– مەنىڭ اكەم ءنابي باتىردىڭ ءۇشىنشى ۇلى. 12 جاسىندا قولىنا قارۋ الىپ اكەسى قولعا تۇسكەن 1951 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 11 جىل اتتان تۇسپەپتى. جارىقتىق 2002 جىلى 74 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ءوز باسىم 2003 جىلى اتاجۇرتقا ورالىپ, تۇركىستانداعى ياساۋي اتىنداعى قازاق-ءتۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىن «حالىقارالىق قاتىناستار» ماماندىعى بويىنشا 2008 جىلى ءبىتىردىم. قازىر جەكە كاسىپپەن اينالىسىپ ءجۇرمىن. 2011 جىلى شاڭىراق كوتەردىم, ءۇش بالام بار.
– ءسىز مامان تاريحشى بولماساڭىز دا كوتەرىلىسكە باستان-اياق قاتىسقان ءتىرى كۋاگەر اكەڭىز ءنابيدىڭ اڭگىمەسىن كوپ تىڭدادىڭىز, جوعارىداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ باستالۋىنا سەبەپ بولعان ءدۇنيە نە؟
– تۇسىنىكتى. كوتەرىلىستى باستاعان كىمدەر؟
– كوتەرىلىستى باستاعان ەسىمحان جانە اقتەكە دەگەن دالا بيلەرى. اقىتتىڭ ولگەنى تۋرالى حاباردى ەستىگەن حالىق قايتەرىن بىلمەي تولقىپ تۇرعاندا كوكتوعايدىڭ ءوندىرقاراسىندا وتىرعان وقان زاڭگىنىڭ ءۇيىنە قاسىندا ونشاقتى نوكەرى بار اۋدان اكىمى ءچۇي ەر لان كەلە قالماي ما. اشۋعا بۋلىققان 40 شاقتى ادام ەسىمحاننىڭ باستاۋىمەن وقاننىڭ ۇيىنە قاراي بەتتەيدى. مۇنداعى قىتاي ۇلىقتارى ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ دايىندىعى رەتىندە ەل اراسىنداعى بەدەلدى تۇلعالاردى ءتىزىمدەۋگە شىققان ءتارىزدى. وسىنى اڭداعان حالىق وقاننىڭ ۇيىنە باسىپ كىرىپ, اۋدان اكىمىنىڭ باسىن كەسىپ الادى. ءدال وسى تۇستا شاكۋىرتىنىڭ قارا بۇلعىنىندا وتىرعان حالەل اۋىلىندا سارنوعاي دەيتىن ۇلىق باسقارعان ءبىر توپ قىتاي قونىپ جاتادى. بۇلاردىڭ باسىن اقتەكە باستاعان جىگىتتەر كەسىپ تاستايدى دا, ادامدارىن باستاپ ەسىمحانعا قوسىلادى.
– بۇل كەزدە وسپان باتىر قايدا ءجۇر؟
– جوعارىداعى وقاننىڭ ءۇيىن باسىپ العان 40 ادامنىڭ ءبىرى وسپان. ول كىسى بۇل تولقۋدىڭ باسى ەكەنىن اڭعارسا كەرەك, دەرەۋ قىس ىشىندە اسۋداعى قاردى بۇزىپ, جالعىز ءوزى ىشقىنتى جايلاۋىنا تارتادى. سەبەبى بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا وسپان قوبدا بەتىنە ۇزاتىلعان جالعىز قارىنداسى داريعانىڭ جاساۋىن جەتكىزىپ بەرۋگە بارادى. قايتار جولدا شەكارا كۇزەتىنە تۇرعان موڭعول اسكەرلەرىنىڭ قولىنا تۇسەدى. ولار باتىردى زاستاۆاعا قاراي ايدايدى. جول ورتادا وسپان اسكەرلەرگە ىمداپ دارەتكە وتىرام دەگەندى ۇقتىرادى. بەلىن شەشىپ جەڭىلدەپ, دارەتىن الىپ بولعان سوڭ ەكى جاساۋىلدى ۇرىپ جىعىپ, بەساتارىن وعىمەن ولجالاپ تايىپ تۇرادى. مىلتىقتى ەل كوزىنەن جاسىرىپ, ىشقىنتى جايلاۋىنا, تاستىڭ قۋىسىنا تىعىپ قويادى. ەل كوتەرىلگەندە قاراسا, ادامداردىڭ قولىندا باقان-قامشىدان باسقا تۇك تە جوق.
