ساياسات • 26 ءساۋىر، 2019

جاپونيادا «رەيۆا» ءداۋىرى باستالادى

760 رەت كورسەتىلدى

جاپونيانىڭ 125-ءشى يمپەراتورى اكيحيتو كوزىنىڭ تىرىسىندە ءوزىنىڭ ۇلكەن ۇلى، 59 جاستاعى حانزادا نارۋحيتوعا 30 ساۋىردە تاعىن ەرىكتى تۇردە وتكىزبەك. بۇل جاپونيا تاريحىندا سوڭعى 200 جىلدا العاش رەت يمپەراتوردىڭ ءوز ەركىمەن تاقتان باس تارتۋ وقيعاسى رەتىندە تىركەلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى (جاپونيادا سوڭعى رەت 1817 جىلى يمپەراتور توموحيتو (يمپەراتور كوكاكۋ) جان قالاۋىمەن ءوزىنىڭ ۇلى اياحيتوعا (يمپەراتور نينو) بيلىگىن بەرگەن بولاتىن).

وسىلايشا 1989 جىلدان بەرى جاپونيانىڭ يمپەراتورى بولىپ كەلە جاتقان اكيحيتونىڭ تاقتان كەتۋى سەبەبىنەن وتىز جىلعا سوزىلعان «حەيسەي» (بەيبىت ءومىر) ءداۋىرى اياقتالادى. سونىمەن قاتار الداعى 1 مامىردا يمپەراتور تاعىنا سالتاناتتى جاعدايدا حانزادا نارۋحيتونىڭ وتىرۋىمەن جاپونيادا «رەيۆا» ءداۋىرى (گۇل­دەنگەن الەم) باستالماق. «رەيۆا» اتاۋىن جاپونيا مينيسترلەر كا­بينەتى قۇپيا تۇردە تاڭداعان. الايدا ونى تاڭداۋدان بۇرىن قو­عامدىق پىكىرتالاستار بارىسىندا تاريحشىلار، ادەبيەتشىلەر جانە الەۋمەتتانۋشىلار كەڭەستەرى ۇزدىك اتاۋلاردىڭ ءتىزىمىن ۇسىنعان. كەلەسى يمپەريالىق ءداۋىردىڭ بۇل اتاۋى الدىن الا رەسمي قۇجاتتاردىڭ فورمالارىن دايىنداۋ جانە باعدارلامالىق وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءۇشىن ەرتەرەك جاريالاندى.

يمپەراتور اكيحيتو ءوزىنىڭ اكەسى، الپىس ءۇش جىل تاقتا وتىرىپ، «سيوۆا يمپەراتورى» (شۋاقتى الەم) دەپ ءوزى اتاعان ءداۋىر اتىمەن تاريحتا قالعان، 1989 جىلى ءومىر­دەن وزعان حيروحيتونىڭ ورنىنا كەلگەن بولاتىن. اكيحيتو يمپەراتور بولعان كۇنى جاپون ۇكىمەتىنىڭ ارنايى جارلىعى شىعىپ، ونىڭ تاققا وتىرۋىنا وراي جاپونيادا «حەيسەي» ءداۋىرى باستالعان.

