سەرپەر سەزىم
بەيسەنبى, 14 ناۋرىز 2013 2:05
«اۋەلى بۇل شىركىندى باستاۋ قيىن» دەپ اسەت اقىن ايتقانداي, قازاق جىرىنىڭ قايراتكەرى فاريزا اقىننىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرى تۋرالى كوسىلە باستاپ ايتۋ دا وڭاي ەمەس. قاي قيىردان, قاي ەڭىس پەن ورىستەن قادام جاساۋدى بىلمەي اياقاستى ابدىراپ, قۇرمانعازىنىڭ توكپە كۇيى مەن داۋلەتكەرەيدىڭ شەر قوزعاعان شەرتپەسىن شاتاستىرىپ, بىرىنە-ءبىرىن جاماپ, تال قارماپ, تالىقسىپ شارشاپ, اعىندى جىردىڭ اق جايىق جاعالاۋىنا ارەڭ جەتەسىڭ. قابىلداۋ قۇلاشىڭ تالىپ, نارىننان جەتكەن نار جەلگە ماڭدايىڭدى توسىپ, ازۋ ءتىسى شىقىرلاپ,
بەيسەنبى, 14 ناۋرىز 2013 2:05
«اۋەلى بۇل شىركىندى باستاۋ قيىن» دەپ اسەت اقىن ايتقانداي, قازاق جىرىنىڭ قايراتكەرى فاريزا اقىننىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرى تۋرالى كوسىلە باستاپ ايتۋ دا وڭاي ەمەس. قاي قيىردان, قاي ەڭىس پەن ورىستەن قادام جاساۋدى بىلمەي اياقاستى ابدىراپ, قۇرمانعازىنىڭ توكپە كۇيى مەن داۋلەتكەرەيدىڭ شەر قوزعاعان شەرتپەسىن شاتاستىرىپ, بىرىنە-ءبىرىن جاماپ, تال قارماپ, تالىقسىپ شارشاپ, اعىندى جىردىڭ اق جايىق جاعالاۋىنا ارەڭ جەتەسىڭ. قابىلداۋ قۇلاشىڭ تالىپ, نارىننان جەتكەن نار جەلگە ماڭدايىڭدى توسىپ, ازۋ ءتىسى شىقىرلاپ, ماڭدايى اجىمدەنىپ, جىلجىعان جىلداردىڭ اۋەنىن ناقىشتى نوتاسىنا سىزىپ جاتقان سيىر تاڭداي سۋسىعان قۇمداردىڭ سازىنان الدەبىر جانىڭا جاقىن سىردى سەزەسىڭ. سەزەتىن سەبەبىڭ دە بار.
دارا كۇندەرىمنىڭ,
نالا تۇندەرىمنىڭ
سەرىگى بولعانىڭ ءۇشىن,
سەنىمى بولعانىڭ ءۇشىن
مەن سەنى ايالايمىن.
بىرەۋدىڭ پاسىقتىعىنان,
بىرەۋدىڭ جاسىپ مۇڭىنان
جۇرەگىم سىزداعان كەزدە,
جانىم مۇزداعان كەزدە
مەن سەنى سايالايمىن…
ءومىردىڭ وتكەلدەرىنەن,
قيىندىق كوپ كورگەنىمنەن,
ورتەنىپ وت باسقانىممەن,
وزىڭمەن قوشتاسپادىم مەن.
كۇلكىمدى, جايلى كۇنىمدى,
ازاپتى, قايعى-مۇڭىمدى
وزىڭمەن بولىسكەنىڭ ءۇشىن,
قاتەم مەن جەڭىستەرىم ءۇشىن,
مەنىڭ مىناۋ قيىنداۋ
تاعدىرىم بولىپ
و باستا كورىسكەنىڭ ءۇشىن,
ولەڭ, مەن سەنى ايالاپ وتەم!
بۇل جىر جولدارى – فاريزا اقىننىڭ ومىرلىك كرەدوسى. ومىرلىك ۇستانىمى. جىر مايدانىنىڭ ۇنەمى الدىڭعى شەبىندەگى كوميسسار كوڭىلدىڭ ترانزيتتىك تۇعىرناماسى. وزگەرمەلى دۇنيەنىڭ سان قۇبىلعان بوياۋى مەن ساناعا سالماق سالعان سان الۋان سىناقتارى اقىننىڭ عۇمىرناماسىنا قانشاما وزگەرىس پەن تولىقتىرۋلار سالعانىمەن, اۋەل باستاعى ءپرينتسيپتى بايلام, پوزيتسيالىق ۇستانىم ەش وزگەرمەيدى. ءترانزيتتى ۋاقىتتىڭ تەكتونيكالىق جارىلىستارى مەن قۇبىلىستارى دا ونىڭ اۋەل باستاعى ديداكتيكالىق ديدارىنا پارفيۋمەريالىق بولسا دا رەڭ قوسا المايدى.
قايسار اقىن قايبىر جىلدارى: «قارتايادى اقىندار دا, تاعدىر-تەزگە كونبەيتىن حاقىڭ بار ما؟» دەپ جازعانمەن, شەرحان اعامىز ايتقان شىندىققا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى: جۇرەككە ءاجىم تۇسپەيدى. اسىرەسە, اقىننىڭ جۇرەگىنە. بۇل پىكىردى اقىننىڭ ءوزى ودان ءارى بەكىتە تۇسەدى: «نۇرلى جۇزدەن اقيقات ءار تايارى, ماڭگى جاس بوپ قالار تەك جىرلارىمەن». اقىن تۋرالى ايتقانى, ياعني ءوزى تۋرالى جازعانى. جازعانىنان جازباي كەلە جاتقان جامپوزدىڭ جازبا پىكىرى.
