الدىمەن شىعىس قازاقستانعا توقتالساق. وڭىردەگى «سەمەي – قاينار», «قاراعاندى – بوعاس», «ماقانشى – جالاڭاشكول» باعىتىنداعى جولداردىڭ جاعدايى تۋرالى «ابىرالىعا باراتىن كىم بار؟» (2017 جىل, 20 قاراشا), «شالعايداعى شۇبارتاۋ نەمەسە جابىلعان اۋداننىڭ جاعدايى الاڭداتادى» (2017 جىل, 4 تامىز), «الاكولدىڭ ينفراقۇرىلىمى جاقسارىپ كەلەدى» (2018 جىل, 25 شىلدە), «جىرعا اينالعان «سەمەي – قاينار جولى» (2018 جىل, 1 تامىز) اتتى ماقالالاردا جان-جاقتى جازىلدى. ماسەلەن, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى اۋماعىنداعى 300 شاقىرىمعا جۋىق «سەمەي – قاينار» باعىتىنداعى تاس جولدىڭ سوڭعى رەت 1990 جىلى ابىرالى اۋدانى قۇرىلعان كەزدە اسفالتتالعانى, سودان بەرى 27 جىل بويى جوندەۋ كورمەگەنى, وسى جولدى تۇرعىندار 6-7 ساعات اۋپىرىمدەپ جۇرۋگە ءماجبۇر ەكەندىگى ماقالادا كورسەتىلگەن ەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا بۇل جولدىڭ سارجال اۋىلىنا دەيىنگى بولىگى ءبىرشاما رەتكە كەلتىرىلگەنىمەن, تۇرعىنداردىڭ قاينار اۋىلىنان سارجالعا دەيىنگى اۋماق ءبىرىنشى كەزەكتە جوندەلسە دەگەن ءوتىنىش-تىلەكتەرى بار. سوڭعى جىلدارى سىرقاتىنا ەم ىزدەگەن جۇرت ءجيى باراتىن «قوڭىر اۋليە» ۇڭگىرىنە دە وسى جول ارقىلى جىلدام جەتۋگە بولادى. ياعني بۇل كۇرە جولدى ابىرالىنىڭ 5 مىڭ تۇرعىنىن قوسا العاندا 10 مىڭعا جۋىق حالىق پايدالانادى. ال رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى «قاراعاندى – بوعاس» باعىتىنداعى اياگوز قالاسى بەن مالگەلدى اۋىلىنىڭ اراسىنداعى 245 شاقىرىمدىق جول دا كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. اۋدان ورتالىعى اياگوز بەن بۇرىنعى شۇبارتاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى بارشاتاستىڭ اراسى 175 شاقىرىم. وسى قاشىقتىقتى تۇرعىندار 4-5 ساعات جۇرەتىن كورىنەدى. «اياگوزدەگى ساعات 10-داعى جينالىسقا بارۋ ءۇشىن تاڭعى ساعات 3-4 كەزىندە جولعا شىعامىز. ءايتىپ-ءبۇيتىپ ۇيگە جەتكەنشە ىمىرت ۇيىرىلەدى. اۋدان ورتالىعىنا 250 شاقىرىم جەردەگى ەمەلتاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنا ءتىپتى قيىن. ولار بىزدەن دە قاشىقتا جاتىر عوي. جول جاقسى بولسا, 175 شاقىرىم دەگەنىڭ 2 ساعاتتىق جول ەمەس پە؟!», دەگەن ەدى بايقوشقار اۋىلىنىڭ اكىمى ساياتبەك شىمىروۆ ەكى جىل بۇرىن شۇبارتاۋعا بارعان ساپارىمىزدا.
وبلىستىڭ ىشىندەگى اۋىل مەن اۋدان ورتالىعىن, اۋىل مەن اۋىل ارالارىن جالعايتىن جولداردىڭ كوپشىلىگى كۇردەلى جوندەۋگە مۇقتاج. ماسەلەن, زايسان اۋدانىنداعى زايسان قالاسىنان شىلىكتى اۋىلىنا, كۇرشىم اۋدانىنىڭ مارقاكول اۋىلىنان توسقايىڭ اۋىلىنا دەيىنگى جولدار ءالى كۇنگە دەيىن اسفالتتالماعان. تۇرعىندار كۇرشىم اۋدانىنىڭ جولنۇسقاۋ, امانات, العاباس, مارالدى, ءۇرجار اۋدانىنىڭ ماقانشى كەلدىمۇرات, كوكوزەك, تارباعاتاي اۋدانىنىڭ ماڭىراق پەن جاڭااۋىل, قىزىلكەسىك پەن ۇشتوبە ەلدى مەكەندەرىنىڭ, سونداي-اق سەمەيگە قاراستى ابىرالى ءوڭىرىندەگى سەمەي – قاينار – اياگوز, سەمەي – قاينار-قاراعاندى, اياگوز – ءۇرجار, اياگوز – قىزىلكەسىك, اياگوز – اقسۋات, اقسۋات – ءجانتىكەي – قوجاگەلدى, اقسۋات – كىندىكتى, اقسۋات – اقجار, اقسۋات – ويشىلىك باعىتتارىنداعى جولدار رەتكە كەلتىرىلسە دەگەن ءوتىنىش-تىلەكتەرىن كوپتەن بەرى ايتىپ ءجۇر.
