ماڭعىستاۋدىڭ ماڭ دالاسىنا اڭ مەن قۇستى جەرسىندىرۋ جۇمىستارى جۇيەلى جۇرگىزىلۋدە. جازى ىستىق, قىسى قىتىمىر, ءشولدى ولكەنىڭ تابيعاتىنا بەيىم تىرشىلىك يەلەرى جاتىرقاپ-جاتسىنباي باۋىر باسىپ, تولدەپ, كوبەيىپ كەلەدى. تابيعي ەرەكشەلىكتەرىمەن, مادەني مۇرالارىمەن كەلەشەكتە تۋريستىك زور الەۋەتكە يە بولىپ, تولاسسىز تۋريستەر لەگىن تارتامىن دەپ تالاپتانعان وڭىرگە تاماشالاۋشىلار ءۇشىن اڭ-قۇس تۇرلەرىن مولايتۋ, ساياتشىلىق پەن اسەرلى سەرۋەن-سەيىلدى ۇسىنۋ دا ماڭىزدى بولىپ تۇر. سوندىقتان ماڭعىستاۋدىڭ دالاسىندا تىرشىلىك ەتۋشى اڭ-قۇس تۇرلەرىن ساقتاپ, كوبەيتۋمەن قاتار, وزگە وڭىرلەردەن تاسىمالدانعان تۇقىمداردى جەرسىندىرۋ جانە سانىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتۋ – وزەكتى ماسەلە. وڭىردە كۇشەيتىلگەن كۇزەت جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە جانۋارلار ءوسىپ كەلەدى. 2017 جىلعى ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى جۇرگىزگەن اۆياساناق كەزىندە قورعالاتىن جەرگىلىكتى ايماقتاردان 1509-دان استام ارقار انىقتالىپ, قاراقۇيرىق, ارقار جانە باسقا دا جابايى اڭداردىڭ سانى الداعى جىلمەن سالىستىرعاندا كوبەيگەنى بايقالدى.
كەڭەستىك كەزەڭدە تۇرىكمەنستاننان «بارساكەلمەسكە» اكەلىنگەن قۇلاندار كەيىن ماڭعىستاۋعا دا اكەلىنىپ, جىبەرىلدى. بۇل جەر بەتىندەگى سانىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى ارنايى قورعاۋعا الىنىپ, حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ وداعىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن قۇلاندار سانىن كوبەيتۋدەگى بىردەن-ءبىر جول بولاتىن. اتالمىش ءۇردىس كەيىن دە جالعاسىن تاۋىپ, 1991 جىلى 35 قۇلاننىڭ تۇياعى ماڭعىستاۋ توپىراعىنا ءتيدى. ارادا 13 جىل سالىپ جۇرگىزىلگەن ساناق ناتيجەسى ولاردىڭ قاراسى ارتىپ, 100-120 قۇلانعا جۋىقتاپ قالعانىن انىقتادى. قازىر دە ماڭعىستاۋدا قۇلان, قۇس تۇرلەرىن اكەلۋ جۇمىسى تولاستاعان جوق.
– جانۋارلاردىڭ ءوسىمىن مولايتۋدىڭ نەگىزگى جولى – رەينترودۋكتسيالاۋ, ياعني جانۋارلار تۇرلەرى دارا نۇسقالارىن بۇرىنعى مەكەندەۋ ورتالارىنا ادەيى اۋىستىرۋ. وسىعان بايلانىستى «قازاقستاننىڭ بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ اسسوتسياتسياسى» تاراپىنان 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان قازاقستانداعى قۇلانداردى رەينترودۋكتسيالاۋدىڭ بيولوگيالىق نەگىزدەمەسى جاساقتالدى. وسى بيولوگيالىق نەگىزدەمەگە سايكەس 2019 جىلى «بارساكەلمەس» قورىعىنان قۇلانداردى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىنا اكەلىپ جەرسىندىرۋ جوسپارلانعان. ماڭعىستاۋعا 1991 جىلى «اقتاۋ-بوزاشى» مەملەكەتتىك قاۋمالىنا قۇلاندار اكەلىپ جىبەرىلگەن جانە ولار وسى جەردىڭ تابيعاتىنا تەز جەرسىندى, – دەيدى بۇل تۋرالى ماڭعىستاۋ وبلىستىق ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى عابباس دوساتوۆ.
سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى مەن بىرىككەن اراب ءامىرلىكتەرى اراسىندا جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە سيرەك كەزدەسەتىن قۇستاردىڭ ءوسىمىن مولايتۋ ماقساتىندا 2018 جىلدىڭ مامىر ايىندا 500 لاشىن قاراقيا, بەينەۋ اۋداندارى اۋماعىنا ۇشىرىلسا, 2013 جىلدان بەرى وبلىستا 1500 باس شاماسىندا دۋاداق, لاشىن تابيعات اياسىنا جىبەرىلگەن.