اۋەلى ءسوز بولعان. جاراتقاننىڭ جاندى لەبىزى – وسى. دەمەك, اقىن-ادامزاتتىڭ الدىڭعى پەرزەنتى. وسى ويدى قاراپايىم مىسالعا اينالدىرساق: اقىننىڭ قۇلاعى وزىنەن بۇرىن تۋادى. بۇل تىركەستى ءسال سيپاي قامشىلاساق: اقىننىڭ جۇرەك-قۇلاعى وزىنەن بۇرىن تۋادى. «ونەر الدى – قىزىل ءتىل» دەپ بابالارىمىز سودان ايتقان. بابادان اسىرىپ, دانادان وزدىرىپ قالاي ايتارسىڭ.
فاريزا اقىن دانامەن ۇندەسىپ, بابامەن تىلدەسىپ, دالامەن بىرلەسىپ, جاڭامەن ۇيلەسىپ, سانامەن كۇن كەشىپ ءوز بيىگىنە جەتكەن اقىن. ءوزىنىڭ شىڭ-قۇزى بار, جىر اسپانىندا جۇلدىزى بار, ايداي اجارى, جارقىراعان كۇندىزى بار اقىن. حالقىنا ارقا سۇيەپ قايسار بولعان, ەلىنە ەركەلەپ جاۋھار بولعان, وقىرمانىنا سۇيەنىپ گاۋھار بولعان اقىن. ەردىڭ ورنىنا ەر بولعان, ازاماتپەن تەڭ بولعان, نامىسقا شاپسا ءور بولعان, اناعا باقسا كەڭ بولعان, قىزعا باقسا قىرمىزى, قىزىلعا باقسا ءوڭ بولعان اقىن. ايدان التىن الدىرىپ, اجارلى ولەڭ تۋعىزعان, كۇننەن كۇمىس الدىرىپ, جىرمەن بەتىن جۋعىزعان اقىن. قۇلاگەر-جىردىڭ قۇلاعىن قايشىلاتىپ, وت-جۇرەگىنىڭ جالىنىن تامشىلاتىپ, نامىس پەن جىگەرىن قامشىلاتىپ, دالانىڭ جىگىتتەرىن ورلىككە شاقىرعان اقىن. الاساعا الدىرماي, قۋعاندارعا شالدىرماي, ەڭىستەن سالسا, توسكە وزىپ, بولدىرماي كەلە جاتقان جۇيرىك. سەرپەر سەزىمدى ساڭلاق.
ورلىككە شاقىرماي قايتەدى, ول ماڭگى مايداننىڭ الداسپانى ماحامبەتپەن كەزدەسكەن اقىن. ۋاقىت بەلدەۋىن بۇزىپ ءوتىپ, باباسىمەن بەتپە-بەت كەلىپ, ودان جاسىن جىرىنىڭ ءبىر ۋىس لاپىلىن الىپ, نامىسىن تۇتاتقان فاريزا اقىننىڭ اۆتوبيوگرافيالىق انتولوگياسىن قاراساڭىز, يساتاي ءباھادۇردىڭ اقتابانىنىڭ جەر تىتىرەتكەن ءدۇرسىلى مەن ماحامبەتتىڭ الا وگىزدەي وكىرىپ, ەدىل-جايىق – ەكى سۋدان زىرقىراي وتكەن ءبىر تارتارىنىڭ نار قامىستى جاپىرعان سۋىلى ەستىلەدى. سودان دا بولار كەزىندە تاحاۋي احتانوۆ فاريزا اقىندى: «ماحامبەت ۆ يۋبكە» دەگەن-ءدى. ارينە, يۋبكا كيگەن ماحامبەتتى كوزگە ەلەستەتۋ وڭاي ەمەس, بىراق تاحاڭنىڭ بۇل ءسوزىن تاۋىپ ايتىلعان تىركەسكە قوسقاننىڭ ەش ايىبى جوق.
سونىمەن, باسىمىزعا بوشالاپ كەلگەن تۇمسا پىكىردىڭ بۇيداسىن قاقساق, فاريزا ۇلى دالانىڭ ۇلى جىراۋلارىنان جەتكەن ۇلى سارىندى بۇگىنگى قازاق پوەزياسىنا ۇكىلەپ قوسىپ, ۇزەڭگىسىن تۇزەگەن اقىن. قازاق جىرىنىڭ بايىرعى بويىندا بار وتتى لەپ پەن ءورشىل پافوستى تىلسىم ۋاقىتتان تارتىپ الىپ, قازاق دالاسىنا سامال عىپ جۇگىرتكەن, قولامتادا قالعان شوعىن ۇرلەپ تىرىلتكەن اقىنداردىڭ ءبىرى, بىرەگەيى. سارىنى بولەك سىپىرا مەن شامىرقانعان ءشالگەزدىڭ, قازىپ ايتاتىن قارعا بويلى قازتۋعاننىڭ, جەلماياسىنىڭ جەز بۇيداسىنان گەوگرافيالىق-ديداكتيكالىق, ەتنوگرافيالىق-ەتنوگەنەزدىك اسىل ءسوز ساۋلاعان اسان قايعىنىڭ فيلوسوفيالىق تراكتاتتارىن ءورشىل ولەڭگە, نامىستى جىرعا كوشىرگەن تاڭداۋلى تالانتتاردىڭ تورىندە اقىن قىزدىڭ القىزىل ورامالى تىنباي جەلبىرەيدى.