جىرعا اينالعان بۇل جولدار قاشان جوندەلەدى؟ وبلىستىق جولاۋشى كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرجان ءجۇمادىلوۆ بيىل وبلىستىق جانە اۋداندىق دارەجەدەگى جولداردى, ەلدى مەكەندەردەگى كوشەلەردى ءجوندەۋگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 20 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قاراجات ءبولىنىپ وتىرعانىن, ونىڭ 7 ميللياردقا جۋىعى جولداردى جوندەۋگە جۇمسالاتىنىن ايتقان-دى. وسى جيىندا وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ اعىمداعى جىلى وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزداعى 321 شاقىرىم جول جوندەلەتىنىن, بىلتىر سەمەي مەن قاراۋىل اراسىنداعى تاسجول جوندەلگەنىن, وعان جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ەكى ميلليارد تەڭگە جۇمسالعانىمەن كوكتەم شىققاندا 30 شاقىرىمدىق جولدىڭ اسفالتى قارمەن بىرگە ەرىپ كەتكەنىن سىنعا الىپ, مەردىگەر مەكەمەگە شارا قولدانۋدى تاپسىردى. اياگوز – اقسۋات جولىن جوندەۋگە جوبالىق قۇجاتتار ازىرلەۋدى جۇكتەدى. «قازاۆتوجول» كومپانياسى وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى ىڭكاربەك اتاباەۆ 2019 جىلى وڭىردەگى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى 3,5 مىڭ شاقىرىم جول جوندەلەتىنىن, بۇل جۇمىستارعا ەل قازىناسىنان جانە حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنان 52 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قاراجات بولىنەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. «قازىرگى كەزدە وبلىستا وسكەمەن – قالباتاۋ – الماتى وبلىسىنىڭ شەكاراسى جانە قالباتاۋ – مايقاپشاعاي جولدارىنا كۇردەلى جوندەۋ باستالىپ كەتتى. بىرەر كۇننەن سوڭ جولشىلار ومبى – مايقاپشاعاي, تاسكەسكەن – باقتى جولدارىن جوندەۋگە كىرىسپەك. وسى جىلى رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى 194 شاقىرىم جول ورتاشا جوندەلەدى. ولار: وسكەمەن – سەمەي, وسكەمەن – راحمان قاينارى, سەمەي – قاينار, اياگوز – بارشاتاس جانە قالجىر – مارقاكول كۇرە جولدارىنىڭ جەكەلەگەن تەلىمدەرى. بۇل جۇمىستارعا ەل قازىناسىنان 4,3 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلدى», - دەيدى ول.
جەتىسۋدىڭ ىشكى جولدارىنىڭ ساپاسى تالاپقا ساي ما؟
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقىندا الماتى وبلىسىنا جاساعان جۇمىس ساپارى بارىسىندا ءوڭىردىڭ كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن جوعارى باعالاعان بولاتىن. الايدا, جەرگىلىكتى جولداردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن پرەزيدەنت وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆقا 2025 جىلعا دەيىن اپاتتى اۆتوجولداردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قايتا قۇرىلىمداۋدان وتكىزۋدىڭ جوسپارىن جاساۋدى تاپسىردى.
«وبلىس اۋماعىنان وتەتىن «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوكولىك ءدالىزىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ءوڭىردىڭ عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا سەرپىن قوسادى. بىراق ايماقتاعى ىشكى جولداردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. قازىرگى كۇنى وبلىس جولدارىنىڭ 22 پايىزى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى» دەگەن ەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەن ايماقتاعى ىشكى جولداردىڭ ۇزىندىعى 6138,6 شاقىرىمدى قۇرايدى. بۇل وبلىستاعى 17 اۋدان مەن 2 قالانىڭ تىرشىلىگىنە جان ءبىتىرىپ تۇرعان قوزعالىس وزەگى ىسپەتتى قاتىناس جولى. بىراق جەرگىلىكتى مامانداردىڭ پىكىرى بۇل جولداردىڭ ساپاسى ناشار ەمەس دەگەنگە سايادى. مىسالعا, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ىشكى قاتىناس جولىنىڭ ساپاسىن ساراپتاعان ماماندار, جول ساپاسى 78,1 پايىزعا جاقساردى دەگەن شەشىم شىعاردى. جالپى, الماتى وبلىسىندا جەرگىلىكتى ماڭىزداعى جولداردى سالۋ مەن جوندەۋگە جىل سايىن 30 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىنىپ كەلەدى. ال وسى جىلى ىشكى جولدارداعى قاۋىپسىز جانە ءۇزىلىسسىز قوزعالىستى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنا 17 359,815 ملن تەڭگە قاراستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە 6 374,117 ملن تەڭگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, ال 10 985,698 ملن تەڭگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ءبولىنىپتى. ەندى وسى قارجىعا ايماقتاعى 23 شاقىرىم جولدى قايتا سالۋ مەن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتكەن.