«قىزىل كىتاپقا» ەنگەن دۋاداق قۇسىنىڭ سانىن ماڭعىستاۋدا كوبەيتۋ ءۇشىن جىلدا بىرىككەن اراب ءامىرلىگىنەن جانە تۇركىستان وبلىسىنان ءۇستىرتكە بىرنەشە باس اتالعان قۇس اكەلىنەدى. ينكۋباتوردا وسىرىلگەن دۋاداقتاردىڭ كەڭ دالاعا ەركىن ءسىڭىسىپ كەتۋى جانە قاسكويلەردەن قورعانۋى وڭاي ەمەس, سوندىقتان ولار ۇنەمى باقىلاۋدا. دۋاداقتى قورعاۋدىڭ حالىقارالىق قورى اتالىق دۋاداقتارعا ارنايى قوندىرعى ورناتىپ, ولاردىڭ قايدا, قالاي ءجۇرگەندىگىنەن حاباردار بولىپ وتىرسا, قۇستاردى تاسىمال كەزىندە بابىمەن جەتكىزۋمەن, ولاردىڭ جاي-كۇيىن جاساۋمەن فرانتسيالىق ورنيتولوگ ماماندار اينالىسادى.
«بەرەگەن قولىم الاعان» دەگەندەي, دۋاداق اكەلگەن ارابتار يتەلگى قۇسقا «قۇدا تۇسكەن». كەلىسىم بويىنشا ولار ءۇستىرت ۇستىنەن 50 يتەلگى اۋلاپ, ساياتشىلىق قۇرۋعا قۇقىلى بولىپ شىقتى.
«بالىعى تايداي تۋلاعان...»
«ماڭعىستاۋلىقتار كەلگەندە تاڭسىق تاعام عوي دەپ بالىق ۇسىنۋشى ەدىم, سويتسەم قاتەلەسىپپىن. بالىقتىڭ «كوكەسى» ماڭعىستاۋدا ەكەن», دەپ ەدى جۋىردا ءبىر اتىراۋلىق جىگىت. بالىق اۋلاۋ جانە ونى ءوندىرۋ ءىسى ءىرى سالاعا اينالىپ كەتپەگەنمەن, تام-تۇمداپ تىرلىك ەتۋدە.
ماڭعىستاۋ وبلىسى اۋماعىندا 2018 جىلى بالىق اۋلاۋعا ليميت – 1859 تەڭگە, 2019 جىلى ليميت 2567 تەڭگە بولدى. قالقىما بالىق ءتۇرلەرىنە مايشاباق, تىكەندى بالىق (كەفال), قورىتپا, اقمارقا جاتسا, تابيعي بالىقتارعا بەكىرە, شوقىر, قاراكوز, سازان, كوكسەركە, تابان جانە قالعان ۋاق بالىقتاردىڭ ءبارى جاتادى. تەڭىزدەگى بالىقتاردىڭ الۋان تۇرلىلىگىنىڭ كوپ بولىگى تەڭىز جانە وزەن بالىقتارى دەپ اتالسا, ال قالعان بولىگى وتپەلى جانە جارتىلاي وتپەلى بالىقتار. كاسپي بالىقتارىنىڭ 40 ءتۇرى كاسىپشىلىك تۇرىنە جاتادى. سيرەك كەزدەسەتىن جانە «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن تۇرلەرى – ۆولجالىق مايشاباق, كاسپي البىرتى, اقبالىق, قۇتىم, تاعى باسقالار, – دەيدى ماڭعىستاۋ وبلىستىق ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى عابباس دوساتوۆ.
بالىقتىڭ ارتۇرلىلىگى تەك قانا كاسپي تەڭىزىندە بايقالادى. كاسىپشىلىك بالىق اۋلاۋدا ەرەكشە ورىن الاتىن جارتىلاي وتپەلى بالىقتار سازان, تابان, اقمارقا, قاراكوز, ال تەڭىزدىڭ بايىرعى بالىقتارى مايشاباق جانە تىكەندى بالىق (كەفال) كوپتەپ كەزدەسەدى. كاسپي تەڭىزىندەگى يتبالىق – ۋاق جەمتىكتەرىمەن قورەكتەنەتىن ءبىر عانا بالىق ءتۇرى. يتبالىق كاسىپشىلىك تۇرىنە جاتادى, قازىرگى ۋاقىتتا يتبالىقتى پايدالانۋ توقتاتىلدى. كاسپي تەڭىزىندە اۋا رايىنىڭ تەز وزگەرۋىنە بايلانىستى جاعالاۋ ايماقتارىندا كەفال بالىعىنىڭ قوزعالىسى انىق بايقالادى. كەفال تەڭىزدىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىن قىستاپ, 800 شاقىرىم قاشىقتىقتا ءجۇرىپ تۇرىكمەنستان تەڭىز جاعالاۋلارىنا بارادى.