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «بوراندى بەكەتى» ارميان حالقىنىڭ ويشىلى گريگور ناراكاتسيدىڭ: «بۇل كىتاپ مەنىڭ ءتانىم دەگەيسىڭ, بۇل كىتاپ مەنىڭ جانىم دەگەيسىڭ» دەگەن سوزىمەن اشىلادى. بۇل ءسوز – قالامگەردىڭ جاۋاپكەرشىلىك ستاتۋسى. فاريزا وڭعارسىنقىزى دا مۇنداي پىكىردى ءومىر بويى ۇستانىپ كەلە جاتقان تۇلعا. اقىننىڭ زامان, قوعام, ۋاقىت الدىنداعى شىنايى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋ تۇرعىسىندا اقىن ۇنەمى ءوز ءبيىگىنەن تۇسپەستەن كەلەدى. نە جازسا دا, نەنى جىرلاسا دا, قاي جانردا قالام تەربەسە دە فاكەڭ اقىندىق جاۋاپكەرشىلىكتى الدىڭعى ورىنعا قويىپ, پاراسات گارمونياسىنىڭ جەتى نوتاسىن جاڭىلماي تابادى. كوپ ۆەكتورلى جانردا قالام تەربەسە دە, ءوزىنىڭ اۆتورلىق مونوپولياسىنان ەشقاشان اينىماي كەلە جاتقان تالانت. بۇل نە سوندا؟ بۇل – مىنەز.
اقىننىڭ مىنەزدى جىرلارىن وقىپ وتىرىپ, ونىڭ قازاق جىرىنىڭ انتولوگيالىق ساندىعىنا سالعان ۇزدىك ۇلگىلەرى مەن وزىق ىزدەنىستەرىن انىق بايقايسىڭ. مازمۇندىق تەرەڭدىك پەن فورمالىق ىزدەنىستەر, ىرعاق پەن ولشەمدەگى وزگەشەلىكتەر مەن جاڭالىقتار, اقىندىق قابىلداۋلارىنداعى وقىس تۇيىندەر مەن كۇرت بۇرىلىستار ونىڭ پوەتيكالىق پولوتنوسىن باسقالاردان وقشاۋلاندىرىپ تۇرادى.
اسىرەسە, جىراۋلىق سارىندارعا يىق بەرىپ تۇراتىن ولەڭدەر شوعىرى, مىسالى مەملەكەتتىك سىيلىقپەن اتالىپ وتكەن «ماڭعىستاۋ مارجاندارى» توپتاماسى كەڭدىك پەن كەمەلدىكتىڭ كورىنىسى بولىپ كوكەيدە قالدى. «ايەل» اتتى تسيكلدى جىرلارى, ياعني تۇيدەك توپتاماسى قازاق ايەلىنىڭ ادامي-رۋحاني قايسار كەلبەتىن سومداپ, ادامگەرشىلىك پەن تازالىقتىڭ كوركەم گالەرەياسىن ءتۇزدى. «مەنىڭ پلانەتام» شوعىرى قازاق دالاسىنىڭ كەشەگىسىن, بۇگىنىن, ەرتەڭىن كەسكىندەگەن كەنەن دە كەمەل جىرلاردان ءتۇزىلدى.
ءبىر ايتار نارسە, وسى شوعىر شۋماقتاردا ەلگەزەك سامالداي بولىپ, ەگەمەندىكتىڭ جەلى ەسەدى. اڭسارلى ازاتتىقتىڭ اقەدىل سامالى العا ۇمسىندىرادى. مۇندا جالعان پافوس, جالاڭ شارىقتاۋ, رابايسىز ريتوريكا جوق. شىمىرلاپ اققان ىشكى تولعانىس بار. كاكوفونيادان ادا كەرنەۋى جوعارى كۇش بار. شامىرقانعان شىندىق بار. اقىننىڭ ازاماتتىق تۇلعاسى بار.
قازاق پوەزياسىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەردە كەميەك سوزگە يىق بەرىپ, كەمسەڭدەپ قالعان شاعىندا, قادىر اقىن تۇستاستار: «وتىرىك قوستىم ازىراق, وتكىزۋ ءۇشىن شىندىقتى» دەپ جازعان كەزەڭدەردە شارشاڭقى شابلون مەن تۇيىققا تىرەلگەن ترافارەتتى بۇزىپ, بىردە ءوزى, بىردە كەيىپكەرى بولىپ, اتويلاپ العان شىققان اقىننىڭ قازاق جىرىنداعى ەلەۋلى, ەرەكشە قولتاڭباسىن ايتۋ اربىرىمىزگە پارىز بولسا كەرەك. ول ورتاق جىر, وردالى قازىناعا ءوز قولتاڭباسىن قاپىسىز قۇيعان اقىن.
