ايبارىنان پەندە اتاۋلى سەسكەنگەن

***

وزەن كەشىپ وسكەم مەن,

سويتسەم...

ءومىر, ءسىرا, لاس.

قوتىر تايلاق كوشكە ەرگەن,

دوبال تاياق, دىڭ اعاش.

ءارى سۇرەڭ, ءارى سەل,

كەز كەلمەي ءجۇر «كەتسەم...» دەر.

ەسكى جىرىم ءالى سول,

«ەسىك الدى توپ شەڭگەل».

بۇرىكپە مۇز, جول بۇرىك,

مال جاتقانداي توڭعا نىق.

وما قاپساق سول ءجۇرىپ,

وماقاستىق وڭ بارىپ.

تار كەزەڭدە تارباڭ بوپ,

تارتار جاپىراق, ءتۇبىر-اي.

ءوزىم تاڭداپ العام جوق,

سولاي بولعان عۇمىر-اي...

***

جىلجىما مۇز جىلداردان,

مۇز بەكىگەن شىڭداردان,

بۇدىرماعى ومبى-ومبى بوپ قالعان,

باسىن ءوزى الاتۇعىن اق قاردان,

مەنىڭ جانىم جارالعان-اۋ, جارالدى,

ونىڭ ءىشى – ءجاھاننامداي قاراڭعى.

ونىڭ ءىشى – الاي-دۇلەي بوران-دى,

سودان بولار, ءجيى جاۋراپ قالام-دى.

سودان بولار, جوق كوكتەمىم, جوق كۇزىم,

ەسىمىم دە ەش تىزىمدە جوق-تى ۇزىن.

كوزدەن جاسىم ىرشيدى كەپ, ىرشيدى-اۋ,

«كەرسەنىمدى» كەرگەن كەزدە كوك مۇزىم.

ونىڭ ءىشى – تۇتاس جىلتىر, قابىرشاق,

قابىرشاقتى قارپىپ جەگەن – اۋىر ءسات.

توڭىپ عانا اۋىرامىز, اۋىرساق,

قار استىنان تابىلامىز, تابىلساق.

سۇرىك ەتىك, سۇپ-سۇر تارتقان سۇرىق بار,

سۇستى كۇنگە بوپ بارامىن كىرىپتار.

قۇستار مۇندا قونباعالى قاي زامان,

قانات-قانات قار جاۋادى...

سۋىق قار.

سۋىق قاردان – ايبات, جىگەر, دارمەنىم,

كوز اشقالى قاڭتار ەدى كورگەنىم.

قۇرساعىنان جارالعاسىن مۇزتاۋدىڭ,

مۇز بولماۋعا قانداي حاقىم بار مەنىڭ؟!.

سودان, سودان مەنىڭ جانىم – شاعىر مۇز,

ماڭگىلىك مۇز – شاعىر مۇز,

ەرىمەيتىن اۋىر مۇز!

...ايبارىنان پەندە اتاۋلى سەسكەنگەن,

اياز توگىپ, قار بوراتقان ءداۋىرمىز.

***

جەلدىڭ بەتىن جەل قايتارىپ كۇن ءوتتى,

سەكپىل قانات قار سوقتالاپ جۇدەتتى.

سەرە قۇنداق ءبىر ساعىنىش تىرنايدى-اۋ,

جۋسان ءيىسى ءسىڭىپ كەتكەن جۇرەكتى.

قىش مولاعا قۇستىڭ جاسى تامعانداي,

تەڭبىل ايدان ءتۇن تامادى سورماڭداي.

ءومىر سۇرسەم ەكەن دەيسىڭ وكىنبەي,

ءومىر سۇرسەم ەكەن دەيسىڭ الدانباي.

ءبىر ساعىنىش...

تۇمان جاققا ىقتىرعان,

تۇمان جاقتان تىرنا مۇڭىن جۇقتىرعام.

كۇيگەن سايىن كۇندەردى ىزدەپ جۇرەم مەن,

كەر قۇلا اتتىڭ شاشاسىنا شىق تۇنعان.

بۇلتتار عانا بوز شۋداسىن تارايدى,

جاس ەمەندەي تىك كوتەردىك تالايدى.

