ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى وقىتۋشىسىنىڭ سوڭعى جىلدارى ستۋدەنتتەرگە فيلوسوفيا ءپانىن اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزەتىنى تۋرالى ەستيتىنبىز. ارينە ساباقتىڭ اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزىلۋى قازىر كوپتەگەن ءبىلىم ورداسىندا تاڭعالارلىق تا وقيعا ەمەس. ءو.سۇلتانعازين اتىنداعى قوستاناي پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىراز جىلدان بەرى كوپ ءتىلدى مۇعالىم ماماندارى دايىندالادى. قازاقستاندى ەكىنشى وتانىم دەپ بىلەتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋى سونشالىقتى داۋرىعاتىن وقيعا ەمەس. وبلىستاعى قازاق مەكتەپتەرىندە ءبىلىم الىپ جۇرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالالارى دا كەزدەسەدى. قازاق اۋىلىندا ءوسىپ, بالا كەزىنەن قازاق ءتىلىن انا ءتىلىندەي مەڭگەرگەن «تورعايلىق ورىستار» دا جۇيە-جۇيەسىمەن سويلەيدى.
قازاق ءتىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ ءبىر ءرامىزى بولعاندىقتان, ونى ءاربىر قازاقستاندىق ءبىلۋى كەرەك ەمەس پە؟ وبلىستاعى ءتىل ۇيرەنۋ ورتالىعىنىڭ پارتاسىنا جىل سايىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن, پوليتسيادا قىزمەت ەتەتىن, باسقا سالالارداعى تالاي ادام وتىرادى. ولار كۋرستى بىتىرگەن سوڭ قولىنا «قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ كۋرسىن ءبىتىردى» دەگەن سەرتيفيكات الادى. ەگەر اقيقاتىن ايتساق, ءتىل ۇيرەنۋ ورتالىعىن بىتىرگەندەردىڭ اراسىنان قازاق تىلىندە سايراپ كەتكەنىن كەزدەستىرە قويمادىق.
د.كاچەەۆتىڭ قازاق ءتىلىن ءۇيرەنۋگە تالپىنىسى سولاردىڭ بارلىعىنان بولەك. ول قوستاناي قالاسىندا ءوستى. قازاق ءتىلىن مەكتەپ باعدارلاماسىنان وقىدى, بىراق وزگە سىنىپتاستارى سەكىلدى ول كەزدە بۇل دا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە دەن قويعان جوق.
– مەنىڭ اكەم – ورىس, انام – تاتار ۇلتىنىڭ وكىلى. ۇيدە ناعاشى اجەم بولدى. انام مەن اجەم ءوزارا تەك تاتار تىلىندە, اكەممەن ورىس ءتىلىندە سويلەسەتىن. مەن ورىس ءتىلى مەن تاتار ءتىلىنىڭ, مۇسىلماندىق پەن حريستيان ءدىنىنىڭ اراسىندا ەرجەتتىم. اجەم مەن انامنىڭ ءاڭگىمەسىنەن تاتار ءتىلىن اجەپتاۋىر تۇسىنەتىنمىن, بىراق سويلەگەن ەمەسپىن. شىنىمدى ايتسام, بالا كەزدە ورىس تىلىنەن باسقا تىلگە اڭسارىمىز اۋعان جوق, ويتكەنى تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىنگى ساياساتتىڭ اعىمى باسقا جانە قوستانايداعى ورتادا ورىس ءتىلىنىڭ مىسى باسىم بولعانىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق شىعار بۇگىن, – دەيدى د.كاچەەۆ.
دەنيس – قاراپايىمدىلىعىمەن قاتار, وتە بەلسەندى. عىلىم قۋدى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاندى, دوتسەنت. وبلىستىق مەتسەناتتار كلۋبىنىڭ سىيلىعىن 2015 جىلى «عىلىم» اتالىمى بويىنشا جەڭىپ الدى. كەۋدەسىنە «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى» مەدالىن تاقتى. 2013 جىلدان بەرى «قازاقستان فيلوسوفتارىنىڭ قۇرىلتايى» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ءوڭىرى بويىنشا بولىمشەسىنىڭ توراعاسى. الماتىدان شىعاتىن «ءال-فارابي» عىلىمي جۋرنالىنىڭ 2018 جىلدان بەرى رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەسى. عالىم جانە ازاماتتىق بەلسەندىلىگى بار ادامعا اقپاراتتاردان قالىس قالۋعا بولمايدى. جيىنداردا قازاق تىلىندە ۇلكەن عالىمدار, ساياساتكەرلەر, ايتارى بار جاستار سويلەپ جاتادى. وسىنداي ساتتەردە د.كاچەەۆتىڭ جۇرەگىندە قازاق ءتىلىنە دەگەن ىنتىزارلىق وياناتىن.