مۇقاعاليدىڭ «جىگىتىنەن قازاقتىڭ دوس تابا الماي» فاريزاعا مۇڭ شاعۋى تەكتەن-تەك ەمەس. بۇل ارناۋ جىر عانا ەمەس, ارزۋ جىر. شەرلى ارناۋ. بەرىدەن ويلاعان بىرەۋلەر: «مۇقاعالي فاريزاعا عاشىق بولىپ, سودان جازعان ولەڭى ەكەن» دەپ كوڭىرسىتكەنى بار. راس, مۇقاعالي فاريزاعا عاشىق بولعان. بىراق ايەل رەتىندە ەمەس, قايراتكەر رەتىندە. جىگىت رەتىندە. ازامات رەتىندە. قارىنداسى رەتىندە. مويىنداي وتىرىپ, مۇڭىن ايتقان. بۇل جىر ەپيستوليارلىق ەلەگيا جانرى رەتىندە قازاق ولەڭىنىڭ تاريحىنا كىردى. كەيىپكەرى فاريزا بولعاندىقتان دا وسىناۋ مۇڭدى دا اسقاق تۋىندى قازاق دالاسىنا ءان بولىپ تاراپ, ساز بولىپ سامعادى. ابيىربەكتىڭ دە ابىرويىن كوتەرىپ كەتكەن بۇل رەكۆيەم-ساز ساناعا جەتكەلى قاشان.
ويتكەنى, فاريزا قاشاندا قازاق ولەڭىنە ازاماتتىق قايراتكەرلىكتى الىپ كەلگەن اقىنداردىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇرادى. بۇل رەتتە ۇلى ۇستاز زەكەننىڭ – زەينوللا قابدولوۆتىڭ ءار قالامگەر قاپىسىز بىلەتىن, بىراق اركەز ورىندى-ورىنسىز قايتالاپ ايتىپ, قۇلاقتى سارسىلتقانداي دا بولىپ كەتەتىن «ادەبيەت – اردىڭ ءىسى» دەگەن ءسوزى فاريزا پوەزياسىنا ءوزى سۇرانىپ تۇرعانداي.
ادەبي ار الدىندا ارقاشان ادالدىعىن ساقتاعاندىقتان دا كەيدە ادام ايتا جۇرەر وقيعاعا دا ارالاسىپ كەتەتىنى بار. وسى ورايدا ءبىر بولعان وقيعا جادىمىزعا ورالىپ, جاز دەپ سۇرانىپ وتىر. بۇل وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا بولعان جايت. فاكەڭ ول كەزدە «پيونەر» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى. قابىلداۋىنا ءبىر اقساقال كەلەدى. قولىندا ءبىر توپ ولەڭى بار. فاكەڭ ونىڭ ولەڭدەرىن وقىپ, كوڭىلى تولماي: «اعا, ولەڭدى نە ءۇشىن جازاسىز؟» دەپ سۇرايدى. اقساقال: «فاريزاجان, مەن قازىر زەينەتكەرمىن, قولىم بوس, ءىشىم پىسادى, سوسىن ولەڭدى ەرمەك قىلامىن. ءبىر جاعىنان وسىلاردى جاريالاپ, بالا-شاعاعا ناپاقا بولاتىن تيىن-تەبەن تاپسام با دەپ ويلايمىن» دەيدى. سول كەزدە اڭگىمەسىن ايتىپ, بەيقام وتىرعان اقساقالدى فاكەڭ شاپالاقپەن تارتىپ جىبەرەدى. مۇنداي جايدى كۇتپەگەن اقساقال شوشىپ كەتىپ, شالقاسىنان تۇسەدى. قۇلاپ قانا قويماي ولەڭدەرىن تاستاي قاشادى. سودان قايتىپ ول رەداكتسيالاردىڭ ماڭىنان كورىنبەپتى.
وسى اڭگىمەدەگى الگى شال ءسوز زەرگەرى زەينوللا قابدولوۆتىڭ الدىن كورمەگەن كىسى. دەمەك, ادەبيەتتى اردىڭ ءىسى دەپ باعالاۋعا ونىڭ قابىلەت, مۇمكىندىگى جوق. سوندىقتان ادەبيەتىمىزدەگى, تاعى دا, زەكەڭشە ايتساق, «قاپتاعان سۇرقاي اعىس پەن ءشوپ-شالامنىڭ» اۆتورلارى فاريزانىڭ ۇلكەن ازاماتتىق بولمىسىن تانىعاندىقتان, بۇعان دا راحمەت, اقىننان الىس, توپتان قالىس جۇرەدى. اقىن وتىرعان جەرگە اياعىنىڭ ۇشىمەن كىرىپ, اياعىنىڭ ۇشىمەن شىعادى. سوندىقتان فاريزا اقىننىڭ پوەتيكالىق كرەدوسىن شىن ونەردىڭ باعاسىن ءبىلدىرىپ, پارقىن جەتكىزەر ينتەراكتيۆتى تاقتا دەپ قابىلداۋ قاجەت. سالىعى مەن نارىعىن باعامداپ, جاقسى جولعا سالىپ جىبەرەر كەمەل كەدەن ءتارىزدى اقىن شىعارماشىلىعىن سول سەبەپتى دە وقىرمانى ورىندى باعالايدى. اقىننىڭ حالىقتىق تۇلعاسى وسىلاي قالىپتاسقان.
