مەن ساعادات نۇرماعامبەتوۆتى ورتا ازيا اسكەرلەرى قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇرگەن كەزىنەن باستاپ ءبىلدىم. ول كەزدە وسى وكرۋگتەگى ورتالىق گازەتى «بوەۆوە زناميا» رەداكتسياسىندا ءبولىم باسشىسى رەتىندە قىزمەت اتقاراتىنمىن. ءالى ەسىمدە العاشقى ءىسساپارىم وش, دۋشانبە اسكەري گارنيزوندارىندا ساعادات قوجاحمەت ۇلىمەن بىرگە باستالىپ ەدى. سوندا گەنەرالدىڭ ادامگەرشىلىگىنە, باۋىرمالدىعىنا, پاراساتتىلىعىنا ءتانتى بولعانمىن. ول كىسى جۋرناليستەرگە ىلتيپاتپەن قارايتىن. ەشكىمنىڭ كوڭىلىن قايتارمايتىن. سوڭعى سۇحباتتى ساعادات نۇرماعامبەت ۇلى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە 2012 جىلى 7 مامىردا بەرگەن ەدى. سۇحبات «قۋاتتى اسكەر – تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك كەپىلى» دەگەن تاقىرىپپەن جارىق كوردى.
سوڭعى رەت تەلەفون سوققانىمدا, كىشكەنتاي بالا سياقتى قۋانىپ, ءوزىنىڭ ويىمەن بولىسكەن: «كەلەسى جىلى 90-عا تولعان تۋعان كۇنىمە قارسى تاعى دا سۇحبات بەرەرمىن, ەستەلىك از ەمەس. جۇزدەگەن, مىڭداعان جىلدار, عاسىرلار وتەر, سول كەزدە دە ءبىزدىڭ ۇرپاعىمىز وتان ءۇشىن وت كەشكەن باتىر بابالارىن بۇگىنگىدەي ەسكە الىپ, ارداقتاپ ماقتان تۇتاتىنىنا سەنەمىن...» دەگەن ەدى. شىركىن, زىمىراعان ءومىر-اي!.. كەشە عانا ورتامىزدا جۇرگەن ساعادات قوجاحمەت ۇلىنىڭ ومىردەن وتكەنىنە دە التى جىلداي بولىپ قالدى..
«ەشقاشان باتىرمىن دەپ جار سالماعان...
جيىرمادان جاڭا اسقان كەزىندە وتان قورعاۋ جولىنداعى قان مايداندا س.نۇرماعامبەتوۆ باتىرلىعىمەن جەڭىسكە جەتۋگە اتسالىستى. 1945 جىلى 27 اقپاندا پولشا جەرىندە جاۋ قورعانىسىن بۇزىپ ءوتۋ كەزىندەگى جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ەرجۇرەكتىلىكپەن ورىنداپ, سول كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن ساعادات اعامىزعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. وسىدان كەيىن مايور ساعادات نۇرماعامبەتوۆ باسشىلىق ەتكەن باتالون رەيحسكانتسەلياريا عيماراتىنا شابۋىل جاساپ, قاھارمان قازاق جىگىتى سوعىستى گەرمانيا استاناسىندا اياقتادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن تىكتەگەن تۇستا...
پولكوۆنيك, əسكەري عىلىمدار دوكتورى كيم سەرىكباەۆ بىلاي دەيدى: «ساعادات اعامىزدىڭ ءومىرى ايتارلىقتاي, مىنەزى – وتە بايسالدى, ۇستامدى, əر ءسوزىن ويلاپ سويلەيتىن اقىلماندىعى بولاتىن. حالقىنىڭ الدىندا اسا ابىرويلى ەدى. «ات باسىنا كۇن تۋسا, اۋىزدىقپەن سۋ ىشەر, ەر باسىنا كۇن تۋسا, ەتىگىمەن سۋ كەشەر» دەمەكشى, 22 جاسىندا قان كەشكەن الاپات سوعىسقا قاتىسىپ, باتىر اتاعىن الىپ, جاۋدى بەرلينگە دەيىن تۇرە قۋىپ, فاشيستەردىڭ ورداسىن تالقانداعان باتىر ەدى. ودان كەيىن əسكەري قىزمەتكە كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ, سوناۋ كەڭەس وداعى كەزىندە گەنەرال-لەيتەنانت اتاعىن العان. بۇل كىسىنىڭ ەرەكشە ەڭبەگى – ەلىمىز ەگەمەن بولىپ, تəۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن تىكتەگەن تۇستا مەملەكەتتىلىكتىڭ ءبىر تىرەگى قارۋلى كۇشتەردىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋىنا بەلسەنە قاتىسىپ, 73 جاسىندا جاس جىگىتتەي جۇلقىنا ۇمتىلىپ وتاندىق əسكەر قۇرۋدىڭ جۇمىسىنا كوپ ەڭبەك ەتتى. ول ۋاقىتتا مەن پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ قورعانىس بولىمىندە مەڭگەرۋشى بولىپ قىزمەت ەتتىم. سوندا ساعادات اعامنىڭ ماعان ايتقانى: «كيم ءىنىم, ماڭايىڭا جاقسى جىگىتتەردى جيناپ, قورعانىس ءىسىنىڭ كەلەشەگى بولۋى ءۇشىن جəنە əسكەرىمىز مىعىم بولۋى ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتاردى جاز. بىزگە əسكەري دوكترينا كەرەك. مەن əسكەري پراكتيكا جونىنەن جۇمىستانايىن, سەن əسكەري تەوريا بارىسىن بەكەمدە. ءسويتىپ ەلىمىزدىڭ قورعانىسىن نىعايتايىق» دەگەن ەدى.