كوپ كەششەگە ءتورىن بەرىپ جۇرەكتىڭ,

كويلەگىمنىڭ جاعاسى ەرتە قارايدى.

نە بولادى جەل وتىنە ەر كونسە,

جىر جازايىن...

جۇلدىز اعىپ سونگەنشە.

جۋسان وسكەن جۇرەك سۋىپ قالعانشا,

سۋىت ءجۇرىس ءبىر جۇرگىنشى كەلگەنشە.

شىرت ۇزىلگەن جۇگەن قالىپ كەرمەدە,

شومبال تۇندە كىسىنەيمىن مەن نەگە؟!.

اق قاعازعا شۇقشيامىن سودان-سوڭ,

ارۋاق كۇتكەن ادام قۇساپ بولمەدە.

اعاش اتقا مىنگىزبەگەن جوندەپ تە,

بۇل توبىرعا جوق-اۋ, جوق قوي مەندە وكپە.

ءالى كۇنگە اڭعال, البىرت بالامىن,

قارا ولەڭىم, كوكىرەكتەن سەن كەتپە!..

قويسىن, مەيلى, تىلسىمىمەن ءتۇن ماتاپ,

ءومىر دەگەن كىمگە - قايعى, كىمگە - اتاق.

ۋ ىشپەگەن پىسىقتاردىڭ ساتىنەن,

ءبىر عۇمىرىم,

جىر-عۇمىرىم قىمبات-اق.

***

بۇل ءومىر ويىننىڭ ءبىر ءتۇرى دەگەنمىن,

كەيىپكەر ىشىندە ويىنشىق-دەنەمنىڭ.

ۋاقىت – جەڭىمپاز, سوڭىڭا جەتكىزەر,

باسىڭنان بۇلتتاردى, زاماندى وتكىزەر.

جابىعىپ وتىرمىن. جارىمجان كۇيدەمىن.

از عاشىق بولعانمىن. تىم قاتتى سۇيگەنمىن.

ويلاۋشى ەم وزەننىڭ كوپىر دەپ قۇرامى,

كوپىردەن وتە الماي كوپ ءۇمىت قۇلادى.

ەسىنەپ ۋاقىت تۇر, مۇڭايعان ءتارىزدى,

مۇڭايتىپ تۇر ما الدە مەنى مەن تامىزدى؟..

جابىعىپ وتىرمىن. ءتۇن سويلەپ سانامدا...

باقىتتى بولعانمىن. تاعى دا بولام با؟

اسپاننىڭ ۇرەيى جەردە دەپ جازعانمىن,

ون ەكى جاسىمدا العاش كور قازعانمىن.

ايناعا قاراساڭ, ۋاقىتتى كورەسىڭ,

ول سەنىڭ وتكەنىڭ, وتەرىڭ, ەلەسىڭ.

جابىعىپ وتىرمىن. ءوزىمدى ايادىم.

ساقىلداپ كۇلەمىن. تۇكىرىپ قويامىن.

قادىرلى زامانداس, ويىمدى ۇعارسىڭ,

سەن بىراق... ويىنشىقتىڭ باعاسى شىعارسىڭ؟

اسىلىپ ولۋدەن ساقتايتىن شىعار دەپ,

ويىمدى سىيلادىم, وتپە وعان قۇمار بوپ.

جابىعىپ وتىرمىن. جالعىزدىق كەم ەمەس

اۋادان, اسپاننان. ءبارى دە – ەرەگەس!

 

اپكە

(4 شەگىنىس)

1

بۇل قالاعا كوندى جۇرەك, كوندى دەم,

ال, كىرپىگىم نەگە ءزىل؟

كىمگە ايتايىن, كىمگە وقيىن ەندى مەن

تۇنگى جەلدىڭ مەرەزىن؟..

جوق, الدە, مەن بارامىن با ەسكىرىپ؟

قورقارىم بار وزىمنەن.

كوڭىلدى انگە سالسام بولدى كەشكىلىك,

قان تامادى كوزىمنەن.

ءومىر جاتىر ساحنادان شاڭ ءىشىپ,

كىتاپتارىم ىشىنەن.

ماڭدايىما جول تۇسەدى تاعى شىك:

اي كىرەدى تۇسىمە.