– ۇرىمجىگە بارعاندار نە بولدى؟
– بارعان جەردە ءبارىن زىندانعا تاستايدى. ول جەردە كوبى ءولىپ, امان شىققان بىرەر ادام وسپانعا قوسىلادى. اقتەكە مەن ىرىسحان دا سوندا ولەدى.
– ياعني, ەسىمحان مەن اقتەكە ولگەن سوڭ كوتەرىلىس تىزگىنى وسپاننىڭ قولىنا كوشتى. ءسويتىپ 1940 جىلدىڭ سوڭىندا جاپپاي اتقا قونعان كوتەرىلىسشىلەر نە ءىشتەن, نە سىرتتان كەلەر كومەك جوق, گوميندان اسكەرىمەن ءتورت جىل ايۋداي ارپالىستى. وسىنداعى شايقاس بارىسى تۋرالى اكەڭىزدەن ەستىگەن اڭگىمەلەردى ەسكە تۇسىرسەڭىز؟
– اكەم ءور التايدىڭ ەتەگىندەگى قالجىر وزەنى بويىندا سۇمدىق قىرعىن بولدى دەيتىن. جاۋ وزەننىڭ ارعى بەتىن يەلەنىپ العان, وتكەلگە كەلگەن ەلگە وق جاۋدىرادى, ەل كەرى بۇرىلسا, ول جاقتى دا جاۋ قورشاعان. بالالى-شاعالى كوش وزەننىڭ ورتاسىندا تۇرىپ قالدى. جاۋدىڭ وعى سۋدىڭ بەتىنە تۇسكەندە كادىمگى جاڭبىرشا جاۋىپ تۇرىپتى. وسى وقيعا جايلى انام «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى» دەگەن عوي, وسى سۇمدىقتان ءتىرى شىقتىق, دەپ كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتىپ وتىراتىن.
وسى شايقاستا ءنابي ءبىرىنشى بولىپ جاعاعا ىلىگىپ, جالعىز ءوزى جاۋدىڭ بەتىن قايتارىپتى. ارتىنان ساربازدار دا كەلىپ ەكى جاعالاۋدى بىتەپ تۇرعان پالەنباي ءجۇز اسكەردى تۇرە قۋىپ قالجىرعا توعىتىپتى. وسى سوعىستا راحمەتوللا دەگەن ادام جامباسىنا وق ءتيىپ, سۋدا قالىپ قويىپتى. ولگەن ادام سياقتى سۋدا ءبىر كۇن, ءبىر ءتۇن قالقي اعىپ قۇتىلىپتى. جارىقتىق 2009 جىلى قايتىس بولدى.
بىزبەن كورشى وتىرعان زارىقحان دەگەن قاريا بولدى. ءوزى كەرەمەت مەرگەن. «بىردە تەرەڭ سايدى ورلەپ كەلە جاتىر ەدىك, تارس ەتكەن مىلتىق داۋىسى ەستىلدى», دەيدى زاقاڭ. – قاراساق, سايدىڭ ەكى جاق بيىك قاباعىندا قاپتاعان قىتاي. ءبىزدى قورشاپ الىپتى. جىلعانىڭ تابانىنا جاتا-جاتا قالدىق. ماڭايىمىز جۇدىرىقتاي تاسقا تولى ەكەن. ءبىر-ءبىر تاستى بەتىمىزگە قالقان ەتىپ ۇستاپ العانبىز. بىردەڭە تارس ەتكەندەي بولدى دا, كوزىمنىڭ وتى جارق ەتتى. ەسىمدى جيىپ قاراسام, جاۋ جاققا قاراتىپ ۇستاپ جاتقان مىلتىعىمنىڭ ءدال ۇڭعىسىن كەۋلەپ كىرگەن وق, ۇڭعىنى ەكى جاققا ايىرىپ كەتىپتى. شالقالاپ جاتىپ-اق جاۋدى قىرىپ جىبەردىك. تەرىمىزدى ءسۇرتىپ قاراساق, كوزكورىم جەردە ءبىر توبەنىڭ باسىندا بەكىنىپ العان بىرەۋلەر وق جاۋدىرىپ بولمايدى. سودان الگى جىگىت نامىستانىپ, توبەگە قاراي تىكە شاپقانى. ساسقالاقتاپ قالدىم... قول مىلتىعىمدى وقتاپ الىپ, ارتىنان مەن دە شاپتىم. قۇرداسىم ارقان بويى الدا كەتىپ بارادى. ءبىر كەزدە ول وق ءتيىپ اتتان ۇشىپ كەتتى. كەلەسى وق ماعان تيەرىن ءبىلدىم دە وتىرىك اتتان ۇشىپ ءتۇسىپ, جاتا قالدىم. توبەدە جاسىرىنعان ءۇش ادام ەكەن. ولار باسپالاپ وق تيگەن جىگىتتىڭ قاسىنا كەلىپ قاتارلاسىپ تۇرا قالدى. ءدال وسى ساتتە اۋناپ ءتۇستىم دە, ۇشەۋىنىڭ قاتارىن بۇزباي اتىپ جىبەردىم. جالعىز وق ءۇش قىتايدى تۇيرەپ وتە شىققانى. ءسويتىپ ءبىر وقپەن ءۇش قىتايدى اتىپ الدىم دەيتىن.