سوڭعى جىلدارى دەنساۋ­لى­عىنىڭ ناشارلاۋىنا قاتىستى ءوزى­نىڭ قوعامدىق بىرقاتار مىندەتتەرىن تاق مۇراگەرى نارۋحيتوعا جۇكتەپ جۇرگەن اكيحيتو ءوز ەركىمەن تاقتان باس تارتۋ تۋرالى ۇيعارىمعا 2016 جىلى كەلگەن. بىراق ول بۇل شە­شى­مىن رەسمي تۇردە جاريالاي قويماعان ەدى. تارقاتا ايتار بولساق، 2016 جىلى تامىزدا يمپەراتور اكيحيتو جاپون حالقىنا بەينەجولداۋىن ارناپ، وندا جاسىنىڭ ۇلعايعانىن جانە دەنساۋلىعىنىڭ تومەندەگەنىن ايتا كەلىپ، ەل كونستيتۋتسياسىنا سايكەس ۇلت بىرلىگىنىڭ سيمۆولى رەتىندە ءوزىنىڭ مىندەتىن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارعانىن، «جاراتۋشى يەدەن حالقىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ كەلگەنىن» جەتكىزگەن-ءدى. بىراق تاقتى بوساتۋ تۋرالى ەشتەڭە دەي قويماعان. بىراق اكيحيتو بۇل مالىمدەمەسى ارقىلى ءوزىنىڭ تاقتان باس تارتۋ نيەتى بار ەكەنىن اڭعارتا وتىرىپ، حالىقتىڭ وسى تۇرعىداعى پىكىرىن ءبىلۋدى كوزدەگەن ەدى. سونداي-اق ول ۇكىمەتكە الگى نيەتى جونىندە ەمەۋرىن تانىتقانداي بولعان.

ىلە ەل ىشىندە ساۋالناما ءجۇر­گى­زىلىپ، سونىڭ ناتيجەسىندە حالىق­تىڭ ونىڭ ىشكى نيەتىنە ءتۇسىنىس­تىكپەن قارايتىنى، ياعني ونىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى تاقتان تۇسۋىنە قارسى ەمەستىگى بەلگىلى بولدى. نەگىزىندە قالىپتاسقان عۇرىپ بويىنشا جاپون يمپەراتورى تاقتا قايتىس بولعانعا دەيىن وتىرۋى ءتيىس. دەسەك تە، جاپون پارلامەنتى حالىق پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ 2017 جىلدىڭ ماۋسىمىندا اكيحيتوعا تاقتى مۇراگەرىنە ءداستۇر بويىنشا ءوز ەركىمەن تاپسىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ارنايى زاڭ قابىلدادى. ودان كەيىن، ياعني اتالعان جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ۇكىمەتتىك كوميسسيا اكيحيتونىڭ تاقتان كەتۋ ءجو­نىندەگى تىلەگىن رەسمي تۇردە قا­نا­ع­ات­تاندىرىپ بەردى ءارى اۋىس-ءتۇيىس جاسالاتىن ۋاقىتتى بەلگىلەدى.

جالپى، مۇراگەر حانزادا­نى يمپەراتور سارايىنداعى كەڭەس سايلايدى. بۇل كەڭەستىڭ قۇرا­مىنا يمپەراتور اۋلەتىنىڭ مۇشە­لەرىمەن قاتار، پارلامەنتتىڭ كەڭەس­شىلەر پالاتاسى مەن وكىلدەر پالاتاسىنىڭ جەتەكشىلەرى، جوعارى سوتتىڭ باس سۋدياسى كىرەدى. كەڭەسكە ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى توراعالىق ەتەدى. كونستيتۋتسياعا سايكەس، جاپون يمپەراتورىنىڭ ساياسي كۇشى جوق. ول ەل بىرلىگىنىڭ سيمۆولى رەتىندە قىزمەت اتقارادى.

اكيحيتونىڭ پەرزەنتتەرى تۋرالى ايتا كەتەر بولساق، مۇراگەر حانزادا نارۋحيتو 1960 جىلى ومىرگە كەلگەن. گاكۋشيۋين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ادەبيەت فاكۋلتەتىنىڭ تاريح ءبولىمىن بىتىرگەن، وكسفورد ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقى­عان، قۇرمەتتى عىلىم دوكتورى دەگەن اتاعى بار. ول 1993 جى­لى سينتويستىك سالت بويىنشا زايىبى وۆادا ماساكوعا ۇيلەنەدى. بۇلاردىڭ ەكى قىزى بار. 1947 جىلى امەريكالىق گەنەرال د.ما­كارتۋردىڭ جەتەكشىلىگىمەن قابىل­دانعان يمپەراتور سارايىنا قا­تىستى زاڭ بويىنشا تاق ۇل بالاعا بەرىلۋى ءتيىس. دەمەك، ازىرگە بۇل جۇپتا تاقتىڭ كەلەسى مۇراگەرى جوق.