ەلىمىز ەگەمەندىگىن ناقتىلاي تۇسكەن تۇستا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالقىنا جاساعان قىزمەتىن ەسكەرە وتىرىپ ساعادات اعامىزعا حالىق قاھارمانى دەگەن اتاقتى جəنە سول اتقا لايىق ءنومىرى ءبىرىنشى كۋəلىكتى تابىس ەتتى. بۇل دەگەنىڭىز, باتىرعا قۇرمەت, ەلىن سۇيگەن ەرگە قۇرمەت, ەڭبەگى ارتقان ازاماتقا قۇرمەت! ساعادات اعا كوپ جاستارعا ۇلگى بولدى. ول كىسى قاشاندا وزىنەن كەيىنگى بۋىنعا «سەندەر جاسسىڭدار, قانداي شەشىم قابىلدار بولساڭدار دا ونىڭ ەلگە تيەر پايداسىن ويلاڭدار. ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى سەندەردىڭ قولدارىڭدا, اتا-بابامىز اڭساپ وتكەن تəۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن بيىك جەلبىرەتىڭدەر», دەپ اعالىق, əكەلىك اقىلىن ايتىپ وتىرۋشى ەدى. سول اعامىزدىڭ اماناتىنا جاس بۋىن لايىق بولۋى كەرەك».
ال ءماجىلىس دەپۋتاتى, گەنەرال-لەيتەنانت اباي تاسبولاتوۆ ساعادات قوجاحمەت ۇلى تۋرالى بىلاي ەسكە الادى: «تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى قورىنىڭ قولداۋىمەن, رەسپۋبليكالىق «گەنەرالدار كەڭەسى» قوعامدىق قورىنىڭ باستاماسىمەن تۇسىرىلگەن ساعادات نۇرماعامبەتوۆ تۋرالى «مىندەت. ابىروي. ەرلىك» دەگەن دەرەكتى فيلمدە ساعادات قوجاحمەت ۇلى جايىندا پىكىر بىلدىرگەن ازاماتتار «باۋىرجان مومىش ۇلى ونى «سىپايى گەنەرال» دەيتىن ەدى» دەپ ەسكە الدى. بۇل باتىردىڭ باتىرعا بەرگەن شىن باعاسى. ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ قاراماعىندا جىلدار بويى ەڭبەك ەتىپ, شاكىرتى اتانساق تا بولمىسى بولاتتاي بەرىك, مىنەزى جىبەكتەي جۇمساق ساعادات قوجاحمەت ۇلى جايلى باۋىرجان مومىش ۇلىنان اسىرىپ ءسوز ايتۋ مۇمكىن ەمەستەي...
1991 جىلدىڭ قازان ايىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتى قۇرىلىپ, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ وعان ءتوراعا بولىپ تاعايىندالدى. سودان كوپ ۇزاماي ساعادات قوجاحمەت ۇلى مەنى مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى اسكەري كافەدرالارداعى دايىندىق شتابىنىڭ باستىعى لاۋازىمىنا تاعايىنداپ, تاپسىرمالار جۇكتەدى. بۇل جەردە ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز اسكەري كافەدرالار قىزمەتىن ساقتاپ, اسكەري مامان دايارلاۋ ءىسىن قۇردىمعا جىبەرىپ الماۋ بولاتىن. سول كەزگە دەيىن قازاقستان جەرىندە قىزمەت ەتىپ كەلگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى – اسكەري قىزمەتكەرلەرى ءوز ەلدەرىنە ۇدەرە كوشىپ جاتتى. وسىنداي كەزەڭدە ەلىمىزدەگى تۇتاس ءبىر كۇش قۇرىلىمىنىڭ ب ۇلىنگەلى تۇرعان ءبىر بولشەگىنىڭ ءبۇتىن قالپىن ساقتاپ قالۋ جولىندا ازدى-كوپتى ەڭبەك ەتتىك. ارينە ساعادات نۇرماعامبەتوۆ ءوزى وسى سالاعا كەلگەننەن كەيىن ۇلتتىق كادر تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋ جولىندا اتقارعان ءىسى ۇشان-تەڭىز ەكەنى ءسوزسىز.