بۇل قالاعا كوندى قايعى, كوندى ءىلىم,

قىزىل تاڭنان جارالى.

«اقىن دەگەن – مۇڭ» ەكەنى بەلگىلى,

لاس جانە قارالى.

ەستەن تاڭعان قارا جاڭبىر, زارلىعىم,

گۇل بىلگەندە سەمەرىن.

ءۇنسىز عانا كۇز تىڭدايدى بارلىعىن,

كۇز بىلەدى سەبەبىن.

ءبىزدى ۇقپايدى,

باعىن كۇتكەن اۋلاقتان,

ناداندىقتىڭ داناسى – ەل.

كۇنگە قاراي قاراشىعىن اۋناتقان

جاپىراقتار عانا اسەم.

باق دەگەننىڭ بار ما وسى, اپكە, كەرەگى,

قۇرالا ما ول تاستاردان؟

باقىت جايلى ءبىر شۋماعىم بار ەدى,

«ءتايىرى-اي...» دەپ باستالعان.

ۋاقىت بىزگە كورىن بەكەر قازباسىن...

مەن ءبارىن دە تۇيسىنەم!

اعىل, توگىل, اڭىراتشى, كوز جاسىم,

جۋىنايىن يىسىڭە.

سىزگە دەگەن ساعىنىشتىڭ ۇيقىسىن

بۇزا المايدى ەش ادام.

كوشەلەردىڭ قالىڭ ايقىش-ۇيقىشىن

ولەڭسىز دە كەشە الام.

ال, ازىرگە, جەل ويناسىن قالامەن:

تۇرىنەن سول قوجانىڭ!

مەن جاي عانا جالعىزدىقتىڭ مامانى ەم,

ءسىز بىلەسىز و جاعىن.

تاعى دا ءبىر كۇن جىلجىدى ايتۋلى,

سەزدىردى دە سالقىنىن.

ءسىزدى ەسكە ساپ...

ءسىزدى ەسكە ساپ اي تۋدى,

جانىم, اپكەم, التىنىم.

2

ماڭىمدا كۇز دەمىگىپ قاڭىراعان,

ءتۇن كەلدى جول ورتادا تاعى ماعان.

اق جاڭبىر.

دامقىل قالا.

مۇڭايعان جەل.

ادامدار – ءبىرىن-ءبىرى تانىماعان.

جالعىز كۇز.

جالقى تۇنگە قۇلايدى ەرەن,

مەن سوعان سەنىم ارتىپ, قۇداي كورەم.

ءسوزىمنىڭ سۋرەتتەرىن قالقىپ ۇشقان

ايعىزداپ سۇرتەم ىشكى لايمەنەن.

جالعىز كۇز.

جالقى جاڭبىر توككەن ەدى...

مۇڭلى ەكەن;

بالكىم, مەنى جەك كورەدى؟..

ايتەۋىر, تامشىلارى قۇرعاق مۇلدەم...

ول ماعان ۇقتىرتپاقشى, اپكە, نەنى؟..

نەنى ۇعام,

نە كۇتەيىن ەنجارلىمنان؟

ولەڭدى جان ەمەس ەم ارزان قىلعان.

سۇپ-سۋىق وي باسادى كوكىرەگىمدى,

سىتىلىپ جەتكەن ماعان سول جاڭبىردان...

ول ءتۇندى كۇرسىنتەدى سوسىن ماعان:

اي سويلەپ,

ۇيقى بەزى شوشىنباعان.

اڭىراپ بوس قالعانداي التى قۇرلىق,

قاڭىراپ, قارا باسىپ, قاسىم قاعام.

ەش اقىن سالمايتۇعىن سالدىم با انگە؟

اپكەتاي, تۇسكە اۋدىم با, اۋدىم با وڭگە؟

ادامدار – ءبىرىن-ءبىرى تانىماعان.

بۇل, مۇمكىن, اۋرۋ شىعار؟..

ساۋمىن با الدە؟..

قىزارا بۇرقىرايدى تاعى ەستەن سەل...

اق جاڭبىر.

قۇرعاق جاڭبىر.

جاڭا وشكەن شەر.

اپكەتاي, «بوتام...» دەشى بۇلت ارقىلى,

بيىگىم, جالعىز گ ۇلىم, نارەستەم سول.