بۇل كۇندە سىبايلاس جەمقورلىق دەگەن ءسوز جالپى جۇرتشىلىقتىڭ ابدەن مەڭگەرگەن تاقىرىبى بولىپ كەتتى. «يت قورىعان جەرگە ءوش» دەگەندەي, ونىمەن كۇرەسەمىز دەگەن سايىن, بۇل دەرت اسقىنىپ, ۋشىعىپ بارادى. بۇل كەساپات ءومىردىڭ بارلىق ەندىكتەرى مەن بويلىقتارىنا دەندەپ كىرىپ, باتپانداپ ەنىپ, ەلدى ەڭسەرىپ بارادى. بۇل دەرت ونەرگە دە, ادەبيەتكە دە كەلدى. ونەرگە كىرگەن وڭەزى بىتەۋ بۇل جارا ادەبيەتىمىزدىڭ ايتۋلى اقساقالدارىنا دا ءامىرىن جۇرگىزىپ, «كۇلشەلى بالا سۇيمەككە جاقسى» بولىپ, جىر جەتىمدىك كورگەن كەزدە فاريزا اقىننىڭ قايراتكەرلىك, قالامگەرلىك ۇستانىمى اركەز اشىق, بىزدە قالىپتاسىپ كەتكەن ورىسشا تۋاتىن زاڭ تىلىمەن ايتقاندا – «پروزراچنىي». جاقسى جىرعا بالاشا قۋانىپ, جاسىق جىرعا سىرتىن بەرىپ, ايتار ويىن الداسپانداي جارق ەتكىزىپ ايتىپ تاستاۋ – اقىننىڭ ەڭ باستى ۇستانىمى. ول سىرباز ونەرگە سىبايلاستىق جۇرمەيتىنىن ءوز ومىرىمەن دالەلدەگەن.
ويدان وي تۋادى. الگى «پروزراچنىي» دەگەن ءسوزدى باسقا ءبىر قىرىنان اۋناتساق, فاريزا اقىن قازاق پوەزياسىنا وسى ەركىندىك پەن اشىقتىقتى جاسقانباي اكەلىپ, جاتسىنباي قوسقان شايىر. قىز بالانىڭ, قازاق ايەلىنىڭ سەزىمى مەن ءتوزىمىن, مۇڭى مەن شەرىن, ساعىنىشى مەن اڭسارىن, ماحابباتى مەن مارحاباتىن, جان دۇنيەسىندەگى جۇمباق بۇلقىنىسىن ءوزىنىڭ جان جۇرەگىنەن وتكىزگەندەي اشىق, اقتارا بەرۋى قازاق جىرىنا جاڭاشا اجار, جاڭاشا ءوڭ, جاڭاشا كورىك قوستى. «شەش-داعى ەتىگىڭدى بايپاقشاڭ كەل, كورەيىن ۇستاپ السا ءوز سورىمنان» دەپ باياعى اپالارىمىز ايتقان العاۋسىز سىر ءۇزىلىپ كەتە جازداعان تۇستا, اقىن «قىز دانايدىڭ قىرعىنى» قايدان شىققانىنا نازار اۋداردى. قازىناسى قىرىق نارعا جۇك بولاتىن حالىق اندەرىندەگى سىر مەن سەزىم, بۇلقىنعان كوڭىل-كۇي فاريزا جىرلارىندا تەڭنىڭ اۋىزىن اشىپ, توگىلە جىرلانىپ, بالاڭ بويجەتكەندەر تالاسا وقيتىن شىعارمالارعا اينالدى.
تابىستىق. ەكەۋمىز دە كوكتەم ەدىك,
ءبىر كەشتىك سۋ دەمەدىك, وت دەمەدىك.
سونشالىق ۇعىسقاننان بىرىمىزگە,
ءبىرىمىز ءتىل قاتپاي-اق وكپەلەدىك.
ويانىپ سۇيىسكەندە الا تاڭنان,
سەزىمدەر ءمولدىر شىقتاي جاڭا تامعان.
ۇعامىز قوس جۇرەكتىڭ ءتىل قاتىسىن,
يىققا ءتيىپ كەتكەن الاقاننان.
بۇل شىنايى جىرلار سول كەزدەگى جاس وقىرماننىڭ ماحاببات دەكلاراتسياسى سياقتى بولدى. سولاي قابىلداندى. ادەمى, اشىق, بىراق اشىق-شاشىق ەمەس.
سەن ءبىر البىرت جىگىتسىڭ, بىلەمىن مەن,
ءبىر نازىكتىك ەسەدى جۇرەگىڭنەن.
سەن كىربىڭسىز, كوڭىلدى بولساڭ ءدايىم,
جانىم سايا تاپقانداي جۇرەمىن مەن.
سەن مۇڭايساڭ سان ويلار قورشاپ مەنى,
دەپ قالامىن: «ءجۇر ەكەن اڭساپ نەنى؟»
جالت ەتىپ ءبىر قاراعان جانارىڭنان,
جاي-كۇيىڭدى ۇعامىن سول ساتتەگى.
الپىسىنشى جىلدارى ومىرگە كەلگەن مۇنداي جىرلار, ءسال كەيىن, جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ونان سايىن اجارىن اشىپ, قۇشاعىن جايىپ, اقىننىڭ اساۋ سەزىمىن الاش جۇرتىنا جاڭا قىرىنان تانىتتى. وسى كەزەڭدە جاس اقىن قىزداردىڭ بۇيىعى تىرلىك كەشكەن تۇنىق ومىرلەرىنىڭ كولى تولقىنداپ, جانارلارى اشىلا ءتۇستى. قىز سەزىمىن جاڭاشا, اشىق, العاۋسىز, اساۋ سەزىمدى اۋىزدىقتاماي جەتكىزۋ ءۇردىسى فاريزا وڭعارسىنقىزىنىڭ شوعى قىزۋ شوعىر جىرلارىنان كەيىن ۇشقىننان جالىنعا اينالدى.