مايدانگەر مينيستر قارۋلى كۇشتەردىڭ الدىندا تۇرعان ماسەلەلەردى شەشۋگە بىلەك سىبانا كىرىستى. ماسەلەن, ۇلى وتان سوعىسىندا كادر ماسەلەسىن قىسقا مەرزىمدە ازىرلەگەندەي, مينيستر بىزدە دە كىشى وفيتسەرلەر لەگىن دايىنداپ شىعارۋعا باسىمدىق بەردى.
ساعادات اعامىزدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – تالاپتىلىعى, جاۋاپكەرشىلىگى, ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ مىقتىلىعى, جانىنىڭ جايساڭدىعى, ادالدىعى, اقنيەتتىلىگى, سابىرلىعى, قامقورلىعى. جاسىنىڭ جەتپىستى القىمداپ قالعانىنا قاراماي ول كىسى سارىوزەك پەن وتاردا وتەتىن دالالىق وقۋ-جاتتىعۋلارعا ءوزى قاتىسىپ, كوزبەن كورىپ, قاتە-كەمشىلىكتەر مەن جەتىستىكتەردى سارالاپ, باعاسىن بەرىپ جاتاتىن. ول ۇلاعاتتى ۇستاز بولاتىن. جۇرگەن جەرى بەرەكە ەدى. قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرگە تاپسىرما بەرىپ, ونىڭ ورىندالۋىن تالاپ ەتەتىن. بىراق تا ولاردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋدى دە ۇمىتپايتىن. زەينەتكەرلىككە شىققان كەزەڭىندە وزىمەن بىرگە قىزمەتتە بولعان وفيتسەرلەردىڭ ەسىمدەرىن جاتقا ءبىلىپ, تۋعان كۇندەرىندە ارنايى قوڭىراۋ شالىپ, قۇتتىقتايتىن. مۇنداي سارداردان قۇتتىقتاۋ الۋ ءاربىر ازاماتقا قۋانىش ەمەس پە!»
ءومىر جولى
ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ 1924 جىلى 25 مامىردا اقمولا وبلىسىنىڭ اقكول اۋدانىندا ومىرگە كەلگەن. 1942 جىلى ءوز ەركىمەن قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلىپ, تۇرىكمەنستاننىڭ كۋشكا قالاسىنداعى əسكەري ۋچيليششەگە جىبەرىلەدى. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ 1943 جىلدىڭ ءسəۋىر ايىندا لەيتەنانت شەنىندە مايدانعا اتتاندى. وسىدان كەيىنگى ەكى جىل بويى پۋلەمەت ۆزۆودىنىڭ, پۋلەمەت روتاسىنىڭ كومانديرى, 5-ەكپىندى ارميانىڭ ءىى دəرەجەلى سۋۆوروۆ وردەندى 301-دونەتسك اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1052-اتقىشتار پولكى قۇرامىندا باتالون كومانديرى لاۋازىمىندا جاۋعا قارسى شايقاستى. 1945 جىلى نۇرماعامبەتوۆ باسشىلىق ەتكەن باتالون اسقان شەبەرلىكپەن جاۋعا سوققى بەرىپ, گەرمانيا استاناسى بەرلينگە لاپ قويىپ, جەڭىسكە جەتەدى. باتالون كومانديرى مايور ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ ەرلىكتەرى – اتقىشتار پولكىنىڭ كومانديرى تاراپىنان ەكىنشى رەت كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الۋعا ۇسىنىلعان.
1991 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ال 1992 جىلعى 7 مامىردا رەسپۋبليكا قورعانىس ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدى. 1994 جىلعى 23 مامىردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن ساعادات نۇرماعامبەتوۆكە حالىق قاھارمانى اتاعى مەن № 1 «التىن جۇلدىز» تابىس ەتىلدى. 1995 جىلعى قاراشادا ارميا گەنەرالى اتاعىمەن وتستاۆكاعا شىعىپ, ەل پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى بولدى.
بۇگىندە قازاقستان استاناسىنداعى «جاس ۇلان» رەسپۋبليكالىق اسكەري مەكتەبى ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ اتىندا. سونداي-اق تۋعان ەلى – اقكول قالاسىنىڭ ءبىر كوشەسى اتاقتى قولباسشىنىڭ ەسىمىمەن اتالادى.
ساپارعالي جاعىپاروۆ,
اسكەري جۋرناليست
