ءدىن – حالىقتىڭ رۋحاني نەگىزى

ءدىنسىز قوعامدى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءدىن حالىق ءما­دەنيەتىنىڭ رۋحاني نەگىزى. ونىڭ قوعامدا الاتىن ورنى قاشاندا ەرەكشە. سول سەبەپتى جاس ۇرپاققا دىندەر تاريحى مەن ونىڭ قۇن­دى­لىقتارى, رۋحاني استارى تۋرالى مالىمەت بەرۋ ءومىر تالابى. وسى ورايدا جاس جەتكىنشەكتەرگە دىندەر تاريحى مەن ىلىمدەرى تۋرالى عىلىمي نەگىزدە جازىلعان وقۋلىق اسا قاجەت. وسى قاجەت­تىلىكتى قا­نا­عاتتاندىرۋ ماقسا­تىندا اكادەميك عاريفوللا ەسىمنىڭ اۆتورلىق جەتەكشىلىگىمەن 9-سىنىپ وقۋشى­لا­رىنا قازاق جانە ورىس تىلدە­رىندە ء“دىنتانۋ نەگىزدەرى” وقۋ­لى­عى دايىندالىپ, جارىققا شىق­تى. اۆتورلىق ۇجىم قۇرامىنا في­لوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تو­رى, پروفەسسور ا.ءابۋوۆ, ق. بە­گا­لينوۆا, فيلوسوفيا عىلىمدا­رى­نىڭ كاندي­داتى ە. سماعۇلوۆ, يسلامتانۋ­شى ق.جولدىباي ۇلى كىرگەن ەكەن. ء“دىن­تانۋ نەگىزدەرى” وقۋلىعىندا جالپى ءدىني سانانىڭ قالىپتاسۋى, پولي­تەيستىك دىندەر­دەن كەيىن مونوتەيستىك دىندەردىڭ پايدا بولۋى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر مەن ءداستۇرلى ەمەس ءدىني كۋلتتار جاي­ىن­دا اقپارات بەرىلگەن. بۇنداي اق­پاراتتار ءدىن تۋرالى ءتۇ­سىنىگى تو­لىق قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن جاس بۋىن ءۇشىن ءتيىمدى ەكەنى ءسوزسىز. وقۋلىقتىڭ العاشقى تاراۋ­ىندا ءدىني سانا قۇرىلىمى – ءدىني سەنىم, ءىلىم جانە ءدىني يدەولوگيا تۋرالى باياندالعان. ءدىني سانا ءار تاريحي كەزەڭدە, ءتۇرلى قوعامدا ءار­تۇرلى دارەجەدە قىزمەت اتقارىپ, كورىنىپ وتىرعاندىعى ساراپتال­عان. ءدىننىڭ ادام مەن قوعام ومىرىندەگى قىزمەتتەرى: دۇنيەتا­­­­نىمدىق قۇندىلىقتارعا باۋلۋ, رەگۋليا­تيۆتىك (رەتتەۋشىلىك) قىز­مەتتەرى كورسەتىلگەن. پوليتەيزم (كوپقۇدايلىلىق), مونوتەيزم (بىرقۇدايلىق), سەكتا, دەنوميناتسيا, شىركەۋ ۇعىمدا­رىنىڭ عىلىمي تۇسىندىرمەلەرى دە جان-جاقتى بەرىلگەن. ميفتىك سانا مەن ءدىني سانا جايىندا دا ءما­لىمەتتەر وقۋشىعا تۇسىنىكتى جاتىق جازىلعان. ءدىننىڭ باستاۋلارى مەن تاريحي تۇرلەرى دەپ اتالاتىن ەكىنشى تا­راۋدا, ەجەلگى داۋىردەگى ءار ءتۇرلى اني­ميستىك, فەتيشيستىك, ماگيا­لىق, توتەميستىك ءدىني نانىمدار ءسوز بولادى. سونىمەن بىرگە, پو­ليتەيستىك ماندەگى ءدىني تۇسىنىكتەر ءورىس العان ەجەلگى حالىقتاردىڭ ءدىني نانىمدارىنا ارنالعان. ب.د.د. ءVى مىڭجىلدىقتىڭ سوڭىن الا تيگر مەن ەۆفرات وزەندەرىنىڭ اڭعارلارىنا قونىستانعان كونە شۋمەرلەردىڭ ءدىني نانىمدارىنا تالداۋ جاسالعان. ەجەلگى پارسى ەلىنىڭ زورواستريزم ءدىنى جايىندا دەرەكتەر كەلتىرە وتىرىپ, ەتيكا­لىق ۇستانىمدارى مەن قاسيەتتى كىتابى اۆەستا جايىندا بايان­داي­دى. ەجەلگى مىسىردىڭ كونە پاتشالىق ءداۋىرىنىڭ “پيرامي­دالار ءماتىنى” مەن ورتا پاتشالىق ءداۋىرىنىڭ “ساركوفاكتار ءماتىن­دەرى” سياقتى جەكەلەگەن جازۋلار, جاڭا پاتشالىق ءداۋىرى “ولىلەر كىتابى”, “و دۇنيەدە نەبارى تۋ­رالى كىتاپ” جازبالارداعى ءدىني تۇسىنىكتەرگە تالداۋ جاسالعان. سون­داي-اق, كونە گرەك ميفو­لو­گياسى مەن نانىم-سەنىمدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى, قۇدايلار پان­تەو­نى تۋرالى قىزىقتى مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن. ءۇندى مادەنيەتىندەگى براحمان ءدىنىنىڭ قالىپتاسۋى جانە ونىڭ ءىلىمى, عۇرىپتارى مەن مەرەكەلەرى جان-جاقتى تالدانىپ, ءيندۋيزمنىڭ ب.