ورال – ەۋرازيالىق شاھاردىڭ بىرەگەي ۇلگىسى
ەلىمىزدىڭ باتىستاعى بوساعاسى ورال قالاسى تازا جاعرافيالىق, سونىمەن بىرگە گەوساياسي تۇرعىدان العاندا وتە ۇتىمدى ورنالاسقان. اتالعان كونە دە جاڭا شاھار ءبىز ءۇشىن رەسەيدىڭ ەۋروپالىق بولىگىنە اپاراتىن قاقپا. ال ەۋروپا ءۇشىن ازياعا اشىلاتىن كىلت ىسپەتتەس. تاقىرىپقا شىعارىپ وتىرعانىمىزداي ونى ەۋرازيالىق قالانىڭ بىرەگەي ۇلگىسى دەسە دە جاراسىپ كەتەتىندەي.
ەلىمىزدىڭ باتىستاعى بوساعاسى ورال قالاسى تازا جاعرافيالىق, سونىمەن بىرگە گەوساياسي تۇرعىدان العاندا وتە ۇتىمدى ورنالاسقان. اتالعان كونە دە جاڭا شاھار ءبىز ءۇشىن رەسەيدىڭ ەۋروپالىق بولىگىنە اپاراتىن قاقپا. ال ەۋروپا ءۇشىن ازياعا اشىلاتىن كىلت ىسپەتتەس. تاقىرىپقا شىعارىپ وتىرعانىمىزداي ونى ەۋرازيالىق قالانىڭ بىرەگەي ۇلگىسى دەسە دە جاراسىپ كەتەتىندەي.
رەسپۋبليكانىڭ وزگە قالالارىمەن سالىستىرا قاراعاندا ورالدىڭ تاعى ءبىر باستى ەرەكشەلىگى – XVIII جانە XIX عاسىرلارداعى ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ مولىنان ساقتالىپ قالۋىندا. بۇل تاريحي عيماراتتار جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنىڭ قامقورلىعىنا الىنىپ, كۇردەلى جوندەۋلەر مەن كۇتىم جاسالىپ تۇرۋىندا.
ورال قالاسى تۋرالى اڭگىمە قوزعاعان كەزدە ونىڭ كونە دە باي تاريحى جونىندە ايتپاي كەتۋ ەش مۇمكىن ەمەس. ءدال وسى ماسەلەگە قاتىستى بۇعان دەيىن ءار ءتۇرلى تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر مەن كەلىسپەۋشىلىكتەر بولىپ كەلگەنى دە شىندىق. ونىڭ تۋىپ قالاتىنىن ەجەلدەن قويان-قولتىق, ارالاس-قۇرالاس بولىپ كەلگەن تۇرعىنداردىڭ كىناسىنەن ەمەس, كەڭەستىك تاريح عىلىمنىڭ ەجەلگى تاريحتى بۇرمالاپ كورسەتۋىندە.
«مىسالى ورال وڭىرىندە ورتا عاسىرلاردا قالا بولعانىن پاللاس, رىچكوۆ سەكىلدى ورىس عالىمدارىنىڭ وزدەرى ايتىپ كەتكەن. بىراق كەڭەستىك كەزەڭدە ەشكىم بۇل جونىندە جۇمعان اۋىزدارىن اشپادى. قالالىق مادەنيەت پەن وركەنيەتتى تاراتۋشى تەك كازاك-ورىستار عانا دەگەن ساياسات العا شىقتى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا قازاقستان عالىمدارى ورال قالاسى تاريحىنا قاتىستى اقيقاتتى ايتۋعا مۇمكىندىك الدى», دەدى بىزگە وسى ماتەريالدى گازەتكە ازىرلەۋ بارىسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇرات سىدىقوۆ.
تاريح عىلىمى مەيلىنشە دالدىك پەن شىندىقتى سۇيەدى. ءوز ماماندىعىنا ادال, قولدان جاسالعان كەڭەستىك ساياساتتىڭ نوقتاسىنا باس يمەگەن ىزگى نيەتتى تاريحشى, ارحەولوگ عالىمدار سول كەزدە دە بولعانىن مۇرات ناۋرىزعالي ۇلى بايىپپەن بايانداپ بەردى. سونىڭ ءبىرى فەدور داۆىدوۆ ەكەن. اتالعان كەڭەستىك عالىم: التىن وردا قيراتۋشى, توناۋشى, وزگەنىڭ ۇستىنەن عانا كۇن كورەتىن ماسىل مەملەكەت بولعان دەگەن تۇجىرىمدى ناقتى دالەلمەن جوققا شىعارىپتى.
ويدان وي تۋادى. وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ورال قالاسىندا «جايىق وزەنى الابىنداعى ورتاعاسىرلىق قالا مادەنيەتى جانە كوشپەندىلەر وركەنيەتى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىلگەن بولاتىن. سول ءبىر كۇندەردە رەسەي عا ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ە.د.زيليۆينسكايا التىن وردا قالالارى: شىعىس پەن باتىس ارالىعى» اتتى بايانداما جاساعان ەدى. ول وندا جايىق قالاشىعى التىن وردا داۋىرىندە تۇرعىزىلعان, كەيىن ۇلكەن مادەنيەتتىڭ ورداسى بولعان شاھار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى: مىسالى بۇل جەردە تابىلعان شىعىس مونشاسى, زيالى ادامدار مەن اقسۇيەكتەر كەلەتىن قوعامدىق ورىن بولعانىن كورسەتەدى. ورالدىق ارحەولوگتار مۇنداي قالالاردا مىندەتتى تۇردە بولۋعا ءتيىس جۇما مەشىتىنىڭ ورنىن كەشىكپەي تابادى دەپ ويلايمىن, دەگەن ەدى ەمما داۆىدوۆنا.