باردى بار دەپ ايتۋ پارىز. قازىر «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق اۋماعىنان باستالاتىن اۆتوكولىك جولى ەلىمىزدىڭ باتىسىنا قاراي جالعاسىپ, كۇنشىعىس پەن باتىس ەۋروپانى جاقىنداتا ءتۇستى. مۇنان بولەك, الماتى – وسكەمەن اۆتوبانىنىڭ وبلىس اۋماعىنداعى بولىگىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى ەكونوميكالىق تابىس كوزىنەن بولەك, وتاندىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا جول اشتى. بۇگىندە الماتى قالاسى مەن تالدىقورعان قالاسىنا دەيىنگى 270 شاقىرىمعا جۋىق كۇرە جول الەمدىك ستاندارتقا ساي سالىنىپ, جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋدە. وسى جول ەندى وبلىستىڭ شىعىس اۋداندارىن كوكتەي ءوتىپ, الاكول جاعالاۋىنا دەيىن جەتپەكشى.
قار كوبەسى سوگىلە سالا وسى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار «تالدىقورعان – قالباتاۋ – وسكەمەن» اۆتوجولىنىڭ 287-1073 شاقىرىم ارالىعىنداعى قۇرىلىس جۇمىسى قىزا ءتۇستى. كۇرە جولدىڭ 313,5 شاقىرىمى الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىنا كىرەدى. اقسۋ, سارقان, الاكول اۋداندارىنىڭ شەكاراسىن باسىپ وتەتىن اۆتوباننىڭ 31,5 شاقىرىمى ءتورت جولاقتى, ال 282 شاقىرىمى ەكى جولاقتى بولماق. ادەتتە, جول سالۋدان كوپىر تۇرعىزۋدىڭ ماشاقاتى اۋىر ەكەنى بەلگىلى. جەتىسۋ جەرىنەن وتەتىن اۆتوجولدىڭ بويىندا جاڭادان ەكىنشى دەڭگەيدەگى 2 جولايرىعى, 21 كوپىر جانە 404 سۋ وتكىزەتىن قۇبىر سالۋ جوسپارلانعان. قازىر «CITIC Construction Co LTD» سەرىكتەستىگى قۇرىلىس جۇمىسىن ءجۇرگىزىپ جاتىر.
ايتپاقشى, جولدىڭ ەكونوميكالىق كىرىس كوزى رەتىندە قالىپتاسۋىنىڭ دالەلىن وبلىس اۋماعىندا ەكى باعىت بويىنشا اقىلى تراسسانىڭ ىسكە قوسىلۋىن ايتۋعا بولادى. جىل باسىندا الماتى – قاپشاعاي, الماتى – قورعاس تاس جولى اقىلى قىزمەت كورسەتۋگە كوشتى. قازىر كولىك يەلەرى الماتى قالاسىنان قاپشاعاي قالاسىنا دەيىنگى 42 شاقىرىم جولدى ءجۇرىپ وتكەنى ءۇشىن 200 تەڭگە كولەمىندە اقى تولەپ جاتىر. ال الماتى قالاسى مەن «قورعاس» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىق ورتالىعى اۋماعىنا دەيىنگى كولىك دالىزىنە دە 600 تەڭگەنى قولما قول تولەيدى.
سونداي-اق الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىنان ۇلكەن الماتى اينالما كولىك جولى قۇرىلىسىنىڭ باستالۋى دا ىشكى جولداردىڭ دامۋىنا اسەر ەتەدى. بيىل تولىق قۋاتىندا ىسكە قوسىلاتىن «باكاد» قۇرىلىسىنىڭ العاشقى ناتيجەسى 4 جىل ىشىندە بەلگىلى بولماق. جوبا قۇنى 180 ملرد تەڭگە شاماسىندا بولجانعان. جالپى, الماتى قالاسىنىڭ ماڭىنداعى كولىك جولدارىن جوندەۋ مەن قايتا سالۋ وبلىس ءۇشىن بىرنەشە ستراتەگيالىق مىندەت جۇكتەپ وتىر. سونىڭ ءبىرى قاراساي اۋدانى اۋماعىنا ورنالاسقان «التىن وردا» امبەباپ بازارىنىڭ جولى بولاتىن. جولدى كەڭەيتۋ جۇمىستارى 2017 جىلى باستالعان. جوسپار بويىنشا 2020 جىلى اياقتالۋى ءتيىس.
ازامات قاسىم,
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«Egemen Qazaqstan»