وسىلايشا قازاق پوەزياسىندا فاريزاشا جىرلاۋ, فاريزاشا ويلاۋ, فاريزاشا جازۋ جولى باستالدى. وكىنىشتىسى, وسىناۋ البىرت تا اساۋ سەزىمدەر, ادۋىن دا اسقاق ارماندار قازىرگى كۇندە موڭكە ءبيدىڭ سوزىنەن اسىپ ءتۇسىپ, موڭكىپ بارادى, تاڭىن جارقىراتىپ, جوڭكىپ بارادى. ەروتيكالىق ەسەر سەزىمدەر ولەڭگە كەلىپ ەركىن ارالاسىپ, باسقا شىعىپ, توسكە ورلەپ بارادى. وسىندايدا قادىر مىرزا ءالىنىڭ قالامىنان تۋعان مىنا جولدار ەسكە تۇسەدى دە تۇرادى: «سۇلۋلار وتە بەرگەندە, قيىلىپ كەلىپ قارايسىڭ, اجارلى قىزدى كورگەندە, اقىلدى قىزدى ايايسىڭ». اقىل قالىس, سەزىم شالىس بولعان زامان-اي دەپ باس شايقاپ, الداعى الىس كۇندەرگە جاسقانشاق جانارمەن ۇڭىلەسىڭ. «قىزدى قىز دەپ سۇيمەيمىن, سۇلۋلىق ول, ال سۇلۋلىق قاشاننان ارمان ماعان», دەپ ەدى جۇماعام – جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ. سۇلۋلىق جالاڭاشتانىپ بارا جاتقان مىنا زاماندا اساۋ سەزىمىن ادامگەرشىلىك قالىبىندا اقىلمەن ۇستاپ, اقمارجان جىر جازاتىن قىز اقىنداردىڭ قاتارى سيرەمەسە ەكەن دەيدى يمانشىل وقىرمان.
فاريزا اقىننىڭ ولەڭدەرىن, ياعني اساۋ سەزىمدى جىرلارىن وقىعاندا ادام جانىنىڭ تىلسىمى مەن جۇمباعى جانىڭدى باۋراپ, اسىل سەزىمدى قۇرمەتتەپ, قاستەرلەۋگە جەتەلەيدى. وقىس ويلاپ, وپىق جەپ, وداعاي ءپىشىپ, ولاقتىق تانىتا المايسىڭ. وتكىر, اشىق, بىراق نامىسى مەن جىگەرى بويىن تىكتەپ, ويىن وزدىرىپ تۇرادى. شىركىن, پاراساتقا تۇندىرىلعان «پروزراچنىيدىڭ» دا كوڭىل كوزى عانا كورە الار پەردەسى بار ەكەن-اۋ. سودان بولار, اپام ماستەك جىردى ايامايدى, قامشى ۇرىپ, مەسەلىن قايتارىپ, باس ءجىبىن ءتۇرىپ جىبەرەدى. كەم تالانتتاردىڭ كەڭ تالانتتار الدىندا كۇمىلجىپ تۇراتىنى دا سودان.
اقىن بۇل تۇرعىدان كەلگەندە – جالعىز. مۇقاعالي: «ومىردە اقىنداردىڭ ءبارى جالعىز» دەگەندە, اپاما اراشا ءتۇسىپ, بۇدان ون-ون بەس جىل بۇرىن, «جالعاندا جالعىز بولماس اقىن دەگەن» دەپ قالام ۇشتاعانىم بار ەدى. وسى سوزىمە ەندى ءسال عانا رەداكتسيالىق وڭدەۋ جاساپ: «فاريزا جىردا جالعىز, بىراق حالىقپەن كوپ» دەپ ايتار ەدىم. ويتكەنى, اقىن قاي كەزدە دە ءوز جۇرتىنىڭ ورتاسىندا. كوپپەن بىرگە. سوندىقتان دا ول قاشاندا حالىق الدىندا كىشىك, اعا الدىندا ەركە, انا الدىندا ءسابي. بورىلىك ارىعىن بىلدىرمەي, ارقاشان جولبارىس-جىرىنىڭ جالىن كۇدىرەيتىپ كەلە جاتقان جىرداعى جاۋجۇرەك فاريزاعا ەلدىڭ اركەز ماقتانا, كەيدە جاسقانا قارايتىنى دا سوندىقتان. ودان بەرىدە فاريزا اپام تۋرالى «اساۋ ونەردىڭ افروديتاسى, تەكتى ولەڭنىڭ تۇمار حانىمى» دەگەنىم جانە بار. تاۋىپ ايتتىم با, اۋىپ ايتتىم با, بىلە بەرمەيمىن. بىراق وسى سوزگە كۋا بولىپ وتىرعان كوپشىلىكتىڭ قول سوققانىن وزىمە قابىلداپ قالعان جايىم بار. (ارتىق كەتسەم ايىپ مەنەن, وقىرمان).
«وسى جۇرت ەسكەندىردى بىلە مە ەكەن؟» دەپ ابىز اباي جازعانداي, كوپشىلىك اقىندى كەيدە شالت مىنەز شالدۋار, تەنتەك مىنەز تالانت دەپ تە ويلاپ قالىپ جاتادى. فاكەڭ جىرلارىندا ادۋىندانىپ, اتويلاپ, كەيدە شالقىپ, كەيدە تولقىپ, كەيدە سامعاق, كەيدە مازداق بولىپ كورىنگەنىمەن, جانىن ءتۇسىنىپ, جاعدايىن سەزىنسەڭ سابيدەي سەنگىش, بالاداي اڭعال, اناداي جۇمساق, داناداي شىنشىل, جەڭگەدەي سىرشىل, دوسىڭداي جاقىن, اپاڭداي اياۋلى. سىرتتاي ءسال ىزبارلانىپ, ىزعارلانىپ تۇرعانمەن, ىشتەي كوڭىلى مولدىرەپ, تولقىپ-تولقىندانىپ جاتادى. ونىڭ ماڭىنا جاقىنداعان جاندار وسىنداي قاسيەتتەرىن سەزىنىپ, بىردە نازىن ايتىپ, بىردە بازىنا ايتىپ, اقىننىڭ التىن ۋاقىتىن الىپ, ويعا-قىرعا جۇگىرتىپ جىبەرەتىنى دە بار.
جۇگىرتىپ جىبەرەتىنى بار دەگەندەي, جاقىندا اپام دا ءبارىمىزدى جۇگىرتىپ جىبەردى. جۇمىستا وتىر ەدىم, الماتىدان اپتىعىپ اقىن اعام نۇرلان ورازالين تەلەفون شالدى: «وتەش, ءبىزدى قارا باسىپ, كوپتەن بەرى حابار الىسپاي, قاپى قالىپ, اسا ابىرجىپ وتىرمىن. «ەگەمەن قازاقستاندا» فاكەڭنىڭ ەلگە امانات حاتى جاريالانىپتى دەپ حالىق شۋلاپ جاتىر. مەن سول ءنومىرىن جىبەرىپ الىپپىن. فاكەڭ شەت ەلدە اۋىر وپەراتسيا الدىندا جاتىر ەكەن. ەلگە حات جازىپتى. كوردىڭ بە, ەستىدىڭ بە؟» دەپ باستىرمالاتتى.
جالپى حاباردى بىلسەم دە, نۇرلان اعامىز ايتقان امانات حاتتى كورمەي قالىپپىن. مەن دە ابىرجىپ, ءتىپتى تەرلەپ كەتتىم. دەرەۋ ۇلى الماسقا حابارلاسىپ, جاعدايدى بىلسەم, ول اپامنىڭ ءوزىن قولداعان, جاناشىر بولعان, قامقورلىق كورسەتكەن جاندارعا, جالپى ءوز وقىرماندارىنا, تىلەۋلەستەرىنە جازعان ريزاشىلىق حاتى بولىپ شىقتى. جاقىندا ەلگە ورالۋعا قامدانىپ جاتىر ەكەن. نۇرلان اعامنان ءسۇيىنشى سۇرادىم. ونىڭ دا جاعاسى جايلاۋ بولىپ, جادىراپ قالدى. وسى كۇندەردە حالقى ونىمەن بىرگە بولدى, جانكۇيەر بولدى. نەمىس جەرىنە نازارلارىن تىكتەپ, الىستان اقجولتاي حابار كۇتىپ وتىردى. اپام, اللاعا شۇكىر, ورتامىزعا امان-ساۋ ورالدى. سول كۇندەردە حالقى ونى قاتتى ىزدەدى, كۇتتى. بۇل دا حالقىمىزدىڭ بويىندا بار ەلدىك قاسيەت. ۇزىلمەي كەلە جاتقان ۇلگى.
اقىن قاي كەزدە دە ەلدىك ۇلگىدەن, حالىقتىق قاسيەتتەن بويىن اۋلاق سالعان ەمەس. اللاعا ماداق ايتىپ, ارۋاققا شاك كەلتىرمەۋ جونىنەن دە ول ارقاشان بيىكتەن كورىنەدى. قۇرانعا كوڭىلىمەن قۇلاپ, مۇحاممەد پايعامباردىڭ, (س.ع.ا.,) ءومىرى مەن ۇلى ءىلىمى تۋرالى كىتاپ ءتۇزۋىنىڭ ءوزى ونىڭ جان دۇنيەسىنىڭ تەرەڭدىگى مەن كەمەلدىگىن قاپىسىز كورسەتەدى. ۇلى پايعامبارلاردىڭ ۇلاعاتتى جولىن جالعاعان اۋليە-امبيەلەردىڭ ءازىز ەسىمدەرى مەن ارداقتى ىستەرىن تانىپ-بىلۋدەگى بولمىسىن ونىڭ شىعارمالارىنان ۇنەمى كورەسىڭ دە وتىراسىڭ. بۇل تەك ولەڭدە عانا كورىنىس تاپپايدى, ومىردە دە سولاي. جازا باسىپ جاڭىلىپ, اسىپ-ساسىپ سابىلىپ جۇرگەن جاندار دا ونىڭ جانىنا جيىلىپ, تالانتىنا ءتاۋ ەتىپ جاتادى. ءوزى دە وسى ۇردىستەن اينىعان ەمەس.