كاسپي تەڭىزىنەن بالىق اۋلاۋدىڭ ءوزىندىك ەرەكشەلىگى بار. جىلدىڭ نەگىزگى بولىگى تەڭىزدە داۋىل بولىپ تۇرادى, بالىقتار وتپەلى, ناۋرىز ايىنان باستاپ تۇرىكمەنستان شەكاراسى ايماعىنان كەفال, مايشاباق, كوكسەركە بالىقتارى كەلەدى, وسى بالىقتار باۋتينو اۋماعىنان وتكەننەن كەيىن ولاردى اۋلاۋ ازايادى, سەبەبى تەڭىزدىڭ سولتۇستىك ايماقتارىندا بالىقتار ءار باعىتقا كەتەدى. ءساۋىر ايىنان باستاپ جايىق وزەنىنىڭ كاسپي تەڭىزىنە قۇيار جەرىنەن اقمارقا, سازان, تابان, قاراكوز جانە تاعى باسقا بالىقتارى كەلىپ, ماۋسىم ايىندا قايتىپ كەتەدى.
سۋداعى تىرشىلىك يەسىنە قاتىستى قاسكويلەر ءىسى دە تىيىلار ەمەس. تۇپقاراعان جانە بوزاشى ينسپەكتسياسى بولىمدەرىنىڭ 13 ينسپەكتورى تەڭىزدە, جاعالاۋدا مەملەكەتتىك باقىلاۋ, قورعاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. ولار 2 سۋدا ءجۇزۋ قۇرالى جانە 3 اۆتوكولىكپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. شەكارا قىزمەتى, پوليتسيا دەپارتامەنتى, كولىك ينسپەكتسياسى جانە پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن بىرىككەن ءىس-شارا جوسپارى جاساقتالعان.
2018 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسى اۋماعىندا زاڭسىز اڭ اۋلاۋدىڭ ورەسكەل ءۇش فاكتىسى انىقتالسا, ينسپەكتسيادا جانۋارلار جانە وسىمدىكتەردى قورعاۋ بويىنشا 319 رەيد جۇرگىزىلىپ, 127 قۇقىقبۇزۋشىلىق انىقتالعان, ونىڭ 110-ى اكىمشىلىك, 17-ءسى قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىق بولىپ تابىلادى, اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا سالىنعان 899 مىڭ 458 تەڭگە ايىپپۇل تولىق وندىرىلگەن.
ءوز باسىن قاتەرگە تىگە ءجۇرىپ قاسكويلەرگە قارسى تۇراتىن قورىقشىلاردىڭ ەڭبەگى ەرەن.
اڭ اۋلاۋ قانشالىقتى زاڭدى؟
اڭعارعا بارىپ اڭ اۋلاپ, قىرعا شىعىپ قيقۋلاتىپ قايتاتىندار جوق ەمەس. ول قانشالىقتى زاڭدى؟
ماماندار سوزىنشە, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا سپورتتىق تۇرعىدا اۋەسقوي اڭ اۋلاۋ جۇرگىزىلەدى. وبلىستا تىركەلگەن ءبىر اڭشىلىق شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋشى مەكەمەگە 9 اڭ اۋلاۋ القاپتارى بەكىتىلگەن. ماڭعىستاۋدا اڭ اۋلاۋ القاپتارىندا اڭشىلىق ماۋسىم 1 قىركۇيەكتەن باستاپ كەلەسى جىلدىڭ 15 اقپانى ارالىعىندا وتەدى. ال قاسقىر اۋلاۋ مەملەكەتتىك قىزمەت بولىپ تابىلادى. بيىل وبلىس اۋماعىندا 300 باس قاسقىرعا دەيىن اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلگەن.
– 2016 جىلدان باستاپ قازاقستاندا كوكتەمگى اڭ اۋلاۋ توقتاتىلدى. وعان سەبەپ, قازاقستاننىڭ بيوالۋان ءتۇرلىلىكتى ساقتاۋ اسسوتسياتسياسى جانە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ زوولوگيا ينستيتۋتى كوكتەمگى اڭ اۋلاۋ بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, بيولوگيالىق نەگىزدەمە دايىندادى. بيولوگيالىق نەگىزدەمەنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بارلىق سۋدا جۇزەتىن قۇستاردىڭ قازاقستان اۋماعى بويىنشا سانى كۇرت ازايعان. ونىڭ سەبەبى كوكتەمگى اڭ اۋلاۋ كەزىندە اتالىق قۇستاردى اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلەدى, ال اڭشىلاردىڭ نەگىزگى بولىگى اتالىق جانە انالىق قۇستاردى ايىرا بەرمەيدى, سوندىقتان ولار بارلىعىن بىردەي اۋلايدى جانە كوكتەمدە ءۇيرەكتەردى سۋعا «الدامشى ۇيرەك» قويىپ اۋلاۋى ءتيىس, ونى كوپشىلىگى ساقتاي بەرمەيدى. سونىمەن بىرگە كوكتەمگى مەزگىلدە انالىق قۇستاردىڭ جۇمىرتقا سالاتىن مەزگىلى, – دەيدى ماڭعىستاۋ وبلىستىق ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى عابباس دوساتوۆ. سونداي-اق جان-جانۋارلاردىڭ تولدەپ, كوبەيەتىن كوكتەم مەزگىلىندە اڭشىلار مىلتىق اتىپ, اڭ اۋلايتىن بولسا, جانۋارلاردى ءوز مەكەندەرىنەن ۇركىتەتىنى بەلگىلى.