– مەنىڭ بىلۋىمشە, 1944 جىلعا دەيىن وسپان جاۋمەن جالعىز ءوزى سوعىستى. وسى جىلدىڭ باسىندا ستالين كوتەرىلىسشىلەرگە كومەك قولىن سوزدى. بۇل جايلى نە بىلەسىز؟
– بۇل وقيعا تاريح بەتىنە قاتتالعان. ەلدىڭ كوبى حاباردار دەپ ويلايمىن. دەسە دە ايتارىم, شىڭجاڭ بيلەۋشىسى شەن شيتساي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا كەڭەس ارمياسى ءسوزسىز جەڭىلەدى دەپ ويلادى. ءسويتىپ 1943 جىلدىڭ باسىندا شىڭجاڭدا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەڭەستىك ماماندار مەن اسكەري كۇشتىك قۇرىلىمدارىن ەلدەن الاستاتىپ, ونىڭ ورنىنا چان كايشي باسقارعان گوميندان اسكەرلەرىن ەنگىزدى.
شىعىس تۇركىستان ولكەسى قولدان شىعىپ بارا جاتقانىن اڭعارعان ستالين مۇنداعى گوميندان اسكەرىنە قارسى تۇرعان جالعىز كۇش وسپان باتىردى قولداۋ قاجەت دەگەن شەشىم شىعاردى. ناتيجەسىندە ستاليننىڭ باسشىلىعىمەن 1944 جىلى قاڭتار ايىنىڭ 22-ءسى كۇنى مولوتوۆ, يۆانوۆ, چويبالساندار قاتىسقان جيىن ءوتىپ, شىڭجاڭداعى گوميندان كۇشىن السىرەتۋدىڭ جولى وسپان باستاعان كوتەرىلىسشىلەردى پايدالانۋ دەگەنگە توقتالادى. ستالين دەرەۋ ارميا گەنەرالى ا.انتونوۆ پەن زابايكالە اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى م.كوۆالەۆتى شاقىرىپ الىپ, چويبالسان ارقىلى وسپانعا بەرەتىن قارۋ-جاراقتىڭ مولشەرىن ايتىپ, دەرەۋ ورىنداڭدار دەگەن بۇيرىق بەرەدى. ناۋرىزدىڭ 5-ءى كۇنى مارشال چويبالسان كوتەرىلىس باسشىسى وسپان باتىرمەن جولىعىپ, ەرتەڭىندە ناۋرىز ايىنىڭ 6-سى كۇنى تاپسىرمانىڭ ورىندالعانى تۋرالى: «ماسكەۋ. جولداس ستالينگە. وسپان تۋرالى تولىق مالىمەت الدىق. ول سوزگە ساراڭ, سەكەمشىل, ءدىندار, تاقۋا ادام ەكەن. قارۋ-جاراقتى تۇگەل تاپسىردىق. قاتتى ريزا بولدى. وسپان كەشىكپەي التاي ايماعىن گوميندان اسكەرىنەن ازات ەتۋى ءتيىس...» دەپ ماسكەۋگە ءسۇيىنشىلەگەن راديوحابار جىبەرگەن.
– ياعني ستالين وزىنەن بەت بۇرعان شىڭجاڭ بيلەۋشىلەرىنە سەس كورسەتۋ ءۇشىن, چويبالسان بولسا, ەلىنە ءتونىپ كەلە جاتقان گوميندان شاپقىنشىلىعىن توقتاتۋ ءۇشىن وسپانعا جۇگىندى. وسپان دا قاراپ قالعان جوق, ولاردىڭ قارۋ-جاراعىن پايدالانىپ, 1945 جىلى التاي ايماعىن جاۋدان تازارتىپ, جەكە ءۋالايات قۇرۋعا ۇمتىلدى...
بۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن. وسپان ءوزىنىڭ ماقسات-مۇددەسىن ەش نارسەگە ايىرباستامادى. وزىنە باعىنىشتى جاساعىن باستاپ كوتەرىلىستى جالعاستىردى.