ەكىنشى ءبىر وقيعا ەسكە تۇسەدى. فاريزا اپام 50 جاسقا تولۋىنا وراي 1989 جىلدىڭ اقپان ايىندا ماڭعىستاۋ وبلىسى ازاماتتارىنىڭ شاقىرۋى بويىنشا ەلگە باردى. جازۋشى مەرەكە قۇلكەنوۆ پەن مەنى قاسىنا ەرتتى. وسى وبلىستىڭ بەينەۋ اۋدانى اۋماعىنداعى بەكەت اتا مەشىتىنە بارىپ, زيارات ەتتىك. قىستىڭ قاقاعان ايازىندا دا قاتپاي, بۋى بۇرقىراپ جاتاتىن اتا قۇدىعىنان سۋ الىپ, ءدام تاتتىق. اقتاۋعا جۇرەر كۇنى سول اۋدانداعى ەسىمى بەلگىلى ءبىر اقىن فاريزا اپامدى ۇيىنە قوناققا شاقىردى. اقىن بارمايمىن دەپ باس تارتتى. «مۇنداي اقىندى بىلمەيمىن» دەيدى اپام. جەرگىلىكتى اقىن قاتتى ابىرجىدى. مال سويىلعان, قوناق شاقىرىلعان, داستارقان جاساۋلى.
سودان الگى اعامىز ابىرجىپ, ەندى نە ىستەيمىن دەپ ماعان كەلدى. قينالىپ كەتكەن. سودان وعان بىلاي دەپ جول كورسەتتىم: «سەن دەرەۋ بەكەت اتا قۇدىعىنان ءبىر فلياگا سۋ الىپ كەل. سول سۋمەن شايىڭدى قاينات, ەتىڭدى اس, قالعانىن ءوزىم رەتتەيىن. وسى شارۋانى ىڭعايلاپ بولىپ, بىزگە كەل». ول 18 شاقىرىم جەردەگى اتا مەشىتىنە ۇشتى دا كەتتى. كەلدى. سوسىن مەن: «اپا, مىنا اقىن باۋىرىڭىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءبىر يگى ءىس باستاپتى. سىزگە اتا سۋىن ارنايى الدىرىپ, سودان ءدام-تۇزىن دايىنداپ, قوناققا شاقىرىپ وتىر. بارماساڭىز بولمايدى-اۋ» دەپ سالماقتى وزىنە سالدىم. اپام بىردەن جادىراپ: «ءوي, سەن اقىلدى جىگىت ەكەنسىڭ عوي. بىلمەي ءجۇر ەكەنمىن. مىناۋ عاجاپ شاقىرىس بولدى عوي. اتا ارۋاعىن قالاي اتتاپ كەتەمىز, باستا ۇيىڭە», دەپ اعىل-تەگىل بولدى دا قالدى. ءسويتىپ, اقتاۋعا اسىعىپ وتىرعان اپام التى-جەتى ساعات وتىرىپ, ابدەن ريزا بولىپ اتتاندى. مىنەز بە؟ ارينە, مىنەز. اقىندىق مىنەز. بۇكپەسى, بۇرىلىسى جوق مىنەز. سودان الگى اقىندى جاقسى كورىپ كەتتى.
فاريزا اپامنىڭ حالىققا ءان بولىپ كەڭ تاراعان «جاقسى كورۋ» دەگەن ولەڭى بار. وسى ولەڭ – فاريزا اقىننىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزگى اداستىرماس التىن ارقاۋى. اپام جۇرتتىڭ ءبارىن جاقسى كورەدى. ءيسى قازاعىن جاقسى كورەدى. تورتكۇل الەمدى اۋزىنا قاراتقان تەرەزا اناداي ول ارقاشان ءوز ۇلتىن جانىنداي جاقسى كورىپ, ونىڭ باقىتىنا شاتتانىپ, قۋانىشىن ءبولىسىپ, قايعىسىنا ورتاقتاسىپ كەلە جاتقان انا. ءوزىم دە تالاي كۋا بولدىم, ءتىپتى جاسى فاريزا اپامنان الدەقايدا ۇلكەن, عاسىرعا اياق باسقان قاريالاردىڭ ءوزى «فاريزا اپاي» دەپ جاتادى. سونداي كەزدە اپام: «سەندەر وسى قالايسىڭدار», دەپ قاباعىن ءتۇيىپ, وكپەلەگەن بولىپ, ەرنىن بۇرتيتىپ, ۇرسىپ تاستايتىنى دا بار. بىراق كوزى ك ۇلىپ تۇرادى. كوڭىلى ك ۇلىمسىرەپ تۇرادى. الگى ادامدى اياپ, ىشتەي جاقسى كورىپ تۇرادى. جاقسى كورگەسىن ۇرسادى. جاقسى كورىپ تۇرىپ, ۇرسۋعا بولا ما؟ ارينە, بولادى, ەگەر ءسىز فاريزا وڭعارسىنقىزى بولساڭىز.
ءبىز دە فاريزا اپامىزدى جاقسى كورەمىز. ءبىزدىڭ جاقسى كورگەنىمىزدى ول دا ءبىلىپ, ءتۇسىنىپ وتىرادى. ءتۇسى قاتۋ بولىپ وتىرعان سياقتى بولىپ كورىنگەنىمەن ءىشى تاتۋ بولىپ ەلجىرەپ, شىن جاقسى كورىپ وتىرادى.
شىن ايتامىن, فاريزا اپام قازىر ءبارىمىزدى جاقسى كورىپ وتىر. بىراق مىنەزىنە جەڭدىرىپ, سىر بەرمەي وتىر. ءبىز دە اپامىزدى جاقسى كورىپ, وسى ءسوزىمىزدى ايتتىق. ءوز ءسوزىن وزىنە قايتاردىق.
اپا, امان ءجۇرىڭىز, ءبىز ءسىزدى جاقسى كورەمىز. حالقىڭىز, قازاعىڭىز جاقسى كورەدى ءسىزدى!
وتەگەن ورالباي ۇلى,
اقىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