ال اكيحيتونىڭ ەكىنشى ۇلى اكيشينودا ەكى قىز جانە 2006 جىلى تۋعان حيساحيتو ەسىمدى ۇل بالا بار. حيساحيتو – يمپەراتور اۋلەتىندە سوڭعى 40 جىلدا تۋعان العاشقى ۇل بالا.

يمپەراتوردىڭ جالعىز قىزى ساياكو 2005 جىلدىڭ قاراشا ايىندا توكيولىق يوشيكي كۋرودا ەسىمدى ديزاينەرگە تۇرمىسقا شى­عا­دى. ساياكو قاراپايىم ازاماتقا تۇر­مىسقا شىعۋى سالدارىنان ءداس­تۇرگە سايكەس «قۇرمەتتى حانشايىم» دەگەن مارتەبەسىنەن ايىرىلدى. ناقتىلاي ايتقاندا، ساياكو 152،5 ميلليون يەن سىياقىمەن ۇزا­تىلادى. وسى ءبىر رەتتىك سىياقىنى العان سوڭ ول يمپەراتور اۋلەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ تانىلمايدى. 

ەندى جاپونيانىڭ يمپە­را­تور­لىق بيلىك جۇيەسىنە قىسقاشا شولۋ جاساي كەتەيىك.

جاپونيانىڭ ءبىرىنشى يمپەراتورى دزيممۋدىڭ تاققا وتىرعان كەزىنەن باستالعان، ياعني ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى 660 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان، 2700 جىلعا جۋىق تاريحى بار، الەمدەگى ەڭ تانىمال يمپەراتورلىق جۇيە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ۇنەمى نازارىندا كەلەدى. اتالعان جۇيە تاريحىندا 58 يمپەراتور كوزى تىرىسىندە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ءوز تاعىن بوساتىپ بەرگەن ەكەن. جوعارىدا ايتقانىمىزداي، ءوز قالاۋىمەن تاقتان كەتۋ جاعدايى سوڭعى رەت ەكى عاسىر بۇرىن بولعان. 

ايتا كەتەيىك، ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وقيعاعا ۇقساس جايت وسىدان 5 جىل بۇرىن يسپانيادا بولدى. ناقتىلاي ايتقاندا، 2014 جى­لى يسپانيا كورولى حۋان كارلوس تاقتان دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى ءوز ەركىمەن باس تارتىپ، كورولدىك ءتاجىن ءوزى­نىڭ ۇلى – حانزادا فەليپكە ۇسىن­عان. ال قازىرگى تاڭدا جاسى 93-كە كەلگەن ۇلىبريتانيا حانشايىمى ەليزاۆەتا ءىى ءوزىنىڭ زامانداس­تارى اكيحيتو مەن حۋان كار­لوستىڭ جاساعان ارەكەتىن ءازىر­گە قايتالاعىسى جوق سەكىلدى. ءىى ەليزاۆەتانىڭ تاق مۇراگەرى حانزادا ءچارلزدىڭ جاسى جەتپىستە.

سوڭعى جاڭالىقتار

اسىل اعانىڭ شاراپاتى

رۋحانيات • كەشە

قۇيماقۇلاق

رۋحانيات • 26 قازان، 2021

قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى

قوعام • 26 قازان، 2021

گاز باعاسى نەگە قىمبات؟

ايماقتار • 26 قازان، 2021

فرانتسيا تىزگىنى ءۇشىن تايتالاس

ساياسات • 26 قازان، 2021

ەربوسىن ۇلىن اۋىر سىناق كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • 26 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار