسكەن تۇركىستان قوناعىمىزعا بەك ۇنادى. سان ۇلتتىڭ وكىل­دەرى ءبىر اكەنىڭ بالاسىنداي، ءبىر وزەننىڭ سالاسىنداي تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشىپ، ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانىنا تاڭىرقادى. ەگىس القاپتارىندا ءتۇرلى دا­قىل­دار­ جايقالىپ ءوسىپ تۇر. ماق­تا­نىڭ وسى ايماقتا وسەتىنىنە تاڭىرقاعان قوناق تاناپ باسىنا بارىپ، ەگىن ەگۋ جۇمىستارىمەن تانىستى. كول، توعاندار، ايدىن، وزەن بويلارى قۇس بازارىنا اينالعان. ارىس، وتىرار اۋداندارى اۋماعىنان وتكەنىمىزدە ماڭعاز باسىپ، ىڭىرانا قوزعال­عان دالا كەمەلەرىنە اۋىزىن اشىپ قارادى. ناناكيگە ءبارى دە قىزىق. ءبىز وبلىسىمىزدى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ اسا بىلگىر مامانى، رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ءتۇرلى باسشىلىق قىز­مەتتەر اتقارعان ومىرزاق شوكەەۆ باسقاراتىنىن ايتتىق. 

كەيىننەن بىلدىك، تۇركىستان وبلىسىنداعى بىرقا­تار اۋدان­دار­­دا دا ساكۋرا وسەدى ەكەن. شىم­كەنت دەن­درو­لو­گيا­لىق سايا­با­عى 1،5 مىڭ گەكتار تۇقىم­باق­تا ءتۇرلى كو­شەتتەر وسىرۋدە. وسى مەكە­مە­نىڭ ءبولىم باسشىسى ەرلان تۇر­عانوۆتىڭ ايتۋىنشا، بيىلدان باستاپ ساكۋرا اعاشىن وڭىرىمىزگە جەرسىندىرۋ قولعا الىنباق.

– ءبىزدىڭ ۇقسايتىن تۇستارى­مىز كوبەيىپ كەلەدى، تۋىسقان ەكەنبىز، – دەپ قۋاندى قونا­عىمىز.

«اقپىز، قىزىل سارىمىز، تۋىس­قانبىز ءبارىمىز» دەگەن ءبال­كىم، وسى شىعار. دۇنيەدە ادام­زاتتىڭ بارلىعى ءبىر كىسىنىڭ با­لاسىنداي بولىپ، تاتۋ-ءتاتتى عۇ­مىر سۇرگەنىنە نە جەتەدى!؟ شەت­ەلدىك قوناققا ءبىرىنشى مامىر – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەرەكەسى ەكەنىن جەت­كىز­دىك. بۇل – بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ تۋى جەلبى­رەپ، ەڭبەك پەن دوس­تىق­تىڭ كۇيىن شەرتەتىن عاجايىپ مەزگىل.

– وسىنداي عاجاپ مەرەكەدە جانى جاز، كوڭىلى كوكتەم قازاق باۋىرلارمەن نەگە بىرگە بولماسقا! – دەدى جاپون جىگىتى.

ءبىز شاتتانا قول شاپالاقتا­دىق.

 

سابىربەك ولجاباي

تۇركىستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇز قۇرسانعان ەكىباستۇز

ايماقتار • بۇگىن، 21:12

ءۇمىت ساۋلەسى

ساياسات • بۇگىن، 21:11

ۇلت ساۋلىعى – ۇلى بايلىق

ساياسات • بۇگىن، 21:09

ءسابيدىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 21:02

تۇرلەنگەن تەمەكىنىڭ ءبارى زيان

مەديتسينا • بۇگىن، 20:58

ساڭلاقتىڭ سوڭعى سامعاۋى

قازاقستان • بۇگىن، 20:50

كىتاپ كوكجيەگى كەڭەيىپ كەلەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 20:41

«نەمىس ماشينەسى» جولدا قالدى

فۋتبول • بۇگىن، 20:36

ستۋدەنتتىك تەاتر فەستيۆالى

تەاتر • بۇگىن، 20:34

«كۇمبىرلە كۇيىم، ەلىمدە!»

ايماقتار • بۇگىن، 20:28

ۇقساس جاڭالىقتار