ءيا, كونە جايىق قالاشىعىنىڭ ورنىندا قازىردىڭ وزىندە كىرپىش كۇيدىرەتىن پەشتەر, تۇرعىن ۇيلەر مەن كەسەنەلەر تابىلىپ وتىر. قالا ىرگەسىندەگى جەلتاۋدىڭ ەڭ بيىگىنە ورنالاسقان كەسەنەنىڭ ءبىرىنىڭ بيىكتىگى 14 مەترگە دەيىن جەتكەنى دە تاڭ قالدىرماي قويمايدى. مۇنى ورتا ازيا قۇرلىعى بويىنشا العاندا دا الىپ قۇرىلىستاردىڭ ءبىرى دەۋگە ابدەن بولادى.
ورالدىڭ ورتا عاسىرلىق قالا ەكەنىنىڭ باستى بەلگىسى مەن نىشاندارى بۇگىنگى كۇنى دە ساقتالىپ قالعانىنا مىسالدار جوق ەمەس. ايتالىق مۇندا جەرگىلىكتى جۇرت «باسقاق» كوپىرى دەپ اتاپ كەتكەن ورام بار. وسى ءسوز تىركەسىندەگى باسقاق ۇعىمى التىن وردا مەملەكەتىندەگى سالىق جيناۋشىنىڭ اتاۋىن بىلدىرەدى ەكەن. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى قازىرگى ورال قالاسىنىڭ ورنىندا XIII عاسىردا ەڭ العاشقى قالا قونىسى پايدا بولعان. بۇل قۇرعاق وي-پىكىر ەمەس.
ول XVI-XVIII عاسىرداعى ەۋروپا جانە ورىس عالىمدارى جيناعان كارتا-جازبالار مەن ارحەولوگيالىق قازبا كەزىندە تابىلعان جادىگەرلەر ارقىلى دالەلدەنگەن. تاريحشىلار تۇجىرىمى وسىنداي.
ءبىز قازاقستاننىڭ ەجەلگى قالالارىنىڭ ءبىرى – ورالعا قاتىستى تاريحي دەرەكتەردى نەگە تىزبەلەپ وتىرمىز؟ مۇنىڭ ءمانىسى وسىعان بايلانىستى تاريحي شىندىقتى بۇگىنگى كۇنى ءوڭىردى مەكەندەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ دۇرىس, وڭ قابىلداپ وتىرۋىندا. بۇل ءوزىمىزدى وزگەلەرگە تانىتا ءبىلۋىمىزدىڭ العاشقى ناتيجەسى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. وسىلايشا, كەڭەستىك كەزەڭدەگى يمپەريالىق استامشىل پيعىلدىڭ تابى شىن تاريحتى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى ساباسىنا ءتۇستى دەسە دە بولادى.
تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىك ماسەلە – وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ەلدىڭ باتىستاعى بوساعاسىنىڭ رۋحاني كەڭىستىگى «بۇرىنعى جانە بۇگىنگى ورال» اتتى تاريحي وچەركتەر جيناعىمەن تولىقتىرىلدى. وسىناۋ باعا جەتپەس قۇندى ەڭبەكتىڭ جارىق كورۋىنە قۇرىلعانىنا ون جىل تولىپ وتىرعان باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعى باستاماشى بولدى. اكادەميك كارل بايپاكوۆ, پروفەسسور مۇرات سىدىقوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى يرينا ەروفەەۆا, سۆەتلانا كريۆوبوكوۆا جانە باتىس قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ۆياچەسلاۆ ينوچكين سەكىلدى ءبىلىمدى دە بىلىكتى اۆتورلار ۇجىمىنىڭ قولىنان شىققان قوماقتى ەڭبەك ورال قالاسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى كەرەعار اڭگىمەلەردىڭ بارىنە دە نۇكتە قويا الادى دەمەكپىز.
بۇگىنگى ەۋرازيالىق قالا – ينتەگراتسيالىق ۇردىستەردى دامىتۋ ورتالىعىنا اينالىپ كەلە جاتقانى دا اقيقات. وتكەن جىلعى قازاندا مۇندا كورشىلەس رەسەي قالالارى – سامارا, ساراتوۆ, ورىنبور, ۆولگوگراد جانە قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرلەرىندەگى ورال, اتىراۋ, اقتاۋ قالالارى مەرلەرى باس قوسىپ ەكونوميكا مەن بيزنەستى جانە مادەنيەت پەن ونەردى ءوزارا ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندە دامىتۋ جونىندەگى حاتتاماعا قول قويدى. ءارى بۇل باعىتتا شەكارالاس قالالار اراسىنداعى بىرىككەن كاسىپورىندار قىزمەتىن كەڭەيتۋ تۋرالى بايلامدار بەكىتىلدى.
كورشىلەرمەن بايلانىستى ۇتىمدى جولعا قويعان ورال جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنىڭ دا ساپالىق بيىگىنەن شىعا بىلگەن ءورشىل ەۋرازيالىق قالا. ونىڭ بولاشاعى بۇدان دا جارقىن بولاتىنىنا دا باتىسقازاقستاندىقتاردىڭ سەنىمى بەرىك.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
––––––––––––––––––––––
سۋرەتتى تۇسىرگەن
رافحات حالەلوۆ.