– ءدال وسى تۇستاعى وسپان باتىردىڭ جاۋلارى كىمدەر بولدى؟
– بۇل جەردە باسىن اشىپ ايتاتىن دۇنيە, 1947 جىلى ءۇرىمجى قالاسىنىڭ ماڭىنداعى سانجى دەگەن جەردە گوميندان گەنەرالى ءشۇي جي چان, قازاقتان قاليبەك, جانىمحان قاجى, تاكىمان باتىر, وسپان بار – بارلىعى باس قوسىپ, كەڭەسەدى. وسى كەڭەستە «ۋاقىتشا شىعىسقا شەگىنۋ» جوسپارى قابىلدانادى. ءسويتىپ وسپان ەلى شىعىسقا اۋىپ, قايىزعا بارىپ قىستادى.
– ءدال وسى جەردە قىستاپ وتىرعاندا ۇستالدى ەمەس پە؟
ءدال وسى وقيعانىڭ ورتاسىندا بولعان قىزمەت دەيتىن اپامىز ايتاتىن: جەرگە جارىق تۇسكەندە قاراساق, اۋىل الدىنداعى بەلدى شاڭ باسىپ تۇر ەكەن, سوعان قاراپ ازاماتتاردىڭ قۇتىلعانىن بولجادىق. كۇن كوتەرىلگەندە قاراساق, وسپان باتىردىڭ قولىن ارتىنا قايىرىپ بايلاعان, تۇيەگە ءمىنگىزىپ جەتەكتەپ ءجۇر ەكەن. باتىر قاباعىن قارس ءتۇيىپ, تۇنەرىپ العان, سىر ءبىلدىرمەيدى. اۋىل تولى قاتىن-قالاش نە ىستەرىمىزدى ءبىلمەي كۇڭىرەنىپ تۇر ەدىك, باتىردىڭ قىزى ءپانسيا جىلاپ-ەڭىرەپ اكەسىنە جەتىپ باردى. سول كەزدە وسپان باتىر قىزىنا: «تارت كوزىڭ جاسىن, بولدى ەڭىرەمە, مەنى قىتاي ۇستادى دەيسىڭ بە, بۇل قۇدايدىڭ ءامىرى, اللانىڭ امىرىنە ەشكىم قارسى كەلمەيدى» دەدى دە, وشارىلىپ قاراپ تۇرعان قاۋىمعا: – مەنىڭ ءداۋىرىم وسىمەن اياقتالدى. ەندى جوقپىن», دەپتى.
– اتا جاۋمەن ازاتتىق ءۇشىن 11 جىل ايقاسقان اتاڭىز 1951 جىلى كوكتەمدە ءۇرىمجىدە اتىلدى. بىراق ارادا جىل وتكەن سوڭ تۋىستارى باتىردىڭ سۇيەگىن قازىپ الىپ, اتاجۇرتى تامىردىعا اكەلىپ جەرلەگەن دەيدى. بۇل تۋرالى نە بىلەسىز؟
– اكەمنىڭ ايتۋىنشا, 1952 جىلدىڭ كۇزىندە وسپاننىڭ ۇلكەن ۇلى شەرديمان قىتاي ۇكىمەتىمەن باس ارازدىقتى توقتاتىپ, ءمامىلەلەسۋ جايلى توقتامعا قول قويعان. وسى توقتامنىڭ ءبىرىنشى تارماعىندا, كوتەرىلىسشىلەر قارۋ-جاراعىن تاپسىرۋ ءتيىس بولعان. ەكىنشىسى – وسپان باتىردىڭ سۇيەگىن الىپ, ونى اتا-بابا قورىمىنا جەرلەۋ. ءۇشىنشىسى – وتكەن ىستەر قاۋزالمايدى, بارلىق كوتەرىلىسشىلەرگە كەشىرىم جاساۋ. ءتورتىنشىسى – قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردى بوساتۋ, بەسىنشى تارماق – ۇكىمەت سوعىستان زارداپ شەككەندەرگە مال-م ۇلىك, ۇن-شاي, استىق سياقتى جاردەم بەرىپ, كومەكتەسۋ. سوڭعى تارماق – كوتەرىلىسشىلەر ىشىندەگى بەدەلدى تۇلعالاردى ۇكىمەت قىزمەتىنە تاعايىنداۋ. ءسويتىپ جوعارىداعى شارت بويىنشا تۋىستارى باتىردىڭ سۇيەگىن قازىپ العان ەكەن.
– باتىردىڭ سۇيەگىن كىمدەر بارىپ قازىپ الىپتى؟