– قازاقستاندا مەنىڭ اتالارىم عۇمىر كەشتى, ءوزىم تۋىپ-ءوستىم, ءومىرىمە بار كەرەگىمدى الدىم. «مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن, جالپى, تۇركى الەمىندەگى ۇلكەن ءتىلدىڭ ءبىرىن نەگە بىلمەيمىن؟» دەگەن سۇراق تۋدى. قازاق ءتىلىن ءبارىنىڭ دە بىلگىسى كەلەدى, بىراق بويىندا «ءبارىبىر ۇيرەنە المايمىن» دەگەن قورقىنىش بار. مەن وسى قورقىنىشتى جەڭەمىن, – دەيدى د.كاچەەۆ.
مەكتەپتە اعىلشىن ءتىلىن وقىدى. ورىس تىلدىلەرگە اعىلشىن ءتىلىنىڭ تەز «باعىناتىنىن» ول دا جاسىرمايدى. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ, عىلىم جولىنا ءتۇستى. بۇل كەزدە دە اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ كەرەك بولدى. ول ءوز بەتىنشە ىزدەنۋىنىڭ ارقاسىندا فيلوسوفيا ءپانىن اعىلشىن تىلىندە ءدارىس وقيتىن دارەجەگە جەتتى. ءبىر جارىم جىلدان بەرى قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە ىقىلاس قويىپ, اۋديتوريادا ستۋدەنتتەردەن تەك قازاق تىلىندە سويلەسۋدى وتىنگەن. بىزگە WhatsApp ارقىلى تازا قازاق تىلىندە جانە قاتەسىز جازعانى ءسۇيسىندىردى.
– مەن ءبىر-ەكى جىلدا قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ الامىن دەپ ۋادە بەرمەيمىن. تۇپكى ناتيجە بولارىنا سەنەمىن. ماعان ستۋدەنتتەر «ءسىز تۇسىنبەي قالادى دەپ ورىس تىلىندە ايتىپ تۇرمىن» دەيدى. مەن «تۇسىنبەسەم, ول مەنىڭ شارۋام, ماعان تەك قازاق تىلىندە ايت» دەيمىن. اعىلشىن تىلىنە قاراعاندا, قازاق ءتىلىنىڭ تىلدىك ورتاسى بار, بۇل دا جاقسى مۇمكىندىك ەكەنىن ءبىلىپ ءجۇرمىن, – دەيدى ول.
د.كاچەەۆ قازاق ءتىلى تۋرالى ءوزىنىڭ بارلىق سۇراعىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ گۋمانيتارلىق-الەۋمەتتىك فاكۋلتەتىندەگى اعا وقىتۋشى باقىت ادىلبەككە قويادى. قازاق تىلىنەن ول جۇرگىزگەن ءار ساباقتان كەيىن ءتىلدىڭ يىرىمىنە باتىپ بارا جاتقانداي, ءتىل ۇيرەنۋگە دەگەن ىنتاسى كۇشەيە تۇسكەنىن ايتادى.
– باقىت تۇرسىنبەكقىزى ۇستاز بولىپ جارالعانداي اسەر بەرەدى. سول كىسىنىڭ ادىستەمەسى ارقىلى ءتىل ۇيرەنۋدەگى قامالدى العاندايمىن. ايتپاقشى, «ۇستاز» ءسوزى «ۇستا» سوزىنەن شىقتى ما ەكەن دەپ ويلاپ قويامىن. «ادام تاربيەسىنىڭ ۇستاسى» دەگەن عوي؟ – دەيدى باقىت تۇرسىنبەكقىزىنىڭ شاكىرتى ويلى جۇزبەن.
– قاتەلەسپەيتىن شىعارسىڭ. قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاق زەرتتەۋشىسىمەن كەزدەسىپ تۇرعان بولارمىن؟ – دەيمىن مەن.
– راحمەت! ءبارى دە بولۋى ءمۇمكىن, – دەيدى دەنيس تە ك ۇلىپ. ول ءار ءسوزدى تازا ايتۋعا, WhatsApp-تا قاتەسىز جازۋعا ۇمتىلادى. عالىمنىڭ سوقپاعى الدەن ءبىلىنىپ تۇرعانداي.
قوستاناي