اق جاڭبىر.

قۇرعاق جاڭبىر.

تامعان الەم.

جان قانعان – جارىق قانعان, قانعان ورەم.

داۋىستاپ جالعىزدىعىن جەلگە وقۋدا

شىلىمنىڭ تۇقىلىندا جانعان ولەڭ.

راس, ماعان شاتىر دا ولەڭ, جالبىز دا ولەڭ,

قاڭعىرىپ كەتەم ءبىر كۇن تاڭعى ىزبەنەن.

ازىرگە جارىمجان ءتۇن جانىمدا وتىر,

«ءبارى دە اقىنداردىڭ جالعىز!» دەگەن.

ساعىنىش,

سانسىز كۇننەن اتتايدى ارمان,

ءبىر ەلەس كوز الدىمدا جوققا اينالعان.

جان دەگەن جالعىز شۋماق ولەڭ سوندا,

ءتان دەگەن قوناق ۇيگە توقتاي قالعان.

ءتۇن عانا:

ءۇمىتى كەرنەي,

ۋايىمى الداي...

اق جاڭبىر تاعى سويلەر جايى بارداي.

كونەرگەن ءبىر شۋماققا جۇرەگىم-اۋ,

جاتقانى قاراڭعىدان ايىعا الماي.

اپكەتاي,

تۇرلەنگەنىم قالاي مىنا...

بۇل ءومىر, راس, تۇرمە – تالايلىعا.

تۇنگى ەكى.

قۇداي ۇيىقتاپ قالعان بولار,

ءبىر مىزعىپ الايىنشى...

جارايدى ما؟..

3

كوشەدە تامشىلار كۇزگى,

ۋاقىتتى سۇرايمىز كىمنەن؟

جەل, بەكەر الداما ءبىزدى,

«وسى شاق بولمايدى مۇلدەم».

جۇقاردى اي – ەسەيمەس بالا.

كەلەمىن جەڭىلدەپ دەنەم.

كوز جاسىن سۇرتەدى قالا

كۇرسىنگەن جاپىراقپەنەن.

ادامدار – كولەڭكەسى ۇزىن.

جاۋىپ تۇر كوكشىلتىم ەلەس.

جۇلدىزدار – تاماعى قىزىل,

ال, اسپان ادەمى ەمەس!..

كوشەدە تامشىلار كۇزگى,

ۇكىنىڭ ۇيقىسىن باققان.

تامشىلار ىزدەيدى ءسىزدى,

تامشىلار رەتسىز اققان.

جۇقاردى اي ارقالاپ جۇگىن

جەرلەيتىن تۇستان...

مازامدى المادى بۇگىن

قارعالار جانە دە قۇستار.

اينالا نەوندار جانعان.

بىزگە, اپكە, لايىق ۇشۋ!

ەرتەدە كۇز عانا بولعان:

قارايعان شەڭبەردىڭ ءىشى.

قولىمنان قۇلادى كەسە.

كەزەكتە:

اق جاڭبىر جاۋار.

مەن سىزدەن كۇتكەن ەم كەشە

حابار...

اپكەتاي, شارشاعان شىعار

جاستىعىم – قىڭسىلداق ءيتىم...

مىنا ءتۇن وقيدى دۇعا

مولداداي القىمى شيكى.

كوشەدە تامشىلار كوركەم,

جەل الەك جولىمدى جورىپ.

مەن سىزگە بارامىن ەرتەڭ

اقكوڭىل قاراشا بولىپ.

جۇقاردى اي.

كوڭىلى بەكەم.

جوتەلگەن جۇلدىزدار ءتۇسى.

اپكەتاي, مەن جالعىز ەكەم...

قارايعان شەڭبەردىڭ ءىشى.

4. ساعىنىش

ساعىنامىن...

نەنى ساعىنامىن وسى مەن؟

كىمدى ساعىنامىن؟

تاڭعا جينالامىن, سودان سوڭ تۇنگە شاعىلامىن.