د.د. ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتا پاي­دا بولۋى جانە ادامنىڭ رۋحاني قۇتقارىلۋى ءۇشىن قاجەتتى ءۇش جول: قاسيەتتى ىستەر جولى (باستى شارتى – قۇرباندىق شالۋ); تانىم جولى (مەديتاتسيا جانە قۇدىرەتتى بول­مىس تۋرالى ويلار); ادالدىق جو­لى (قۇدايعا جانە ونىڭ راحى­مىنا سەنۋ) تالدانادى. ب.د.د. ءVى عاسىردا قىتايدا جاڭا فيلوسوفيالىق, دۇنيەتا­نىم­دىق ءىلىم رەتىندە قالىپتاسقان كونفۋتسي ءىلىمىنىڭ كەيىن ءدىني سەنىمگە اينالعاندىعى ايتىلىپ, مورالدىق ۇستانىمدارى مەن عۇرىپتارى تالدانعان. سول سياقتى ءداوسيزمنىڭ ءدىني-فيلوسوفيالىق ىلىمدەرى دە ساراپقا سالىنادى. جا­پونيانىڭ ۇلتتىق ءدىنى سين­تويزم جايلى ناقتى تۇسىنىكتەر بەرىلەدى. وقۋلىقتىڭ الەمدىك دىندەرگە ارنالعان ءۇشىنشى تاراۋى تۇڭعىش الەمدىك ءدىن بۋددا دىنىنەن باستا­لادى. بۋددا ءدىنىنىڭ ب.د.د. ءVى عا­سىردا ەجەلگى ءۇندىستاندا پايدا بول­عاندىعى ايتىلادى. نەگىزىن قا­لاۋشى گاۋتاما جايىندا اقپارات تا وقۋشى تۇسىنىگىنە ساي بەرىلگەن. بۋددا ءىلىمىنىڭ ءتورت اقي­قاتى, سەگىز ۇستانىمى, ەتيكالىق ەرەجەلەرى ناقتى كورسەتىلگەن. حريستيان ءدىنى مەن ونىڭ نە­گىزىن سالۋشى گاليلەياداعى نا­زا­رەت دەگەن شاعىن قالادان شىققان ءدىني ۇستاز جانە ۋاعىزداۋشى يسانىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋ­رالى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, حريس­تيان ءدىنىنىڭ عۇرىپتارى مەن مەيرامدارى, قاسيەتتى كىتابى ءىنجىل جايلى جان-جاقتى بايان­دا­لادى. حريستيان ءدىنىنىڭ پايدا بولۋىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني ال­عىشارتتارى دا ساراپتالادى. ريم-كوتوليك شىركەۋىنىڭ باتىس ەۋرو­پادا ءحVى عاسىرعا دەيىن جۇرگەن ايرىقشا ۇستەمدىگى سۋرەتتەلەدى. كوتوليك شىركەۋىنىڭ باسشىسى – ريم پاپاسى مەن ۆاتيكان مەم­لەكەتى تۋرالى دا مالىمەت بەرىلگەن. سونداي-اق, حريستيان ءدىنىنىڭ تارماعى, پروتەستانتيزمنىڭ ءدىني ءىلىمىنىڭ ەرەكشە تۇستارى وقۋلىقتا ەسكەرۋسىز قالماعان. الەمنىڭ ەكى ميللياردقا جۋىق حالقى ۇستاناتىن يسلام ءدىنى مەن مادەنيەتىنە دە ەرەكشە توقتالىپ وتكەن. يسلام مادەنيەتى مەن بەس پارىزى, يمان شارتتارى, مازحاب­تار, سۋنيتتەر جانە شيتتەر ءجو­نىندە ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرى­لا­دى. ادامزاتتىڭ اسىل كىتابى قۇران-كارىم جانە مۇحاممەد پايعام­باردىڭ ءومىرى جايىندا, يسلامداعى ايەل, مۇسىلمان مەي­رامدارى, عىلىم-ءبىلىم ماسەلەلەرى ىقشامدى ءارى جەڭىل جازىلعان. وقۋلىقتا يسلامداعى جيھات ۇعىمى, سوپىلىق جونىندە دە ءسوز قوزعالعان. بۇدان وزگە تاراۋلارىندا يسلامنىڭ قازاقستانداعى تارا­لۋى, ەلىمىزدەگى يسلام ءدىنىنىڭ يمام اعزام جەتەكشىلىگىندەگى حا­نافيتتىك-سۋننيتتىك باعىتقا بايلانىستى مالىمەتتەر بەرىلگەن. ن. بايتەنوۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ عىلىم فيلوسوفياسى جانە ءدىنتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ب.بەيسەنوۆ, دوتسەنت.