گۇلدى ساعىنامىن با –

ەرىنىمە القوڭىر تاڭدايىن تيگىزگەن؟

ىمىرتتى ساعىنامىن با –

شايتانعا سالقىن ماڭدايىن سۇيگىزگەن؟

جۇمىر باسىمدى سۇيرەلەپ قايتا تۋدى ساعىنامىن با,

جوق, الدە,

ەركەلەپ كۇلۋدى ساعىنامىن با؟..

ءاي, ءاي, ەركەم...

جىلاۋدى ساعىنامىن-اۋ وسى مەن:

ۇكىنىڭ كيەسىن تامىزامىن سوندا ءاربىر عاشىقتىڭ ەسىنە.

ولار ۇعادى سوندا:

قايعى تەرەڭ بولعاندا, قۇداي جاقىن بولاتىنىن,

جان نۇرلى بولعاندا, باقىت ءوزى قوناتىنىن...

ولار ۇعار ەدى سوندا:

قۇلاقسىز ەستۋدى, كوزسىز كورۋدى,

دىنگە سەنۋدى, ياعني, وزىنە سەنۋدى!..

ادىلدىك بولمايتىنىن – ادىلەتسىزدىك بولماسا,

ارمان الدايتىنىن – سەنۋشى دۇرىس بولاماسا.

ساعىنامىن...

كىمدى ساعىنامىن؟

جالپى, ساعىنىپ نە ەتەمىن؟

مەندەگى اقىلعا بوتەن بۇل قازاق, بوتەن ءۇن...

تورداعى قۇس ۇشارىن ۇمىتادى عوي,

ادامدار دا استە ويلامايدى ەكەن كەتەرىن.

اپكەمدى ساعىنامىن-اۋ, سول عانا تۇسىنەدى,

بيىك انىنە تارتاتىن قۇسىم ەدى...

نەنى ساعىنامىن وسى مەن؟

جازۋدى ساعىنامىن-اۋ:

از سويلەۋدى ۇيرەندىم, سالماق سالمايمىن وڭەشكە...

ماڭدايىم تيەدى سولاي ازۋعا.

وي, بارلىق اقىن ءبىر-اق كىتاپتى جازۋدا ەمەس پە؟

وي, بارلىق اقىن ءبىر عانا كوردى قازۋدا...

ساعىنامىن...

باسقا امالىم بار ما ەندىگى؟

(بۇزۋشىلىق سارىنىم جانى تازاعا بولا المايدى ۇلگىلى).

ءبىر ورتاعا سىيماي جۇرگەن قايران باسىم,

ءبىر تابىتقا سىيمايتىنىڭ بەلگىلى.

كىمدى ساعىنامىن وسى مەن؟

العاشقى ىڭكارلىكتى ساعىنامىن!

العاشقى ىڭكارلىكتى ساعىنامىن – بالالىعىمدى ساعىنامىن,

جاپىراق يىسىنەن تارقاتىلعان قارا بۇرىمدى ساعىنامىن...

سەزىمدى ساعىنامىن,

ءسىرى جەردەگى تىرلىكتەن تونالىپ بولعام...

ەڭ باستىسى, ءوزىمدى ساعىنامىن,

قارا تۇنگە شىققان دا, جوعالىپ قالعان...

***

قۇدىقتارعا جۋىق بولعىم كەلمەيدى,

ءتۇبى جوق.

قوڭىر كۇزدەي سۋىق بولعىم كەلمەيدى,

مۇڭى بار دا, ءتىلى جوق.

ەرتە كەلىپ ەرتە كەتكىم كەلمەيدى,

قيۋ قايدا ءومىردى؟!

جىلى سوزبەن ەركەلەتكىم كەلمەيدى

كوڭىلدى.

ايدى ەستىمەس قاتتى بولعىم كەلمەيدى,

تۇنىمەن.

ەل جاياۋدا اتتى بولعىم كەلمەيدى,

شىنىمەن.

جۇرەگىمدى اشا سالعىم كەلمەيدى

جانعا كەز كەلگەن.

بەس كۇنىمدى شاشا سالعىم كەلمەيدى

بوس سوزدەرمەن.

ۇيىمە دە جاقىن بولعىم كەلمەيدى,

بار تۋىسىم – جەل, ەلەس...

جانە مۇلدەم اقىن بولعىم كەلمەيدى,

جازاتىن دا مەن ەمەس.